Warunki Powstania Pożaru

Czym tak naprawdę jest pożar i jakie zjawisko możemy określić w ten sposób? Pożarem nazywamy **niekontrolowany proces spalania**, który nastąpił samoczynnie i w sposób nieplanowany, w miejscu i czasie, w których nie powinien był powstać. Pożar stanowi bezpośredni skutek jednoczesnego wystąpienia wszystkich elementów z tzw. trójkąta spalania.

Kluczowe elementy niezbędne do zainicjowania i podtrzymania ognia to:

• Materiał palny - substancja, która może ulec spalaniu.
• Źródło ciepła - energia podnosząca temperaturę palnego materiału do poziomu zapłonu.
• Tlen - gaz niezbędny do podtrzymywania procesu spalania.

W ostatnich latach dostrzeżono również znaczenie czwartego elementu, jakim jest obecność wolnych rodników, czyli cząsteczek zawierających niesparowane elektrony. Stymulują one rozwój reakcji łańcuchowej rozkładu oraz spalania.

Wyróżniamy dwa podstawowe czynniki wywołujące pożar. Są to **przyczyny naturalne** (jak np. wyładowanie elektryczne podczas burzy) oraz **działania ludzkie**.

Najczęstsze Przyczyny Powstawania Pożarów

Poznanie najczęstszych powodów powstawania pożarów jest kluczowe dla ich zapobiegania. Pożary mogą mieć różnorodne przyczyny i mogą wybuchać zarówno w miejscach pracy, jak i w innych lokalizacjach.

Działania Ludzkie i Niedbałość

Do przyczyn związanych z działaniami ludzkimi zaliczamy m.in. niedbałość w codziennych sytuacjach, która może wywoływać pożary. Najczęstsze przykłady to:

• Niewłaściwe obchodzenie się z ogniem otwartym: Nieostrożność osób dorosłych przy posługiwaniu się ogniem otwartym, w tym papierosy, zapałki, np. palenie tytoniu w łóżku jest często przyczyną pożarów ze skutkiem śmiertelnym. Kontakt otwartego ognia, np. żarzącego się papierosa z materiałem palnym może spowodować pożar w pojemniku ze śmieciami.
• Spalanie odpadów: Spalanie śmieci i odpadów, suchych liści i roślin, wypalanie traw, rozgrzewanie smoły, czy palenie ogniska może być przyczyną pożaru zabudowań.
• Pozostawianie bez nadzoru: Pozostawianie na kuchni gazowej bez nadzoru przygotowywanego posiłku.
• Substancje łatwopalne: Nieostrożność osób dorosłych przy posługiwaniu się substancjami łatwopalnymi, np. czyszczenie odzieży, likwidacja plam w cieczach łatwopalnych (np. benzynie, acetonie, rozpuszczalniku) może być przyczyną groźnego pożaru i wybuchu. Mycie podłóg cieczami łatwopalnymi, np. benzyną, acetonem, rozpuszczalnikiem, również może być przyczyną groźnego pożaru lub wybuchu.
• Rozpalanie ognia z użyciem cieczy łatwopalnych: Rozpalanie ognia w piecu przy zastosowaniu cieczy łatwopalnej.
• Parowanie cieczy łatwopalnych: Podczas przelewania cieczy łatwopalnych, np. benzyny, rozpuszczalnika, spirytusu następuje ich parowanie. Pojawienie się czynnika zapalającego może spowodować pożar.

Nieprawidłowa Eksploatacja Urządzeń

• Urządzenia elektryczne: Niewłaściwe użytkowanie urządzeń elektrycznych, w tym nieprawidłowa eksploatacja urządzeń i instalacji elektrycznych, może prowadzić do pożarów. Osłonięcie żarówki materiałem palnym, np. papierem w niewielkiej odległości od niej, powoduje szybkie nagrzewanie się tego materiału, zwęglenie i zapalenie.
• Urządzenia grzewcze: Nieprawidłowa eksploatacja elektrycznych urządzeń grzewczych. Ustawienie urządzenia grzejnego w odległości zbyt małej od materiałów palnych powoduje systematyczne nagrzewanie materiałów i prowadzi do ich zapalenia. Pozostawienie na dłuższy czas włączonej grzałki elektrycznej do gotowania wody. Pozostawienie żelazka na materiale palnym spowoduje natychmiastowe zwęglenie i szybkie zapalenie przedmiotu, na którym jest ustawione.
• Środki transportu: Nieprawidłowa eksploatacja środków transportu.

