Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa lokalnych społeczności. Aby mogły skutecznie nieść pomoc, muszą dysponować odpowiednim sprzętem, wyszkolonymi ludźmi oraz zapleczem infrastrukturalnym. Wszystko to wymaga jednak znacznych środków finansowych. Niniejsze kompendium przedstawia aktualne źródła finansowania działalności OSP oraz szczegółowo omawia programy wsparcia, w tym różne inicjatywy, w ramach których jednostki mogły otrzymać dotacje w wysokości 5000 złotych.
Ogólne zasady finansowania OSP
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych opiera się na wielu filarach, co zostało uregulowane ustawowo, w tym zgodnie z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych.
Rola Jednostek Samorządu Terytorialnego (JST)
Kluczowe znaczenie mają budżety jednostek samorządu terytorialnego (JST), przede wszystkim gmin. Ustawa o samorządzie gminnym nakłada na gminy obowiązek zaspokajania zbiorowych potrzeb wspólnoty m.in. w zakresie ochrony przeciwpożarowej. W praktyce to gminy najczęściej utrzymują OSP, finansując ich bieżącą działalność, wyposażenie, obiekty i zapewniając inne świadczenia.
Regionalna Izba Obrachunkowa w Kielcach wyjaśniła, że przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych nie wskazują, iż utrzymanie obiektów i terenów OSP musi mieć bezpośredni związek z realizacją działań ratowniczych. Środki na wyposażenie remizy gmina może przekazać w formie dotacji, na podstawie art. 32 ust. 1 ww. ustawy. Przepis ten wskazuje, że JST mogą przekazywać OSP dodatkowe środki pieniężne także w formie dotacji, co pozwala gminie pokryć koszty wyposażenia budynku (tj. sfinansować zakup mebli, oświetlenia, sanitariatów itp.). Problemów wydatków na utrzymanie obiektów OSP nie można rozpatrywać w oderwaniu od treści art. 44 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, stanowiącego, że „Właściciel, zarządca lub użytkownik budynku, obiektu lub terenu, w którym funkcjonuje resortowa lub zakładowa straż pożarna albo inna jednostka ochrony przeciwpożarowej, w tym ochotnicza straż pożarna, ponosi wszelkie koszty związane z utrzymaniem tych jednostek”.
Wsparcie z budżetu państwa i instytucji ubezpieczeniowych
Środki z budżetu państwa przekazywane Komendantowi Głównemu PSP to centralne dotacje dla OSP rozdzielane za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej. Ich źródłem jest m.in. część składek ubezpieczeniowych od ognia, które zgodnie z ustawą o ochronie przeciwpożarowej w wysokości 10% trafiają do PSP właśnie na cele ochrony przeciwpożarowej. Pieniądze te wracają do OSP w postaci dotacji na zadania ratowniczo-gaśnicze, szkoleniowe itp., przyznawanych na podstawie wniosków składanych przez jednostki OSP poprzez właściwe komendy PSP. Państwowa Straż Pożarna obecnie pośredniczy w przyznawaniu dotacji na zadanie publiczne pt. „Zapewnienie gotowości bojowej jednostki ochrony przeciwpożarowej włączonej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego” (tzw. dotacje KSRG) oraz na zadanie publiczne pt. „Przygotowanie jednostek ochotniczych straży pożarnych do działań ratowniczo-gaśniczych” (tzw. dotacje MSWiA).
Środki własne i darowizny
Środki od osób fizycznych i prawnych, takie jak darowizny, sponsorzy czy składki, stanowią ważne uzupełnienie budżetów OSP. Wiele OSP to stowarzyszenia, które mogą pozyskiwać fundusze od społeczności i sponsorów prywatnych. Liczne jednostki OSP organizują zbiórki publiczne (np. podczas festynów, imprez, w Internecie) na określone cele, takie jak zakup wozu, sprzętu czy remont remizy. Ponadto OSP mogą dysponować środkami własnymi, pochodzącymi np. z działalności odpłatnej, wynajmu sali, organizacji festynów czy sprzedaży złomu/odpadów.
Rządowe programy wsparcia dla OSP
Finansowanie rządowe dla OSP obejmuje zarówno stałe mechanizmy wsparcia, wynikające z ustaw i corocznego budżetu państwa, jak i programy specjalne inicjowane przez rząd lub resorty w odpowiedzi na bieżące potrzeby.
