Dwustopniowy Alarm Pożarowy – Informacje i Znaczenie

Bezpieczeństwo osób i mienia w obiektach mieszkalnych oraz użytkowych jest jednym z kluczowych aspektów, które należy wziąć pod uwagę przy projektowaniu systemów ochrony. Jednym z najbardziej istotnych elementów zapewniających bezpieczeństwo przeciwpożarowe jest alarm pożarowy. System przeciwpożarowy to zestaw urządzeń i rozwiązań technicznych, które mają na celu wykrywanie, sygnalizowanie oraz reagowanie na zagrożenia związane z pożarem. Alarm przeciwpożarowy jest jednym z kluczowych elementów tego systemu, który umożliwia szybkie wykrywanie ognia i dymu, co jest niezbędne dla zapewnienia bezpieczeństwa użytkowników obiektu.

Budowa i działanie systemu alarmowego

Alarm pożarowy składa się z kilku podstawowych elementów, które współpracują ze sobą, aby zapewnić skuteczną ochronę przed pożarem. Do najważniejszych z nich należą:

• Czujniki dymu i ognia: wykrywają obecność dymu w powietrzu lub monitorują temperaturę i promieniowanie cieplne.
• Centrala alarmowa (Centrala Sygnalizacji Pożarowej - CSP): element składowy systemu, którego zadaniem jest zbieranie danych od elementów detekcji pożaru (czujki, ręczne ostrzegacze pożarowe, moduły wejść/wyjść). Ponadto CSP umożliwia podłączenie urządzeń sygnalizacyjnych (sygnalizatory optyczne, akustyczne, itp.) oraz elementów sterujących pracą urządzeń wykonawczych (urządzenia gaśnicze, klapy oddymiające, itp.). W zależności od specyfiki budynku i wymagań prawnych, centrale te mogą różnić się parametrami, od niewielkich CSP po specjalistyczne centrale modułowe analizujące pracę ponad 1000 elementów SSP.
• Sygnalizatory dźwiękowe i świetlne: emitują głośne dźwięki i migające światła w celu zwrócenia uwagi na sytuację awaryjną.
• Urządzenia do komunikacji z użytkownikami: np. Dźwiękowy System Ostrzegawczy (DSO).

Czujnik dymu wykrywa obecność dymu w powietrzu, co może wskazywać na początek pożaru. Działa na zasadzie analizy zmian w powietrzu, które mogą być spowodowane przez dym generowany w wyniku niekontrolowanego ognia. Czujniki dymu mogą być optyczne, jonizacyjne lub kombinowane, a ich wybór zależy od specyfiki obiektu oraz jego przeznaczenia.

Detektor ognia to urządzenie, które monitoruje temperaturę oraz promieniowanie cieplne, pozwalając na szybką detekcję pożaru. W przeciwieństwie do czujników dymu, detektory ognia są bardziej wrażliwe na zmiany temperatury, co czyni je skutecznymi w wykrywaniu pożarów, które jeszcze nie generują dużych ilości dymu.

Czujnik dymu i czujnik gazu ziemnego pełnią różne funkcje w systemie ochrony przeciwpożarowej. Podczas gdy czujnik dymu wykrywa obecność dymu, czujnik gazu ziemnego monitoruje stężenie gazów, takich jak metan czy propan, które mogą być niebezpieczne dla użytkowników obiektu. Czujnik gazu może również uruchomić alarm w przypadku wykrycia niebezpiecznych poziomów gazu, informując użytkowników o zagrożeniu.

Instalacja i wymagania prawne

Aby skutecznie uruchomić i zainstalować alarm przeciwpożarowy, należy przestrzegać określonych procedur. Pierwszym krokiem jest wybór odpowiednich urządzeń zgodnych z wymaganiami technicznymi i normami ppoż. Następnie, urządzenia te powinny być zainstalowane w strategicznych miejscach, takich jak korytarze, kuchnie czy pomieszczenia techniczne, gdzie ryzyko wystąpienia pożaru jest największe.

