Ospa prawdziwa, znana również pod nazwą ospa czarna, należała do jednych z najstarszych chorób zakaźnych znanych ludzkości. Przez tysiąclecia powodowała epidemie i liczne zgony, a jej powikłania prowadziły do ślepoty. Na przestrzeni dziejów choroba ta pochłonęła życie setek milionów ludzi. Przed wynalezieniem szczepionki, śmiertelność chorych sięgała od 30% (w przypadku łagodnej odmiany wirusa) do ponad 80%. W kontekście lat 70. XX wieku, kiedy to świat stał u progu całkowitej eliminacji tej choroby, Wielka Brytania stała się miejscem ostatniego tragicznego epizodu związanego z ospą prawdziwą.
Ospa Prawdziwa: Historia i Charakterystyka
Zaraza Tysiącleci
Pierwsze wzmianki na temat ospy prawdziwej znajdujemy w źródłach chińskich oraz indyjskich. Tereny Azji, jak również Afryki, były obszarem, na którym najczęściej się rozwijała. Po odnalezieniu mumii Ramzesa V i rozwinięciu jej bandaży w 1905 roku odkryto, iż powodem śmierci nastoletniego władcy Egiptu była właśnie czarna ospa. Choć wielu badaczy oficjalnie uważa VI wiek za moment pojawienia się ospy prawdziwej w Europie, to niektórzy nie wykluczają możliwości jej dotarcia na Stary Kontynent jeszcze wcześniej. W okresie średniowiecza zaś ospę, jak zresztą większość chorób, traktowano jako boską karę i choć chorych starano się izolować, to nie oszczędzała ona ani biednych, ani bogatych, dziesiątkując całe społeczności.
Ospa prawdziwa wędrowała po naszym globie wraz z migracją ludzi i rozszerzaniem się szlaków handlowych. I tak też dotarła do obu Ameryk. Wyprawa Hernána Cortésa w 1519 roku, choć doprowadziła do upadku imperium Azteków, to również przyczyniła się do rozprzestrzenienia ospy. Pozostawione przez Hiszpanów ciała zainfekowanych kolegów stały się zaczątkiem epidemii, która zabiła większość azteckich wojowników, władcę Cuitláhuaca i ponad 75% ludności Meksyku. Śmiertelność była tak wysoka, że Aztekowie niemalże "chodzili po trupach". Sam Cortés po powrocie w 1521 roku miał stwierdzić, iż ospa zabiła więcej ludności niż armaty.
Niewiele łagodniej ospa czarna obeszła się z rdzennymi mieszkańcami Ameryki Północnej. W pierwszej połowie XVII wieku zdziesiątkowała Indian zamieszkujących tereny obecnego Massachusetts, jak również dotarła do jeziora Ontario i zamieszkujących jego obszary Irokezów. Wirus ospy miał być również wykorzystywany w świadomy sposób przeciwko rdzennym plemionom, przykładem jest historia z okresu tzw. wojny Pontiaka, kiedy to baron Jeffery Amherst przekazał buntującym się Indianom dwa koce i chusteczkę pochodzące ze szpitala, w którym przebywali chorzy na ospę prawdziwą. W XVII wieku sześciokrotnie epidemia ospy prawdziwej wybuchała w Bostonie, a w 1721 roku uderzyła w to miasto z podwójną mocą.
Objawy i Przebieg Choroby
Pierwsze objawy ospy prawdziwej to (według WHO) wysoka gorączka i zmęczenie. Kolejny etap choroby obejmuje charakterystyczną wysypkę, która pojawia się w szczególności na twarzy, rękach i nogach. Wykwity wypełniają się płynem, później ropą, a z czasem przekształcają się w strupy, które odpadają. Wirus wywołujący chorobę, należący do herpeswirusów Orthopoxvirus, przenosił się głównie przez bezpośredni kontakt z osobami chorymi oraz drogą kropelkową. Istniało też ryzyko zakażenia przez kontakt z ubraniami, pościelą i przedmiotami, z którymi chory miał styczność. Śmiertelność ospy prawdziwej wynosiła średnio 30%, ale zależała też od postaci choroby i mogła być wyższa. Najbardziej agresywne odmiany ospy prawdziwej zabijały nawet ponad 80% osób zarażonych. Najwyższą umieralność obserwowano u osób nieszczepionych.