Reakcje Chemiczne

Reakcje chemiczne mogą również prowadzić do pożarów, często w połączeniu z innymi czynnikami, takimi jak obecność materiałów palnych czy niewystarczająca wentylacja.

Pożary w Specyficznych Środowiskach: Składowiska Odpadów

Branża gospodarowania odpadami jest szczególnie narażona na wysokie ryzyko występowania pożarów. Składowiska odpadów komunalnych to nagromadzenie znacznej ilości materiałów palnych na stosunkowo niewielkim obszarze. Pożary mogą się szybko rozwijać z kilku powodów, a wysoka gęstość obciążenia ogniowego występuje nie tylko wewnątrz budynku, lecz także na polu odkładczym. Przykładem jest sytuacja, gdy z budynku inwentarskiego tworzony jest obiekt magazynowy lub o jeszcze innym przeznaczeniu, stawiający zupełnie inne wymagania techniczno-budowlane. W przypadku obiektów magazynowych (zwłaszcza wielkokubaturowych) pomija się fakt nagromadzenia w jednej przestrzeni ogromnej ilości towaru o znacznej wartości. Taka sytuacja skutkuje występowaniem wysokich wartości gęstości obciążenia ogniowego.

Do incydentów pożarowych na składowiskach dochodziło w wyniku m.in.:

• **Awarie urządzeń:** We wrześniu 2009 r. w firmie prowadzącej działalność z zakresu gospodarowania odpadami doszło do pożaru zasobnika rozdrabniarki. Ogień rozprzestrzenił się po gumowych pasach transmisyjnych urządzenia, powodując zapalenie się urobku w sąsiedniej hali.
• **Nieszczelności i zapłony:** W grudniu 2010 r. w sortowni odpadów, podczas prac rozdrabniania odpadów i ich mieszania, doszło do pożaru. Przyczyną była nieszczelność układu hydraulicznego samobieżnej maszyny rozdrabniającej, jego zapłon i w konsekwencji zapalenie się rozdrobnionego materiału na pasie transmisyjnym.
• **Mieszaniny wybuchowe:** W listopadzie 2011 r. w zakładzie zajmującym się recyklingiem odpadów rozległ się huk i pojawił ogień. Przyczyną zdarzenia była awaria. W mieszalniku powstała mieszanina par o stężeniu zdolnym do stworzenia mieszanki wybuchowej, a dodatkowo pojawiło się efektywne źródło zapłonu. Bezpośrednia przyczyna, związana z wystąpieniem warunków zdolnych do wybuchu, łączyła się z awarią wentylacji mieszalnika.

Opanowanie pożaru jest trudne, ponieważ dochodzi do szybkiego rozprzestrzeniania się ognia w zróżnicowanej materii. Jeżeli na składowisku znajdują się produkty chemiczne, mogą wystąpić wybuchy oraz wydzielanie żrących, trujących par i gazów. Duże przestrzenie powietrzne w postrzępionym materiale sprawiają, że pożar rozwija się intensywnie. Rozdrobnione odpady i ich zróżnicowanie powodują, że środki gaśnicze (głównie woda z roztworem środka pianotwórczego) wykazują słabą zwilżalność i nie przenikają do źródeł ognia.

Zapobieganie Pożarom i Środki Bezpieczeństwa

Odpowiedzialność Pracodawcy i Szkolenia

Zadaniem pracodawcy jest nie tylko nadzorowanie codziennych działań, ale także zapewnienie odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa w obiekcie, aby zminimalizować ryzyko wybuchu ognia. Podstawowym krokiem w kierunku zapewnienia bezpieczeństwa pożarowego jest świadomość potencjalnych zagrożeń oraz regularne szkolenia pracowników z zakresu procedur przeciwpożarowych. Kluczowe jest, aby każdy pracownik wiedział, jak postępować w sytuacji zagrożenia, gdzie znajdują się najbliższe wyjścia ewakuacyjne oraz jak korzystać z dostępnych środków gaśniczych.