Urządzenia przeciwpożarowe muszą spełniać określone normy techniczne, które zapewniają ich skuteczność oraz bezpieczeństwo użytkowania. W Polsce, zgodnie z przepisami prawa, wszystkie systemy alarmowe powinny być certyfikowane i zgodne z normami PN-EN oraz innymi regulacjami dotyczącymi ochrony ppoż. Przepisy dotyczące instalacji systemów alarmowych są ściśle regulowane przez prawo budowlane oraz normy ochrony przeciwpożarowej. Właściciele obiektów są zobowiązani do przestrzegania tych przepisów, aby zapewnić maksymalne bezpieczeństwo użytkowników. Instalacja systemu alarmowego powinna być przeprowadzona przez wykwalifikowanych specjalistów, którzy są w stanie ocenić specyfikę obiektu i dobrać odpowiednie rozwiązania techniczne.

Większość nowo budowanych obiektów w Polsce, które będą w przyszłości wyposażone w urządzenia przeciwpożarowe i system sygnalizacji pożarowej, musi mieć opracowany scenariusz pożarowy. Taki obowiązek nakłada na właściciela (inwestora) budynku polskie prawo, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. Scenariusz pożarowy jest dokumentem opracowywanym już w fazie projektowania obiektu budowlanego. Jest to bardzo ważna „baza danych”, która zawiera wszystkie potrzebne informacje i zalecenia niezbędne do zapewnienia bezpieczeństwa pożarowego w budynku.

Kategorie zagrożenia ludzi (ZL)

W obecnie obowiązujących przepisach wyróżnia się pięć kategorii zagrożenia ludzi (ZL), które określa się symbolami od ZL I do ZL V. Dokładny podział na wymienione kategorie określa § 209 ust. 2 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r.

Każdą z kategorii wyróżnia się specyficzną cechą, która w przypadku wystąpienia pożaru w danym obiekcie może mieć znaczący wpływ na przebieg ewakuacji i akcji ratowniczo-gaśniczej. Dla kategorii ZL I jest nią spodziewana obecność w danym budynku, strefie pożarowej, w jednym pomieszczeniu dużych grup ludzi nieznających obiektu („niebędących ich stałymi użytkownikami”). Należą do nich kina, teatry, galerie handlowe, hale widowiskowo-sportowe, kościoły.

Budynki biurowe, jako nieprzeznaczone przede wszystkim do użytku ludzi o ograniczonej zdolności poruszania się, zwykle kwalifikuje się jako obiekty kategorii zagrożenia ludzi ZL III. Nie jest to jednak reguła. Często występuje sytuacja, gdy w budynku biurowym najemca wydziela pomieszczenie sali szkoleniowej na ponad 50 miejsc (np. poprzez wyburzenie ścianki dzielącej dwa czy trzy pomieszczenia - w sumie niewielka zmiana), może powodować zmianę kwalifikacji całej strefy pożarowej, w której taka sala się znajduje, na ZL I. Warto podkreślić, że do jednej lub więcej niż jedna kategoria ZL kwalifikuje się strefy pożarowe, a nie pomieszczenia. Poprawne jest sklasyfikowanie całej strefy pożarowej, w której mieszczą się sale wykładowe, do kat. ZL I. Taka zmiana ma konsekwencje np. przy określaniu maksymalnych długości dróg ewakuacyjnych w obrębie tej strefy pożarowej.

Dwustopniowy alarm pożarowy - klucz do efektywności

Monitoring centrali SSP to aktywna ochrona przeciwpożarowa obiektu, która ma na celu szybkie wykrycie źródła ewentualnego zagrożenia pożarowego i automatyczne powiadomienie PSP oraz przekazanie sygnału alarmowego do pracowników ochrony przebywających w budynku. Monitoring pożarowy, przepisy które obowiązują w Polsce, zalecają zastosowanie dwustopniowej organizacji alarmowania, z możliwością ustawiania czasów opóźnień - wysyłanie sygnału do Straży z centrali PPOŻ.

Celem nowelizacji przepisów było m.in. zwrócenie uwagi na niepokojący wzrost alarmów fałszywych wygenerowanych przez systemy sygnalizacji pożarowej. Alarmem fałszywym nazywa się alarm pożarowy wywołany w sytuacji, gdy pożaru nie ma, nie było i brak jest powodów, dla których pożar mógłby rzeczywiście powstać. Alarmy fałszywe są tak samo „prawdziwe” jak alarmy pożarowe, transmitowane z chronionych obiektów za pośrednictwem monitoringu pożarowego bezpośrednio do stanowiska kierowania Państwowej Straży Pożarnej, powodując nieuzasadnione uruchomienie przez Państwową Straż Pożarną procedur związanych z szybkim podejmowaniem działań ratowniczych.