Walka z Ospa Prawdziwą: Od Wariolacji do Eradykacji
Wczesne Metody Prewencji: Wariolacja
Wraz z upływem czasu i rozwojem medycyny zaczęto szukać sposobu na ochronę przed czarną ospą. W XVII wieku rozpoczęto stosowanie wariolacji. Był to zabieg polegający na pobraniu płynu z ospowych krost i wszczepieniu go pod skórę zdrowych osób. Efektem tego zabiegu było zachorowanie na łagodną odmianę czarnej ospy i tym samym uzyskanie trwałej odporności. Ta innowacyjna procedura okazała się skutecznym zabiegiem, na który decydowali się nawet ówcześni władcy, jak caryca Katarzyna II czy Stanisław August Poniatowski. Oczywiście nie był to proces idealny - śmiertelność wśród osób zakażonych łagodną wersją choroby wynosiła 3%. Wciąż jednak był to proces pozwalający na przeżycie większości.
Przełom Edwarda Jennera i Szczepionka
Pierwsza zmiana przyszła wraz z 1796 rokiem. Wtedy to Edward Jenner, angielski lekarz, po raz pierwszy wykonał szczepienie ochronne. Jenner zainspirował się ludowym przekonaniem, iż osoby pracujące przy bydle, które zachorowały na ospę krowiankę, stawały się odporne na wirusa ospy prawdziwej. Krowianka dość rzadko atakowała ludzi, była bardziej charakterystyczna dla świń i krów. Jednak osoby, które na nią zachorowały, rzeczywiście nie tylko przechodziły ją łagodnie i nigdy nie umierały, ale również zdawały się odporne na ospę czarną.
W maju 1796 roku Edward przeprowadził eksperyment na ośmioletnim synu ogrodnika. Najpierw zaszczepił go wirusem krowianki, a gdy chłopiec przeszedł chorobę, spróbował zarazić go ospą prawdziwą. Nie udało się. Royal Society nie uznało początkowo wyników eksperymentu Jennera za przekonujące, lecz lekarza to nie zniechęciło. Wręcz przeciwnie - wykonał jeszcze pięć szczepień na dzieciach, a wynik był zawsze taki sam. W końcu jego badania zostały uznane za wiarygodne i opublikowane w Europie oraz Ameryce. Niestety, droga do całkowitego wyeliminowania ospy prawdziwej miała zająć prawie dwieście lat.
Globalna Eradykacja
W krajach zamożniejszych i rozwiniętych, jak Wielka Brytania czy Ameryka, stopniowo zaczęto wprowadzać obowiązek szczepień wśród dzieci oraz zachęcać do nich dorosłych. Początkowy opór przeciwko nowej procedurze ustępował wraz z coraz rzadszym pojawianiem się ognisk choroby na tych terenach. Sytuacja prezentowała się gorzej w krajach afrykańskich oraz azjatyckich, w których poziom edukacji oraz szerzenia się naukowych informacji w społeczeństwie był o wiele niższy. Nie wszystkie państwa było również stać na zakup szczepionek. Jednak fantastyczne efekty szczepień w krajach zachodnich zaowocowały wdrożeniem przez WHO Intensywnego Programu Eradykacji Ospy Prawdziwej w latach 60. XX wieku. Miał on zasięg globalny, ale przede wszystkim zapewniał edukację i szczepienia w krajach słabo rozwiniętych, w których nadal panowało zagrożenie epidemią tej choroby. Efekt? 8 maja 1980 roku oficjalnie ogłoszono eradykację ospy prawdziwej na całym świecie. Był to wielki sukces medyczny.
Epidemia ospy prawdziwej we Wrocławiu w 1963 [JAK TO?]
