17 września 1939 roku: Pożar Zamku Królewskiego i walka o ocalenie dziedzictwa

17 września 1939 roku to data szczególnie ważna w historii Zamku Królewskiego w Warszawie oraz całego kraju. Tego dnia, będącego symbolem tragicznych wydarzeń II wojny światowej, Zamek Królewski stał się celem zmasowanego ataku hitlerowskiego lotnictwa i artylerii. Jako najważniejszy materialny symbol polskiej niepodległości, historyczna siedziba władz oraz rezydencja Prezydenta RP, obiekt ten był systematycznie niszczony przez niemiecki ostrzał.

Przebieg tragicznego ostrzału

Siedziba prezydenta RP oraz Stare Miasto od wczesnych godzin porannych 17 września były pod silnym ostrzałem pociskami burzącymi i zapalającymi. Około godziny 10:00 pocisk zapalający przebił dach i rozerwał się na strychu północnego skrzydła. O godzinie 11:15 zatrzymały się wskazówki zamkowego zegara, gdy stanęły w płomieniach wieże Zegarowa i Władysławowska oraz dach nad Salą Senatorską i skrzydłem od strony Wisły.

W wyniku intensywnego ostrzału i pożaru zniszczeniu uległy wieże, strych oraz całe pierwsze piętro Zamku. Akcja gaśnicza, prowadzona w ekstremalnie ciężkich warunkach pod ciągłym ostrzałem, trwała do godzin wieczornych następnego dnia.

Bohaterstwo strażaków i muzealników

W obliczu pożaru do akcji natychmiast przystąpiła straż pożarna zamku królewskiego, wspierana później przez jednostki Warszawskiej Straży Pożarnej. Walka z żywiołem odbywała się w warunkach bezpośredniego zagrożenia życia - w trakcie działań zginęło trzech strażaków oraz pięciu cywilów, a kilkanaście osób zostało rannych.

Symbolem ofiarności tamtych dni stał się kustosz zamkowych zbiorów, Kazimierz Brokl, który zginął podczas bombardowania, ratując dziedzictwo narodowe. Jego postawa wpisuje się w szerszy wysiłek polskich muzealników, którzy podjęli decyzję o ewakuacji zbiorów. Dzięki determinacji profesora Stanisława Lorentza i prezydenta Stefana Starzyńskiego większość dzieł sztuki przeniesiono do piwnic Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie przetrwały wojnę.

Upamiętnienie i odbudowa

Dla upamiętnienia tragicznych wydarzeń z 17 września, w miejscu pierwszego pochówku kustosza Kazimierza Brokla przy Bramie Grodzkiej, co roku odbywają się uroczystości w ramach inicjatywy „Kustosze kustoszowi”. Data ta, choć kojarzona z bólem i zniszczeniem, z czasem stała się również symbolem nadziei.

Wysiłki wielu wybitnych osób, takich jak prof. Jan Zachwatowicz, doprowadziły do tego, że 17 września 1971 roku położono pierwszą symboliczną cegłę pod odbudowę Zamku Królewskiego. Zamek został przywrócony do dawnej świetności dzięki pokoleniowej pracy polskich muzealników i kustoszów, którzy wypełnili obowiązek dbania o polską pamięć i kulturę.

tags: #17 #wrzesnia #pozar #zamku #krolewskiego