W celu unikania fałszywych alarmów i ich niepożądanych skutków (m.in. kosztownych i niepotrzebnych mobilizacji służb, dezorganizacji działalności obiektów oraz obniżenia zaufania do sygnałów alarmowych), w Polsce rekomendowany jest montaż centrali sygnalizacji pożarowej, która powinna posiadać możliwość weryfikacji zgłaszanych przez SSP alarmów pożarowych. Zalecana jest dwustopniowa organizacja alarmowania, z możliwością ustawienia czasów opóźnień w wysyłaniu sygnałów z SSP do PSP. Jest to bardzo przemyślana decyzja, bo jedna, nieprawidłowo działająca czujka pożarowa w SSP, może postawić „na nogi” kilka zastępów Straży Pożarnej!

Charakterystyka dwustopniowego alarmowania

Dwustopniowe alarmowanie polega na takim zaprogramowaniu SSP, aby po wykryciu pożaru przez element liniowy (czujkę), w centrali sygnalizacji pożarowej był sygnalizowany alarm wstępny (alarm I stopnia) przez określony czas T1 (np. 2 minuty). Jest to tzw. alarm wewnętrzny, cichy, z informacją dla obsługi, w którym miejscu wzbudziła się czujka. Od jego wystąpienia obsługa ma określony czas na dokonanie rozpoznania zagrożenia pożarowego, np. 3-4 minuty.

Brak reakcji ochrony obiektu w czasie T1 powoduje automatyczne przejście systemu w stan alarmu głównego (alarm II stopnia) i powiadomienie Państwowej Straży Pożarnej o zdarzeniu. Alarm II stopnia jest „przeznaczony” dla przeszkolonych pracowników ochrony obiektu. Moment potwierdzenia „przyjęcia” alarmu przez ochronę powoduje „wyciszenie” sygnalizacji dźwiękowej przez CSP, ale jest też początkiem odliczania tzw. czasu T2, w którym należy szybko zlokalizować zagrożenie pożarowe w obiekcie. W czasie T2 alarm wstępny może być odwołany tylko wtedy, gdy ochroniarze ugaszą pożar lub wykryją, że był to fałszywy alarm.

Wciśnięcie przycisku ręcznego ostrzegacza pożarowego (ROP) zwykle jest traktowane jako alarm zweryfikowany i od razu interpretowany w CSP jako alarm II stopnia.

Przykład ten pokazuje, że po wystąpieniu alarmu II stopnia system sygnalizacji pożarowej realizuje wiele działań, których mogą nie być świadomi nawet stali użytkownicy obiektu. Często bowiem podczas obowiązkowych praktycznych sprawdzeń organizacji oraz warunków ewakuacji (co najmniej raz na dwa lata) blokuje się większość wyjść sterujących, aby po wywołaniu alarmu zostały wysterowane elementy niezbędne do przeprowadzenia ćwiczeń ewakuacyjnych, takie jak nadanie komunikatu ewakuacyjnego, zwolnienie przejść objętych kontrolą dostępu, zjazd dźwigów na parter.

Zapobieganie fałszywym alarmom

Fałszywe alarmy pożarowe w systemach sygnalizacji pożaru (SSP) to sygnały alarmowe wywołane zjawiskami niezwiązanymi z pożarem - np. usterką lub czynnikami środowiskowymi - które nie wymagają interwencji straży pożarnej. Choć mogłoby się wydawać, że to tylko drobna niedogodność, w rzeczywistości stanowią poważny problem. W Polsce w 2021 r. odnotowano ponad 45 tysięcy alarmów fałszywych, co stanowiło ok. 7,8% wszystkich interwencji Państwowej Straży Pożarnej. Dla porównania, w Wielkiej Brytanii aż 42% wyjazdów straży w okresie do września 2023 r. stanowiły fałszywe alarmy.

Fałszywe alarmy powodują kosztowne i niepotrzebne mobilizacje służb, dezorganizują działalność obiektów (ewakuacje, przestoje) oraz obniżają zaufanie do sygnałów alarmowych. Wiele osób zaczyna je ignorować wskutek zjawiska alarm fatigue (zmęczenia alarmami), co może skutkować brakiem reakcji na prawdziwy pożar. Aby chronić życie, mienie i zapewnić ciągłość działania biznesu, należy aktywnie minimalizować liczbę fałszywych alarmów.