Ostatnia Ofiara Ospy Prawdziwej w Wielkiej Brytanii (1978)
Tragiczny Dzień Janet Parker
Pomimo globalnego sukcesu w walce z ospą prawdziwą, rok 1978 przyniósł ostatni tragiczny incydent, który miał miejsce w Wielkiej Brytanii. 11 sierpnia 1978 r. Janet Parker, fotografka pracująca na Uniwersytecie Birmingham, obudziła się z utrzymującym się od poprzedniego wieczora bólem głowy i rozdrażnieniem. Była przekonana, że to grypa. Do laboratorium medycznego podwiózł ją mąż, Joseph. Oboje mieli około czterdziestki i wiedli spokojne życie. Zadaniem Janet na uniwersytecie było m.in. fotografowanie skrawków tkanek na slajdach oraz wykonywanie zdjęć do materiałów akademickich.
W poniedziałek, 14 sierpnia Janet już nie pojawiła się w pracy. Ból głowy nasilił się, doszła wysoka gorączka i coś, co najbardziej zaniepokoiło kobietę: początkowo niewielka, ale później szybko rozprzestrzeniająca się po ciele wysypka, przede wszystkim na klatce piersiowej, rękach, nogach i twarzy. Lekarz rodzinny postawił diagnozę: ospa wietrzna. Przepisał antybiotyk i przekonywał, że choroba niedługo minie. Jednak stan zdrowia Janet pogarszał się z dnia na dzień. 24 sierpnia lekarze zdiagnozowali u kobiety ospę prawdziwą. Śmiertelną chorobę, która przecież, ku radości całego świata, została wytępiona całkowicie zaledwie rok wcześniej.
Błąd w Laboratorium w Birmingham
W budynku, w którym pracowała Janet Parker, piętro niżej swoje zakrojone na szeroką skalę badania nad wirusem ospy prowadził wybitny wirusolog Henry Bedson. Naukowiec, małomówny, szczupły czterdziestolatek, był cenionym już wtedy na całym świecie specjalistą zajmującym się zakażeniami. Laboratorium, którym kierował Bedson, było jednym z niewielu miejsc na świecie, gdzie nadal przechowywano próbki wirusa. Bedson badał, czy światu zagrażają inne odmiany ospy, a do tego musiał pracować na ciągle aktywnym wirusie, który trzymał w fiolkach w zamrażarkach swojej pracowni.
Gdy było już pewne, że Janet zachorowała na ospę prawdziwą, do laboratorium ściągnięto najlepszego specjalistę w tej dziedzinie, Henry’ego Bedsona. Kiedy wirusolog dowiedział się o zakażeniu, Parker miała już utrzymującą się niemal bez przerwy 39-stopniową temperaturę, a wysypka obejmowała całe ciało. Kobieta została przeniesiona do izolatki. Lekarze pobrali jej wymazy, a Bedson, analizując je pod mikroskopem, stwierdził, że wirus, który zakaził Janet, był tym samym, który on sam przechowywał w swoim laboratorium. Wyszło na jaw, że to właśnie stąd, z laboratorium Bedsona, wydostał się wirus, który zakaził Parker.
Konsekwencje i Medialna Nagonka
Gdy okazało się, że Parker jest nosicielką wirusa ospy prawdziwej, brytyjski rząd natychmiast wszedł w stan najwyższej gotowości. Medycy, w towarzystwie śledczych, rozpoczęli poszukiwania wszystkich osób, które mogły mieć kontakt z Janet. Uruchomiono również w trybie natychmiastowym nowe punkty szczepień. Po kilku dniach udało się zlokalizować wszystkie osoby, które mogły mieć do czynienia z kobietą w ciągu ostatnich tygodni.