Pracodawcy są zobowiązani do:

1. Umieszczenia w miejscach widocznych wykazu telefonów alarmowych oraz instrukcji postępowania na wypadek pożaru.
2. Oznakowania, zgodnie z Polskimi Normami:
   1. Dróg ewakuacyjnych oraz pomieszczeń, w których w myśl przepisów techniczno-budowlanych wymagane są co najmniej 2 wyjścia ewakuacyjne, w sposób zapewniający dostarczenie informacji niezbędnych do ewakuacji.
   2. Miejsc usytuowania urządzeń przeciwpożarowych.
   3. Elementów sterujących urządzeniami przeciwpożarowymi.
   4. Lokalizacji przeciwpożarowych wyłączników prądu, głównych zaworów gazu oraz materiałów niebezpiecznych pożarowo.
   5. Pomieszczeń, w których występują materiały niebezpieczne pożarowo.

Wymagania przeciwpożarowe dotyczące procesów technologicznych powinny być zawarte w instrukcjach technologiczno-ruchowych.

Prawidłowe Użytkowanie i Przechowywanie Materiałów

Przy używaniu lub przechowywaniu materiałów należy przestrzegać następujących zasad:

1. Wszelkie czynności związane z wytwarzaniem, przetwarzaniem, obróbką, transportem lub składowaniem materiałów niebezpiecznych pożarowo należy wykonywać zgodnie z warunkami ochrony przeciwpożarowej określonymi w instrukcji technologicznej lub według wskazań ich producenta.
2. Ilość materiału niebezpiecznego pożarowo znajdującego się na stanowisku pracy w obiekcie produkcyjnym nie może przekroczyć wielkości dobowego zapotrzebowania lub dobowej produkcji, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej.
3. Zapas materiałów niebezpiecznych pożarowo przekraczający wielkości określone w pkt 2 należy przechowywać w oddzielnym pomieszczeniu przystosowanym do takiego celu.
4. Materiały niebezpieczne pożarowo powinny być przechowywane w sposób uniemożliwiający powstanie pożaru lub wybuchu w następstwie procesu składowania lub wskutek wzajemnego oddziaływania.

W przypadku zmian w procesie technologicznym lub zastosowania innych substancji mogących wytworzyć mieszaniny wybuchowe z powietrzem należy dokonać ponownej oceny zagrożenia wybuchem i klasyfikacji stref. Należy nieustannie usprawniać proces odbioru towaru, szczególnie w zakresie kontroli i oceny jakościowo-ilościowej dostarczanego towaru. Należy wyznaczyć odrębne pomieszczenie i/lub strefę pożarową służące do jego rozładunku. Zasadne jest opracowanie standardów magazynowania odpadów w zakresie ochrony przeciwpożarowej lub regulacji aktów prawnych dla podmiotów zajmujących się gospodarką odpadami.

Kontrola i Utrzymanie Instalacji oraz Urządzeń

Instalacje i urządzenia techniczne, będące wyposażeniem obiektu, powinny pod względem bezpieczeństwa pożarowego odpowiadać warunkom technicznym określonym w Polskich Normach oraz przepisach szczególnych. Instalacje i urządzenia techniczne należy użytkować i utrzymywać w stanie zgodnym z warunkami technicznymi i wymaganiami ustalonymi przez producenta, w szczególności należy poddawać je okresowym przeglądom i konserwacji. Eksploatacja instalacji i urządzeń, których stan techniczny może przyczynić się do powstania pożaru, wybuchu lub rozprzestrzenienia ognia, jest zabroniona.

Użytkownicy maszyn i innych urządzeń technicznych są obowiązani przeprowadzać ich okresowe kontrole co do spełniania przez nie wymagań niezbędnych do ochrony przed innym miejscowym zagrożeniem.

