W systemie ratownictwa medycznego integracja i koordynacja działań poszczególnych podmiotów decyduje o jego efektywności. Ratowanie życia i zdrowia ludzi to najistotniejsze zadanie spośród nałożonych na podmioty krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KSRG). Zgodnie z art. 15 ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym, jednostki KSRG są podmiotami współpracującymi z systemem PRM.
Zakres ratownictwa medycznego realizowanego przez podmioty KSRG został określony w ustawie z 8 września 2006 r. Dokumentem aktualnie określającym sposób organizacji i działania ratownictwa medycznego w KSRG są „Zasady organizacji ratownictwa medycznego w krajowym systemie ratowniczo-gaśniczym” z 30 czerwca 2021 r.
Kwalifikowana Pierwsza Pomoc w KSRG
Obecnie pod pojęciem ratownictwa medycznego w KSRG należy rozumieć wykonywanie w trybie pilnym medycznych działań ratowniczych (MDR) wobec osób znajdujących się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, a także działania organizacyjne, kadrowe, logistyczne i szkoleniowe zapewniające gotowość do wykonywania MDR.
Ponadto „Zasady” mówią o izolowanych zdarzeniach ratownictwa medycznego (IZRM). Jest to sytuacja, kiedy ratownicy jednostek ochrony przeciwpożarowej realizują medyczne działania ratownicze, będące we właściwościach PRM, do czasu przejęcia odpowiedzialności za poszkodowanego przez przybyły na miejsce Zespół Ratownictwa Medycznego (ZRM) lub Lotniczy Zespół Ratownictwa Medycznego (LZRM). Dzieje się to najczęściej wtedy, gdy siły i środki KSRG są dysponowane na prośbę dyspozytora medycznego i docierają do osób w stanie nagłego zagrożenia szybciej niż podmioty PRM, lub w sytuacji podjęcia MDR na wezwanie osób postronnych, bądź w trakcie przemieszczania się samochodem pożarniczym.
Poziomy ratownictwa medycznego
Obecnie ratownictwo medyczne w KSRG zorganizowane jest na poziomie:
- podstawowym - jako kwalifikowana pierwsza pomoc (KPP),
- zaawansowanym - są to świadczenia zdrowotne inne niż medyczne czynności ratunkowe, realizowane przede wszystkim przez ratowników medycznych.
Poziom podstawowy obejmuje wszystkie jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej (PSP) oraz jednostki ochrony przeciwpożarowej, w szczególności Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) włączone do KSRG. Oznacza to, że wszyscy strażacy PSP (około 30 tys.) mają uprawnienia ratownika, a 2360 ma zawód ratownika medycznego. W przypadku OSP w KSRG, takie uprawnienia powinno mieć co najmniej ośmiu druhów w jednostce, co pozwoli zapewnić co najmniej dwóch ratowników w składzie zastępu podejmującego interwencję. Aby zapewnić gotowość w zakresie KPP, uprawnienia powinno mieć około 30 tys. druhów.
Kwalifikowana Pierwsza Pomoc: definicja i zakres
Kwalifikowana pierwsza pomoc to czynności podejmowane przez ratownika wobec osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. Ratownikiem, zgodnie z art. 13.1 ustawy o PRM, może być osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, z ważnym zaświadczeniem o ukończeniu kursu kwalifikowanej pierwszej pomocy i uzyskaniem tytułu ratownika, której stan zdrowia pozwala na udzielanie kwalifikowanej pierwszej pomocy.
Program kursu w zakresie kwalifikowanej pierwszej pomocy dla strażaków PSP został zatwierdzony przez komendanta głównego PSP 7 kwietnia 2010 r. Trwa on 66 godzin i ma przygotować wszystkich ratowników PSP do wykonywania zadań z zakresu ratownictwa medycznego na poziomie kwalifikowanej pierwszej pomocy w razie takiej konieczności podczas działań ratowniczych. Utrzymanie wysokiego poziomu umiejętności praktycznych wymaga od ratowników ciągłego ich ćwiczenia. Kwalifikowana pierwsza pomoc udzielana przez ratowników stanowi ważny element w łańcuchu przeżycia. Od jej jakości w dużej mierze zależy efektywność całego łańcucha.
Efekty działań profesjonalnej kadry SOR, wyposażonej w nowoczesny sprzęt medyczny, są ściśle związane z jakością pomocy udzielonej na etapie przedszpitalnym. Końcowy wynik działań ratunkowych jest uzależniony od jakości pomocy na każdym etapie, zarówno przedszpitalnym, jak i szpitalnym.