Media natychmiast zaczęły rozpisywać się o nowym przypadku ospy, oskarżając wirusologa o zaniedbania, w wyniku których wirus wydostał się z jego laboratorium. Przypomniano, że niedawna kontrola wykazała wiele nieprawidłowości, m.in. brak pryszniców i niedostateczne zabezpieczenie fiolek z niebezpiecznymi substancjami. 6 września 1978 r. Henry Bedson, osaczony przez media, które nazywały go "lekarzem zła", trawiony wyrzutami sumienia, podciął sobie gardło. Żona, która odkryła ciało, znalazła list pożegnalny, w którym napisał: "Przykro mi, że zaprzepaściłem zaufanie, jakim obdarzyło mnie i moją pracę tak wielu przyjaciół i kolegów".
Śledztwo i Wnioski
Janet Parker zmarła po ciężkiej chorobie 11 września 1978 r. To ostatnia znana ofiara ospy prawdziwej na świecie. Na szczęście dzięki szybkiej reakcji władz i podawaniu kolejnych dawek szczepionek, chorobę udało się zgasić w zarodku. Nadal nie wiadomo jednak, jak wirus wydostał się z laboratorium i zaraził kobietę. Zdaniem śledczych badających przyczyny zakażenia, Henry Bedson nie popełnił podczas swojej pracy żadnych błędów. Był niewinny. Kobieta mogła sama wejść do laboratorium, w którym znajdowały się fiolki z ospą prawdziwą. Od tamtego czasu Światowa Organizacja Zdrowia kazała komisyjnie zlikwidować wszystkie fiolki, w których znajdowały się szczepy wirusa ospy. Do dzisiaj wirus nadal przetrzymywany jest tylko w dwóch laboratoriach: w Stanach Zjednoczonych i Rosji.
Inne Przypadki Ospy: Kontekst Historyczny i Współczesny
Ospa Prawdziwa w Polsce
Ospa prawdziwa nie ominęła również naszych rodzimych terenów. Na przestrzeni wieków w mniejszym lub większym stopniu dawała się we znaki naszym przodkom. W 1937 roku odnotowano w naszym kraju ostatni lokalny przypadek tej choroby. Nie oznaczało to jednak, iż Polska była od tamtego momentu bezpieczną strefą. Ogniska ospy prawdziwej odkryto w Polsce jeszcze w 1953, 1962 i 1963 roku. Epidemia ospy prawdziwej we Wrocławiu jest ostatnią tej choroby w naszym państwie. Pacjentem zero w tym wypadku był Bonifacy Jedynak, oficer Służby Bezpieczeństwa powracający z wyjazdu z Azji. Początkowo objawy towarzyszącej mu choroby zdiagnozowano jako malarię. Cała sytuacja doprowadziła do zamknięcia Wrocławia dla osób niezaszczepionych oraz masowej akcji szczepień. Na szczęście kwarantanna miasta skończyła się na kilku letnich miesiącach 1963 roku.
Ospa Małpia: Pierwsze Przypadki u Ludzi
Choć artykuł koncentruje się na ospie prawdziwej, warto wspomnieć o ospie małpiej, która również należy do rodziny Orthopoxvirus. Została ona po raz pierwszy odkryta w 1958 r. u naczelnych przetrzymywanych w niewoli, a pierwszy odnotowany przypadek u człowieka miał miejsce w Demokratycznej Republice Konga w 1970 r. Choroba rzadko przenosi się na ludzi, a takie przypadki przez długi czas odnotowywano wyłącznie w centralnej Afryce. Ponieważ ospa małpia należy do tej samej rodziny co ospa prawdziwa, większość ludzi przechodzi ją w sposób łagodny i zdrowieje w ciągu kilku tygodni. Jej początkowe objawy to gorączka, ból głowy, bóle mięśni, pleców, obrzęk węzłów chłonnych i wyczerpanie. Może pojawić się wysypka - najpierw na twarzy, a następnie rozprzestrzeniająca się na inne części ciała. W 2003 r. patogen pojawił się w USA, a w 2018 r. we wspomnianej Wielkiej Brytanii, jednak w kontekście lat 70., to ospa prawdziwa stanowiła główne zagrożenie i wyzwanie zdrowotne w UK.