• Obiekty zagrożone wybuchem należy wyposażać w przeciwpożarowe wyłączniki prądu, które powinny być umieszczane w pobliżu głównego wejścia do obiektu lub głównego przyłącza sieciowego i odpowiednio oznakowane.
• W pomieszczeniach, w których mogą występować palne pyły, tworzące z powietrzem mieszaniny wybuchowe, otwory wentylacji nawiewnej powinny być usytuowane oraz wykonane tak, aby nie powodowały unoszenia pyłów osiadłych.
• W pomieszczeniach zagrożonych wybuchem należy stosować urządzenia wstrzymujące automatycznie pracę wentylatorów w razie powstania pożaru i sygnalizujące ich wyłączenie, jeżeli działanie wentylatorów mogłoby przyczynić się do jego rozprzestrzeniania.

Przed rozpoczęciem prac niebezpiecznych pożarowo pracodawca jest obowiązany:

1. Ocenić zagrożenie pożarowe w rejonie, w którym prace będą wykonywane.
2. Ustalić rodzaj przedsięwzięć mających na celu niedopuszczenie do powstania i rozprzestrzenienia się pożaru lub wybuchu.
3. Wskazać osoby odpowiedzialne za zabezpieczenie miejsca pracy, za przebieg oraz zabezpieczenie miejsca po zakończeniu pracy.

Szczegółowe zasady zabezpieczenia przeciwpożarowego takich prac, jak również warunki uzyskania zezwolenia na ich przeprowadzenie, pracodawca określa w odrębnej instrukcji. Przy wykonywaniu prac należy przestrzegać następujących zasad:

1. Wszelkie materiały palne występujące w miejscu wykonywania prac oraz w rejonach przyległych, w tym również elementy konstrukcji budynku i znajdujących się w nim instalacji technicznych, należy zabezpieczyć przed zapaleniem.
2. Prace niebezpieczne pożarowo w pomieszczeniach (urządzeniach) zagrożonych wybuchem lub w pomieszczeniach, w których wcześniej wykonywano inne prace związane z użyciem łatwo zapalnych cieczy lub palnych gazów, mogą być prowadzone wyłącznie wtedy, gdy stężenie par cieczy lub gazów w mieszaninie z powietrzem w miejscu wykonywania prac nie przekracza 10% ich dolnej granicy wybuchowości.
3. W miejscu wykonywania prac powinien znajdować się sprzęt umożliwiający likwidację wszelkich źródeł pożaru.
4. Po zakończeniu prac należy poddać kontroli miejsce, w którym prace były wykonywane, oraz rejony przyległe.
5. Prace niebezpieczne pożarowo mogą być wykonywane wyłącznie przez osoby do tego upoważnione, posiadające odpowiednie kwalifikacje.
6. Pracodawca jest obowiązany przed rozpoczęciem prac zapoznać wyznaczone osoby z zagrożeniami pożarowymi występującymi w rejonie wykonywania prac oraz z rodzajem przedsięwzięć mających na celu niedopuszczenie do powstania pożaru lub wybuchu.
7. Sprzęt używany do wykonywania prac powinien być sprawny technicznie i zabezpieczony przed możliwością wywołania pożaru.

Warunki Ewakuacji

W miejscach przeznaczonych na pobyt ludzi należy zapewnić odpowiednie warunki ewakuacji. W celu zapewnienia ewakuacji ludzi z obiektów i pomieszczeń należy uwzględniać liczbę przebywających w nich ludzi, ich stan sprawności oraz funkcję, wielkość i wysokość pomieszczeń i obiektów. Odpowiednie warunki ewakuacji polegają w szczególności na:

1. Zapewnieniu odpowiedniej ilości i szerokości wyjść.
2. Zachowaniu dopuszczalnych długości dróg ewakuacyjnych.
3. Zapewnieniu odpowiedniej, bezpiecznej pożarowo obudowy i wydzieleń dróg ewakuacyjnych.
4. Zabezpieczeniu dróg ewakuacyjnych przed zadymieniem.

