Początki osadnictwa i lokacja miasta
Pierwsze wzmianki o Żywcu pochodzą z XIV wieku (dokumenty z lat 1326, 1327 oraz 1335). Miejscowość, pierwotnie lokowana na prawie polskim (iure polonico), znajdowała się początkowo na terenie dzisiejszego Starego Żywca. Ze względu na częste powodzie, miasto zostało przeniesione na wyżej położony teren u ujścia Koszarawy do Soły, gdzie obecnie znajduje się jego historyczne centrum.
Etymologia nazwy
Nazwa miasta wywodzi się najprawdopodobniej od rzeczownika „żywiec”, oznaczającego dawniej żywy inwentarz, co znajduje odzwierciedlenie w głowie tura widniejącej w herbie miasta. Istnieją również inne teorie:
- Legenda o słowiańskiej bogini Żywii.
- Niemieckojęzyczne pochodzenie od formy Saybusch (od Saubusch - „Świński Las”), wiązane z terenami pasterskimi.
Żywiec w granicach Polski i okres rządów Komorowskich
W 1457 roku księstwo oświęcimskie zostało sprzedane królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi, co trwale włączyło Żywiec w granice Korony Królestwa Polskiego. W 1467 roku król nadał dobra żywieckie rodowi Komorowskich herbu Korczak. Za czasów ich panowania miasto zyskało wiele przywilejów:
- 1512 r.: Uwolnienie miasta od czopowego przez Zygmunta I Starego.
- 1537 r.: Przywilej wyrabiania słodu na piwo i wódkę.
- 1548 r.: Powstanie pierwszego miejskiego browaru.
Miasto w dobie potopu szwedzkiego i panowania Wazów
W XVII wieku Żywiec odegrał znaczącą rolę w obronie kraju. Podczas potopu szwedzkiego mieszkańcy Żywiecczyzny, wezwani przez króla Jana Kazimierza, aktywnie przeciwstawili się najeźdźcom, budując szańce w dolinie Soły. W tym okresie miasto umocniło swój charakter jako ośrodek silnie związany z polską tradycją, co potwierdzają przywileje królowej Konstancji z 1626 roku, regulujące kwestie handlu i osadnictwa.
Kronika Andrzeja Komonieckiego
Niezwykle ważną postacią dla historiografii regionu był Andrzej Komoniecki (1658-1729), wójt Żywca przez ponad 40 lat. Jest on autorem monumentalnego dzieła „Chronografia albo Dziejopis Żywiecki”, które stanowi główne źródło wiedzy o historii miasta i regionu od 1400 do 1728 roku.
Industrializacja XIX wieku
Wiek XIX przyniósł miastu szybką industrializację. Choć samo centrum zachowało charakter administracyjny, w dzielnicach takich jak Zabłocie i Sporysz powstawały wielkie zakłady przemysłowe:
| Zakład | Rok założenia |
|---|---|
| Browar Arcyksiążęcy | 1856 |
| Huta Fryderyka (obecnie „Śrubena”) | 1837 |
| Fabryka Papieru „Solali” | 1885 |
Rozwój gospodarczy wspierała infrastruktura kolejowa - w 1878 roku miasto zyskało połączenie z Bielskiem, a w 1884 roku włączono je do Kolei Transwersalnej, co przypieczętowało awans Żywca do rangi ważnego ośrodka miejskiego i przemysłowego.