Najczęstsze przyczyny fałszywych alarmów

Eksperci CNBOP wymieniają najczęściej: niesprawne urządzenia, błędy personelu (ludzkie), nieprawidłową instalację, brak konserwacji oraz nieodpowiedni dobór detektorów do warunków środowiskowych. Przyczyny można podzielić na cztery główne grupy:

1. Czynniki środowiskowe (otoczenie)

Wiele fałszywych alarmów wynika z normalnych zjawisk w otoczeniu, które detektory błędnie interpretują jako sygnały pożaru. Przykładowo czujki dymu mogą zostać pobudzone przez pył, kurz, parę wodną lub dymy niepożarowe unoszące się w powietrzu. Również dym papierosowy lub e-papieros może lokalnie zagęścić powietrze na tyle, że zadziała czujka dymu. W miejscach o dużej emisji pary (np. kuchnie, łazienki, pralnie) typowe czujki optyczne często wyzwalają alarm. Innym czynnikiem jest wysoka wilgotność i skoki temperatury (np. nagłe ogrzanie pomieszczenia przez słońce lub urządzenie grzewcze). Ponadto silne przeciągi i ruch powietrza mogą wtłoczyć do wnętrza dym lub pył z zewnątrz. W przypadku liniowych czujek (beamicznych) fałszywy alarm nastąpi, gdy wiązka światła zostanie chwilowo przesłonięta - choćby przez ptaka, owada czy operatora wózka widłowego.

Skuteczne zapobieganie alarmom powodowanym czynnikami środowiskowymi wymaga doboru odpowiedniego typu czujki do danego miejsca. W magazynach o zmiennej temperaturze pomocne mogą być czujki z progiem różniczkowym. Istotne jest także rozmieszczenie czujek z uwzględnieniem źródeł zakłóceń.

2. Błędy instalacyjne (montażowe)

Nieprawidłowy montaż detektorów - np. zbyt blisko klimatyzatora, otwieranych okien lub w narożnikach, gdzie cyrkulacja powietrza jest słaba - może skutkować fałszywymi alarmami. Częstym przeoczeniem jest pozostawienie osłon ochronnych na czujkach po zakończeniu budowy. Błędy mogą dotyczyć także okablowania i konfiguracji central - np. złe podłączenie rezystorów, pomylenie adresów czujek, niewłaściwe zaprogramowanie czułości lub stref. Niekiedy fałszywe alarmy są w istocie sygnałami uszkodzenia lub awarii systemu: zwarcie w linii dozorowej, spadek napięcia zasilania czy uszkodzony moduł potrafią manifestować się jako ciągłe wzbudzanie alarmu lub przerwy w pracy. Ważne jest, by instalację wykonywały wykwalifikowane firmy, a po uruchomieniu przeprowadzono pełne testy odbiorcze systemu oraz przeszkolono personel obsługujący SSP.

3. Błędy projektowe i dobór urządzeń

System przeciwpożarowy powinien być projektowany przez wykwalifikowanego specjalistę. Niestety, czasami projekty nie uwzględniają specyfiki środowiska i użytkowania budynku. Zmiana przeznaczenia pomieszczeń bez konsultacji z projektantem także może skutkować falą fałszywych alarmów. Inny problem to cięcie kosztów kosztem jakości, np. zastosowanie tańszych, mniej skutecznych czujek. Błędem projektowym jest też brak strefowania i logiki zależności: w obiektach narażonych na fałszywe alarmy warto przewidzieć funkcje typu koincydencja (wymagane potwierdzenie przez dwie czujki) lub weryfikacja opóźniona (kilkunastosekundowe opóźnienie na sprawdzenie alarmu). Rzetelny projekt SSP dostosowany do realiów obiektu to podstawa.

4. Brak konserwacji i błędy eksploatacyjne

Niewłaściwa eksploatacja i brak konserwacji systemu SSP to kolejny istotny czynnik. System pożarowy wymaga regularnych przeglądów i czyszczenia - przepisy w Polsce nakazują okresowe konserwacje (zwykle co kwartał lub co pół roku). Zaniedbanie tych czynności powoduje, że w czujkach gromadzi się kurz, siatki przeciwinsektowe zarastają brudem, a elementy sensorów rozkalibrowują się. Do błędów eksploatacyjnych zaliczamy również działania użytkowników obiektu, które mogą prowokować alarmy, np. prowadzenie prac remontowych bez wyłączenia strefy pożarowej, nieostrożność w pobliżu ręcznych ostrzegaczy pożarowych (ROP) czy celowe i złośliwe wywoływanie alarmów (choć te stanowią niewielki odsetek).