Coroczne dotacje z budżetu państwa (MSWiA i KSRG)
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, we współpracy z Komendą Główną PSP, co roku uruchamia środki na dofinansowanie jednostek OSP. Dodatkowe fundusze otrzymało 14340 jednostek OSP z całego kraju, a łączna kwota przeznaczona do podziału wynosiła 82 mln złotych w 2019 roku. Za wypłatę dodatkowego wsparcia dla OSP odpowiada Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej, a środki są przelewane na rachunki bankowe OSP wskazane w umowach dotyczących dotacji.
OSP w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG)
OSP w KSRG, ze względu na większą rangę w systemie ratowniczym, mogą liczyć na wyższe dofinansowania. Przykładowo, w 2024 r. zaplanowano dla OSP w KSRG około 73 mln zł, z czego ok. 26,1 mln zł na wydatki bieżące (remonty, paliwo, drobny sprzęt), a 46,8 mln zł na wydatki majątkowe (zakup sprzętu, pojazdów itp.). Bycie w KSRG wiąże się nie tylko z większymi wymaganiami, ale i większym wsparciem finansowym, a jednostki należące do systemu są priorytetowo traktowane przy rozdziale nowych samochodów czy specjalistycznego sprzętu.
OSP poza KSRG
OSP spoza KSRG również otrzymują wsparcie z budżetu państwa (często określane jako dotacja MSWiA dla OSP nienależących do KSRG). Środki te przeznaczane są na tzw. „przygotowanie jednostek OSP do działań ratowniczo-gaśniczych”, czyli zapewnienie gotowości bojowej jednostki poza systemem. Dotacje te finansują m.in. remonty strażnic, drobny sprzęt ratowniczo-gaśniczy, umundurowanie, wyposażenie łączności czy drobne inwestycje podnoszące sprawność jednostki. Z tej puli nie można finansować dużych inwestycji budowlanych (budowy nowych remiz, rozbudowy czy gruntownej modernizacji), które muszą być realizowane z innych programów.
Procedura i zakres wydatków
Procedura uzyskania dotacji MSWiA co do zasady przebiega poprzez składanie wniosków przez OSP za pośrednictwem komend PSP. Co roku Komendant Główny PSP zbiera zapotrzebowania od OSP i na tej podstawie dysponuje środki. Wnioski i umowy podpisują w imieniu OSP uprawnieni przedstawiciele zarządu jednostki (zgodnie z KRS). Zakres przedmiotowy możliwych wydatków jest co roku określany w wykazach zatwierdzanych przez KG PSP. Zwykle obejmuje on szeroką gamę wyposażenia osobistego strażaków (ubrania specjalne, hełmy, buty, aparaty oddechowe), sprzętu ratowniczego (pompy, pilarki, agregaty, zestawy hydrauliczne), środków łączności oraz wydatki związane z utrzymaniem gotowości (np. drobne remonty remizy, uzupełnienie wyposażenia medycznego). Dla OSP spoza systemu nacisk kładziony jest często na podstawowe wyposażenie i umundurowanie, podczas gdy OSP KSRG mogą także otrzymywać środki na większe inwestycje.
Specjalne inicjatywy i programy celowe
Oprócz stałych, corocznych dotacji, rząd uruchamia niekiedy programy celowe, odpowiadające na konkretne potrzeby lub mające zachęcić do określonych działań.
Dotacja 5000 zł dla OSP w kontekście COVID-19 (tzw. ustawa 5000+ dla OSP)
W latach 2020-2021 pojawiły się dodatkowe środki dla OSP zaangażowanych w walkę z pandemią COVID-19. Każda OSP, która włączyła się w działania związane np. z dowozem żywności osobom na kwarantannie czy transportem na szczepienia, mogła otrzymać 5 tys. zł dotacji na swoje potrzeby. Finansowanie to pochodziło z rezerwy celowej budżetu państwa.
Wsparcie dla Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP) - do 5000 zł
Od 2022 r. rząd zwrócił większą uwagę na Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze przy OSP. W tym roku uruchomiono specjalne dofinansowanie - do 5 tys. zł na jednostkę OSP z MDP - z przeznaczeniem na umundurowanie i wyposażenie dla młodzieży oraz organizację ich działalności. Tysiące OSP z całego kraju otrzymały środki na zakup mundurów wyjściowych dla członków MDP, sprzętu szkoleniowego (węże, rozdzielacze, manekiny do RKO itp.) czy dofinansowanie obozów szkoleniowych. Nabór odbywał się poprzez komendy PSP na wzór dotacji MSWiA. Istnieje także Rządowy Program Fundusz Młodzieżowy 2022-2033, z którego mogą korzystać projekty angażujące młodzież w działalność OSP.