Recertyfikacja umiejętności ratownika Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy
Działania z zakresu ratownictwa medycznego na poziomie podstawowym są realizowane według procedur ratowniczych zawartych w załączniku 1 do „Zasad organizacji ratownictwa medycznego w KSRG” z 30 czerwca 2021 r., z zastosowaniem sprzętu stanowiącego wyposażenie podmiotów KSRG według standardów ujętych w załączniku 3 do „Zasad”. Należy je udokumentować w karcie udzielonej kwalifikowanej pierwszej pomocy. Przy presji czasu i otoczenia, skuteczne postępowanie z osobą w stanie nagłego zagrożenia życia oraz podjęcie właściwego postępowania na czas wymaga wcześniejszego ustalenia priorytetów w działaniu ratowniczym. Temu przede wszystkim mają służyć procedury z zakresu ratownictwa medycznego zawarte w kolejnych opracowaniach Komendy Głównej PSP. Są prostym narzędziem podpowiadającym ratownikowi, co po kolei robić podczas udzielania pomocy osobie w stanie nagłego zagrożenia życia. Pierwsze procedury opracowane zostały w 1999 r., a te aktualnie obowiązujące w 2021 r.
Wymagania i Kwalifikacje do Kursu KPP
Wymagania do zrobienia Kursu Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy (KPP) są ściśle określone:
- Kandydat ma ukończony 18 rok życia.
- Kandydat jest zatrudniony w jednostkach współpracujących z systemem, o których mowa w art. 15 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym (Dz. U. z dnia 20 października 2006 r.) lub pełni w niej służbę, lub jest jej członkiem.
Osobie, która odbyła kurs i złożyła egzamin z zakresu wiedzy i umiejętności objętych programem kursu z wynikiem pozytywnym, kierownik podmiotu prowadzącego kurs wydaje zaświadczenie o ukończeniu kursu w zakresie kwalifikowanej pierwszej pomocy i uzyskaniu tytułu ratownika. Zaświadczenie jest ważne przez okres 3 lat od dnia jego wydania.
Należy rozróżnić kurs KPP z uzyskaniem tytułu ratownika (dla członków KSRG) od kursu KPP dla wszystkich chętnych, którzy otrzymują zaświadczenie o ukończeniu kursu kwalifikowanej pierwszej pomocy, bez możliwości otrzymania tytułu ratownika.
Pięć Kluczowych Zasad Udzielania Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy
Niezależnie od tego, czy pomoc osobie poszkodowanej udzielana jest przez świadka zdarzenia, czy przez osobę będącą w systemie PRM i kierującą się zasadami kwalifikowanej pierwszej pomocy, czy też przez ratowników medycznych, zawsze na pierwszym miejscu stoi nadrzędna zasada: bezpieczeństwo. Pamięć o tych zasadach pozwala ratownikom na skuteczne i bezpieczne działanie w sytuacjach kryzysowych.
1. Bezpieczeństwo
Przede wszystkim ratownik zawsze powinien być przygotowany na akcję. Przed rozpoczęciem udzielania pomocy należy sprawdzić, czy miejsce zdarzenia jest bezpieczne, czy ratownikowi, innym ratownikom oraz poszkodowanej osobie nie zagraża jakieś niebezpieczeństwo. Bezpieczeństwo ratownika na miejscu zdarzenia obejmuje również niewidoczne zagrożenia mikrobiologiczne. Dlatego tak ważne jest, aby ratownik miał pod ręką co najmniej jedną parę rękawiczek, chroniących przed kontaktem z krwią i innym materiałem potencjalnie zakaźnym. Zarówno skórę człowieka, jak i krew oraz płyny fizjologiczne zasiedlają niebezpieczne bakterie i wirusy. W warunkach pierwszej pomocy nie ma obowiązku prowadzenia oddechów ratunkowych.
2. Udrożnienie Dróg Oddechowych (A - Airway)
Należy sprawdzić, czy drogi oddechowe poszkodowanej osoby nie są blokowane przez ciało obce. Następnie trzeba zapewnić drożność dróg oddechowych poprzez odgięcie głowy lekko do tyłu albo wysunięcie żuchwy do przodu. W celu utrzymania drożności dróg oddechowych ratownik może zastosować rurkę ustno-gardłową, rurkę nosowo-gardłową, rurkę krtaniową lub maskę krtaniową.
3. Ocena Oddechu (B - Breathing)
Drugim etapem jest ocena prawidłowego oddechu poszkodowanego. Ratownik powinien upewnić się, czy poszkodowany oddycha efektywnie.
4. Ocena Krążenia (C - Circulation)
Kolejne 10 sekund ratownik powinien poświęcić na zbadanie oznak obecności tętna, co pozwala ocenić stan krążenia poszkodowanego.
5. Zebranie Wywiadu
Ogólne zasady udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy nakładają na ratownika konieczność zebrania wywiadu, który należy uzyskać od poszkodowanego lub świadków zdarzenia. Pomaga to zrozumieć okoliczności zdarzenia i stan poszkodowanego.
Wszystkie zasady udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy zostały tak opracowane, by ratownik nie musiał zastanawiać się, co i w jakiej kolejności robić, lecz by postępując zgodnie z algorytmami, wykonał wszystkie czynności, jakich nauczył się na kursie KPP.