Obiekty budowlane należy wyposażać w oświetlenie awaryjne (bezpieczeństwa i ewakuacyjne) oraz przeszkodowe, wykonane zgodnie z warunkami technicznymi określonymi w odrębnych przepisach i Polskich Normach.

Sprzęt Gaśniczy

Obiekty powinny być wyposażane w podręczny sprzęt gaśniczy i agregaty dostosowane do gaszenia tych grup pożarów, które mogą wystąpić w obiekcie. Sprzęt powinien być poddawany badaniom technicznym i czynnościom konserwacyjnym zgodnie z zasadami określonymi w odrębnych przepisach, Polskich Normach i instrukcjach obsługi sprzętu. Czynności konserwacyjne powinny być prowadzone nie rzadziej niż raz na rok, a ich zakres powinien być zgodny z instrukcją obsługi ustaloną przez producenta.

Przy rozmieszczaniu sprzętu w obiektach należy stosować następujące zasady:

1. Sprzęt powinien być umieszczany w miejscach łatwo dostępnych i widocznych, przy wejściach i klatkach schodowych, przy przejściach i korytarzach, przy wyjściach na zewnątrz pomieszczeń.
2. W obiektach wielokondygnacyjnych sprzęt należy umieszczać w tych samych miejscach na każdej kondygnacji, jeżeli warunki techniczne na to pozwalają.
3. Oznakowanie miejsc usytuowania sprzętu powinno być zgodne z Polskimi Normami.
4. Do sprzętu powinien być zapewniony dostęp o szerokości co najmniej 1 m.
5. Sprzęt należy umieszczać w miejscach nienarażonych na uszkodzenie mechaniczne oraz działanie źródeł ciepła (piece, grzejniki).
6. Odległość dojścia do sprzętu nie powinna być większa niż 30 m.

Niestety, skuteczność działania i przydatność stosowanego podręcznego sprzętu gaśniczego często pozostawia wiele do życzenia. Stan techniczny podręcznego sprzętu gaśniczego wskazuje, że w świadomości zarządców i pracowników sortowni wszystko kojarzy się z odpadem. Brakuje w nich niezbędnego podręcznego sprzętu gaśniczego (w odniesieniu do normatywu), gaśnice są zaniedbane, niekonserwowane, znajdują się w miejscach nieoznakowanych, często brakuje węży w hydrantach.

Gaszenie Pożarów

Aby powstrzymać reakcję spalania i ugasić pożar, należy wyeliminować przynajmniej jeden z elementów trójkąta spalania. Można usunąć materiał palny, odciąć dopływ tlenu lub obniżyć temperaturę. Oczywiście najlepsze efekty daje jednoczesne usunięcie dwóch lub trzech elementów. Gaszenie ognia polega przede wszystkim na stosowaniu środków gaśniczych.

Środki Gaśnicze

Do gaszenia pożarów wykorzystujemy podstawowe środki gaśnicze, takie jak:

• Woda - w postaci zwartego strumienia, kropel czy mgły wodnej jest najpopularniejszym i najłatwiej dostępnym rodzajem środka gaśniczego. Jest szczególnie skuteczna w obniżaniu temperatury i w systemach gaszenia mgłą wodną.
• Pianki gaśnicze
• Proszki gaśnicze
• Gazy gaśnicze - wykorzystywane m.in. w gaśnicach do elektroniki.
• Piasek

Urządzenia Gaśnicze

Urządzenia gaśnicze stosowane do walki z pożarem to m.in. różnego rodzaju **systemy gaśnicze** (np. instalacje tryskaczowe, zraszacze przeciwpożarowe czy systemy gaszenia gazem), które automatycznie wykrywają pożar i gaszą go już w początkowej fazie. Oprócz stałych urządzeń gaśniczych stosowane są również **mobilne urządzenia przeciwpożarowe** - jak np. gaśnice czy agregaty gaśnicze. Występują one w kilku rodzajach w zależności od rodzaju wykorzystywanego środka gaśniczego i przeznaczone są do gaszenia różnych typów pożaru.

tags: #aby #wybuchl #pozar #niezbedne #sa