Dodatkowe środki na działalność kulturalno-oświatową i sportową (Program 2019 - 5000 zł)
W 2019 roku weszła w życie nowelizacja ustawy o ochronie przeciwpożarowej, która umożliwiła OSP otrzymywanie dodatkowych środków na swoją działalność. Rząd przeznaczył wówczas 82 mln złotych na realizację zadań OSP, a strażacy ochotnicy mogli ubiegać się o 5 tys. złotych dofinansowania. Środki te miały zaspokoić szereg drobnych potrzeb, takich jak zakup strojów reprezentacyjnych, sprzętu multimedialnego czy organizacja zawodów sportowych. Program, często nazywany potocznie "5000+", pozwalał jednostkom OSP na propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy, krzewienie sportu i kultury fizycznej, propagowanie wiedzy i umiejętności w zakresie ochrony przeciwpożarowej czy popularyzację zasad udzielania pierwszej pomocy. Wnioski o to dofinansowanie można było składać do 10 września 2019 r. do powiatowego komendanta Państwowej Straży Pożarnej.
"Bitwa o remizy" (2023/2024)
To unikatowy program profrekwencyjny ogłoszony przed wyborami parlamentarnymi 2023 r. Założono w nim, że w każdym powiecie (poza miastami na prawach powiatu) gmina do 20 tys. mieszkańców z najwyższą frekwencją wyborczą otrzyma 1 mln zł dotacji na termomodernizację, remont i doposażenie remizy strażackiej. Program, finansowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska oraz MSWiA, miał łączną pulę ponad 300 mln zł dla OSP w całej Polsce, a środki te trafią w 2024 r. do wytypowanych gmin/OSP.
Programy modernizacji służb mundurowych
Rządowe wieloletnie programy obejmujące Policję, PSP i inne służby, pośrednio korzystają z nich także OSP (zwłaszcza te w KSRG). Np. w ramach Programu Modernizacji PSP na lata 2022-2025 zaplanowano fundusze na zakup kilkuset nowych samochodów ratowniczych, z czego część trafi do jednostek OSP w systemie (we współpracy z gminami). Ponadto program ten obejmuje inwestycje w infrastrukturę szkoleń i baz, z których OSP również czerpią korzyści.
Rządowy Fundusz Polski Ład: Program Inwestycji Strategicznych
Choć nie jest skierowany wyłącznie do OSP, wiele gmin wykorzystało go do inwestycji związanych z ochroną przeciwpożarową. W ramach kolejnych edycji Polskiego Ładu, gminy mogły składać wnioski o bezzwrotne dotacje na inwestycje lokalne. Liczne samorządy ujęły w swoich projektach budowy lub modernizacje remiz OSP, a także zakupy samochodów ratowniczych.
Finansowanie zakupu samochodów ratowniczo-gaśniczych
Zakup nowego samochodu ratowniczo-gaśniczego to jedno z najkosztowniejszych, ale i najważniejszych przedsięwzięć dla wielu OSP. Ceny średnich i ciężkich wozów bojowych sięgają od kilkuset tysięcy do ponad miliona złotych, co przekracza możliwości budżetowe pojedynczej jednostki OSP czy nawet gminy. Dlatego w Polsce wypracowano model montażu finansowego takich zakupów z wielu źródeł jednocześnie.
Model finansowania
Zakup wozu jest zazwyczaj finansowany z kilku źródeł:
- Dotacja z budżetu państwa przekazana przez KG PSP (środki MSWiA, często ze wspomnianych ubezpieczeń od ognia).
- Środki samorządowe - gmina (czasem we współpracy z powiatem lub samorządem województwa) przeznacza część środków z własnego budżetu na zakup pojazdu. Posiadanie deklaracji władz gminy o zabezpieczeniu wkładu własnego jest warunkiem wstępnym, by OSP została uwzględniona w planach dofinansowań państwowych.
- Fundusze z firm ubezpieczeniowych (via KG PSP) - wspomniane 10% składek od ognia, które zasilają pulę na wozy.
- Wkład własny OSP i lokalnych darczyńców - często brakującą część sumy OSP zbierają poprzez własne akcje, zbiórki mieszkańców i lokalnych firm. Montowane są też kredyty czy leasingi, spłacane później np. z dotacji gminnej w kolejnych latach.