Ciągłe Doskonalenie Umiejętności Ratowników
Ratownicy KSRG często jako pierwsi udzielają pomocy osobom w stanie zagrożenia życia i zdrowia. Nakłada to na nich obowiązek ciągłego doskonalenia swoich umiejętności. Rozwój technologii sprawia, że na rynku dostępne są symulatory wysokiej wierności oraz wyposażenie do nowoczesnych centrów symulacji medycznej. Ćwiczenia w tego typu ośrodkach pozwalają na wierne odtwarzanie sytuacji, z którymi ratownicy mogą mieć do czynienia podczas służby. Prowadzenie zajęć doskonalących w centrach symulacji medycznej nie jest potrzebą przyszłości, ale koniecznością teraźniejszości. Dostępne są również e-materiały do kształcenia zawodowego, np. BPO.04.
Recertyfikacja umiejętności ratownika Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy
Przedstawiciele OSP lub PSP często są pierwsi na miejscu zdarzenia. Dlatego są odpowiednio szkoleni, by móc szybko i skutecznie reagować w różnego typu sytuacjach awaryjnych, takich jak wypadki drogowe, pożary, zalania czy wypadki w miejscach pracy i zakładach produkcyjnych. Działania ratunkowe strażaków obejmują jednak nie tylko gaszenie ognia czy usuwanie wody lub szkodliwych substancji chemicznych. W ich pracy istotne są również umiejętności pozwalające na udzielanie pierwszej pomocy. Ich umiejętności w tym zakresie powinny przy tym stać na wyższym poziomie, niż w przypadku osób niebędących reprezentantami grup zawodowych związanych z ratownictwem. Dlatego istotne jest przygotowanie strażaków do KPP poprzez udział w specjalistycznych kursach i treningach. W ramach tych szkoleń ratownicy KSRG uczą się:
- oceniać sytuację - szybka i dokładna ocena sytuacji jest kluczowa dla podjęcia właściwych czynności ratunkowych;
- wykonywać resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO) - umiejętność wykonywania RKO jest kluczowa dla strażaków, którzy mogą mieć do czynienia z poszkodowanymi, u których doszło do nagłego zatrzymania krążenia. Przedstawiciele służb ratunkowych uczą się m.in. rozpoznawania objawów NZK, technik udrożniania dróg oddechowych oraz wentylacji, również mechanicznej;
- tamować krwawienia - skuteczne tamowanie krwotoków jest kluczowe w zapobieganiu utracie krwi i stabilizowaniu stanu poszkodowanego;
- stabilizować złamania i urazy - strażacy są szkoleni w udzielaniu pomocy osobom z podejrzeniem złamań, zwichnięć, skręceń i innych urazów.
Rola strażaka jako pierwszego przedstawiciela służb na miejscu zdarzenia wymaga ciągłego doskonalenia umiejętności i przygotowania. Regularne szkolenia, treningi i ćwiczenia są nieodzowne dla utrzymania wysokiego poziomu profesjonalizmu i gotowości do reakcji w sytuacjach kryzysowych. Strażacy odgrywają kluczową rolę w procesie ratowania życia i zdrowia. Ich umiejętności w zakresie pierwszej pomocy, szybka reakcja i współpraca z innymi służbami ratowniczymi są niezastąpione w sytuacjach kryzysowych.
Nowe "Zasady Organizacji Ratownictwa Medycznego w KSRG" (2026)
Nowe „Zasady Organizacji Ratownictwa Medycznego w KSRG” z 2026 roku aktualizują dotychczasowe przepisy do nowych wymogów prawnych, wprowadzając liczne korekty, nowe wymagania kwalifikacyjne oraz precyzując standardy sprzętowe. W tym kontekście, ratownicy PSP i OSP powinni zwrócić uwagę na kilka istotnych zmian:
- Definicja Izolowanego Zdarzenia Ratownictwa Medycznego (IZRM) została uproszczona i doprecyzowana.
- Jeśli na miejscu zdarzenia znajduje się ratownik medyczny, ratownik KPP nie może wykonać TRIAGE. Może wykonać tzw. segregację pierwotną - czyli segregację poszkodowanych niezwłocznie po przybyciu na miejsce zdarzenia, w ramach rozpoznania wstępnego.
- Wprowadzono nowy podrodzaj triage - podział poszkodowanych dla zdarzeń z wieloma osobami oparzonymi, oparty na wytycznych WHO.
- Każdorazowa decyzja o niepodjęciu czynności z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy wraz z uzasadnieniem, MUSI być zawarta w informacji ze zdarzenia (IzZ).
- Na mocy nowych „Zasad Organizacji Ratownictwa Medycznego w KSRG” utworzony zostaje Rejestr Ratowników Medycznych PSP, prowadzony przez właściwego Komendanta Wojewódzkiego PSP. Wpis do niego następuje na pisemny wniosek ratownika medycznego, za zgodą właściwego komendanta. Funkcjonariuszom w rejestrze oficjalnie rozszerza się zakres czynności o udzielanie świadczeń zdrowotnych na poziomie zaawansowanym (samodzielnie lub na zlecenie lekarza).