Geneza wydarzeń w Iranie
Dnia 19 sierpnia 1978 roku w irańskim mieście Abadan doszło do jednego z najtragiczniejszych wydarzeń tamtej epoki. Ktoś zablokował drzwi kina Cinema Rex, oblał budynek benzyną i podpalił go. Wewnątrz przebywało około 700 widzów, z których ponad 400 spłonęło żywcem. Ze względu na narastający rewolucyjny chaos, ustalenie bezpośredniego sprawcy zamachu stało się niezwykle trudne.
Pożar w kinie był punktem zwrotnym w procesie destabilizacji rządów szacha Mohammada Rezy Pahlawiego. Napięcie w społeczeństwie irańskim budowało się od dłuższego czasu. Bezpośrednim impulsem do fali protestów stał się artykuł opublikowany 7 stycznia 1978 roku w dzienniku „Ettela'at”, który w sposób obraźliwy atakował ajatollaha Ruhollaha Chomeiniego, przebywającego wówczas na emigracji.
Eskalacja napięcia i „Czarny Piątek”
Publikacja wywołała wściekłość organizacji religijnych i opozycji. Pierwsze protesty zwolenników ajatollaha wybuchły w mieście Kom, a w kolejnych miesiącach demonstracje rozlały się na cały kraj. Mohammad Reza Pahlawi, zaskoczony skalą wystąpień, próbował reagować zarówno ustępstwami, jak i siłą, co jedynie zaogniało sytuację.
Tragiczny finał prób porozumienia z opozycją nastąpił 8 września 1978 roku, w dniu znanym jako „Czarny Piątek”. Na placu Jaleh w Teheranie doszło do starcia wojska z demonstrującymi, w wyniku którego zginęło 89 osób. Wydarzenie to ostatecznie pogrzebało szanse na współpracę rządu z przeciwnikami reżimu.
Kryzys zakładników w Iranie | Dramatyczne nagranie z pierwszego starcia Ameryki z Republiką Islamską (1978–1981)
Upadek monarchii i narodziny Islamskiej Republiki Iranu
Pod koniec 1978 roku gospodarka Iranu, dotknięta strajkami w sektorze naftowym, znajdowała się w rozsypce. Ostatnim rozpaczliwym ruchem szacha było powołanie rządu Szapura Bachtijara. 16 stycznia 1979 roku Pahlawi opuścił Iran pod pretekstem wakacji i nigdy już nie wrócił do ojczyzny.
1 lutego 1979 roku ajatollah Chomejni powrócił do kraju, witany przez tłumy jak postać niemal półboska. 11 lutego 1979 roku rebelianci zajęli kluczowe budynki rządowe, co oznaczało upadek monarchii. Oficjalnie Islamską Republikę Iranu proklamowano 1 kwietnia 1979 roku.
Kontekst historyczny i porównania
Historia XX wieku zna wiele przykładów zamachów na kina dokonywanych w celach politycznych lub w ramach odwetu. Przykładowo, w styczniu 1943 roku Gwardia Ludowa w okupowanej Warszawie przeprowadziła serię zamachów bombowych na kina („Kammerlichtspieltheater”, „Helgoland”, „Apollo”), co było reakcją na brutalne łapanki prowadzone przez niemieckie władze okupacyjne.
| Wydarzenie | Miejsce | Rok |
|---|---|---|
| Zamachy GL na kina | Warszawa | 1943 |
| Pożar kina Cinema Rex | Abadan | 1978 |
Rewolucja islamska na zawsze zmieniła oblicze Bliskiego Wschodu, promując fundamentalistyczne ruchy i silną niechęć do wpływów Zachodu, które wcześniej determinowały politykę gospodarczą i polityczną całego regionu.