Koordynatorem całego procesu zakupu jest KG PSP, który zatwierdza listy OSP do dofinansowania i pilnuje harmonogramu realizacji umów. Warto nadmienić, że OSP w KSRG mają pierwszeństwo przy podziale nowych wozów, jednak i jednostki spoza KSRG otrzymują dofinansowania, zwłaszcza jeśli dany rejon wykazuje braki w sprzęcie.
Rola NFOŚiGW/WFOŚiGW
Od kilku lat środki na wozy strażackie pochodzą również z Narodowego lub Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska (NFOŚiGW/WFOŚiGW). Dzieje się tak na mocy porozumienia zawartego w lutym 2021 r. między MSWiA a Ministerstwem Klimatu i Środowiska. W jego ramach NFOŚiGW oraz wojewódzkie FOŚiGW mogą sfinansować do 50% kosztów kwalifikowanych zakupu pojazdu, pod warunkiem że całkowita wartość zadania to min. 200 tys. zł. Ma to zachęcić do wymiany starych wozów na nowoczesne, bardziej ekologiczne.
Fundusze Unii Europejskiej i inne źródła
Fundusze Unii Europejskiej od lat wspierają szeroko pojęte bezpieczeństwo i infrastrukturę publiczną w Polsce. Chociaż nie ma unijnych programów dedykowanych wyłącznie dla OSP, to jednostki te (bezpośrednio lub poprzez samorządy) korzystają z wielu programów jako beneficjenci projektów.
Regionalne Programy Operacyjne (RPO)
Fundusze europejskie zarządzane na poziomie województw, czyli Regionalne Programy Operacyjne (RPO), w poprzedniej perspektywie 2014-2020 miały wiele działań związanych z poprawą bezpieczeństwa i przeciwdziałaniem klęskom żywiołowym. Samorządy wojewódzkie przyznawały granty na zakup sprzętu ratowniczego, budowę lub doposażenie strażnic itp. OSP zazwyczaj są partnerami takich projektów, a wnioskodawcą jest gmina, powiat lub urząd marszałkowski.
Program Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW)
W ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW), zarządzanego przez ARiMR, istniała możliwość finansowania inwestycji w małej skali na wsi, z czego korzystały także OSP. Działanie „Podstawowe usługi i odnowa wsi” pozwalało gminom uzyskać dotacje na budowę lub remonty obiektów użyteczności publicznej, w tym remiz OSP. OSP jako stowarzyszenia mogły również uczestniczyć w projektach Lokalnych Grup Działania (LEADER), składając wnioski o granty (zwykle do 50-100 tys. zł) na lokalne inicjatywy, np. doposażenie świetlicy OSP czy organizację szkoleń.
Program Folk(od)nowa
Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi ogłosił nabór w drugiej edycji programu Folk(od)nowa, w którym można pozyskać środki na zadania związane z kultywowaniem i promocją tradycji ludowych. O granty w wysokości do 20 tys. zł mogą ubiegać się m.in. ochotnicze straże pożarne, działające na rzecz kultury ludowej i edukacji. Program przewiduje możliwość przyznania do 100% dofinansowania.
Warunki ubiegania się o dotacje i uwagi ogólne
Główne warunki
Główne warunki przyznania dotacji obejmują:
- Aktualny wpis do Krajowego Rejestru Sądowego.
- Posiadanie własnego rachunku bankowego przez jednostkę OSP.
- Posiadanie planu zakupowego i finansowego przy składaniu wniosku (znajomość asortymentu, jego przybliżonych cen oraz źródeł finansowania).
Ważne uwagi
- Przy zakupach obowiązuje podział na wydatki bieżące (cena jednostkowa towaru nie przekracza 10 000,00 zł) i majątkowe (cena jednostkowa towaru powyżej 10 000,00 zł).
- Środki pochodzące z dotacji mogą być wydatkowane tylko zgodnie z zatwierdzonym zakresem asortymentowym.
- Szczegółowe informacje dotyczące dotacji można uzyskać w Wydziałach Operacyjno-Szkoleniowych Komend PSP.
- Przy składaniu wniosków o dofinansowania obowiązuje droga służbowa, czyli za pośrednictwem właściwej Komendy Powiatowej (Miejskiej) PSP.
- W przypadku zakupu ubrania specjalnego lub średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego obowiązuje zatwierdzony przez KG PSP opis przedmiotu zamówienia.