Tabela: Czynniki środowiskowe a rozwiązania

Jak rozpoznać źródło problemu fałszywego alarmu?

Pierwszym krokiem po wystąpieniu fałszywego alarmu jest ustalenie, skąd dokładnie pochodzi sygnał i co mogło go wywołać. Nowoczesne centrale SSP zazwyczaj wskazują konkretną czujkę lub strefę, która zainicjowała alarm. Należy zatem:

1. Odczytać na centralce, który detektor zgłosił pożar. Jeśli alarm powtarza się ciągle z tego samego czujnika, istnieje duże prawdopodobieństwo problemu lokalnego.
2. Dokonać oględzin na miejscu zdarzenia. Trzeba sprawdzić, co działo się w pomieszczeniu tuż przed alarmem. Często już rozmowa z pracownikami ujawnia oczywiste czynniki.
3. Sprawdzić stan techniczny urządzenia. Warto sprawdzić datę produkcji czujki, obejrzeć czy w komorze nie ma owadów, czy dioda czujki nie sygnalizuje usterki.
4. Zwrócić uwagę na komunikaty towarzyszące alarmowi. Niektóre fałszywe alarmy poprzedzają sygnały uszkodzenia.
5. Wykorzystać tryb testowy lub rejestr zdarzeń. Analiza historii alarmów w centrali może pomóc w znalezieniu korelacji, np. z porą dnia czy pracą maszyn.
6. Wezwać fachowca - gdy samodzielna diagnoza zawiedzie. Doświadczeni specjaliści dysponują wiedzą i sprzętem, by zidentyfikować nietypowe problemy.

Ewakuacja i świadomość użytkowników

W momencie alarmu pożarowego i ewakuacji, wiele elementów może zaskoczyć nawet stałych użytkowników obiektu. Pamiętajmy, że im budynek wyższy, nowszy i bardziej zaawansowany technologicznie, tym więcej niespodzianek może wystąpić.

W całym zamieszaniu najważniejsze jest wyrobienie nawyku, aby użytkownicy po usłyszeniu alarmu bez zbędnej zwłoki skierowali się do klatek schodowych. W przypadku realnego zagrożenia, gdy zostaną uruchomione systemy wentylacji pożarowej (oddymiającej i/lub zabezpieczającej przed zadymieniem), robi się już głośniej i poważniej, a siła nawiewu powietrza do przedsionków i klatek schodowych (zastosowany system nadciśnieniowego zabezpieczenia przed zadymieniem) powoduje, że do otwarcia drzwi do klatki i przedsionka trzeba użyć większej siły. Huk zamykających się przeciwpożarowych klap odcinających (w przypadku zastosowania w budynku klap ze sprężyną powrotną) również jest tym, czego nie spodziewają się ewakuujący z budynku.

Przedstawione sytuacje powinny być omawiane podczas szkoleń ppoż., w trakcie obowiązkowego zapoznawania użytkowników z instrukcją bezpieczeństwa pożarowego budynku. Należy wpajać ludziom, że alarm pożarowy zawsze oznacza ewakuację.

Z relacji ocalałych z World Trade Center z 11 września 2001 r. wynika, że podczas ewakuacji większość osób tam przebywających podjęła wiele różnych zadań, zanim rozpoczęła ewakuację, np. szukanie bliskich, pakowanie rzeczy, próby kontaktu. Nigdy nie należy zakładać, że alarm ewakuacyjny to ćwiczenia. Nie ryzykuj swojego życia. Wielu ludzi traciło cenny czas na szukanie wyjść ewakuacyjnych. „Znaj swoją drogę ucieczki” to złota zasada obowiązująca każdego przebywającego w dowolnym budynku. Statystyki pokazują, że ludzie, którzy przetrwali ewakuację (z budynku, statku, samolotu), mieli wcześniej zaplanowaną drogę wyjścia. Każda minuta się liczy. Większość ludzi, którzy ewakuowali się z WTC, przyznała, że zajęło im to znacznie dłużej, niż się spodziewali. Jeśli wiesz, ile czasu zajmie opuszczenie budynku, prawdopodobieństwo popełnienia błędów jest mniejsze.

Co robić w przypadku alarmu?

W przypadku wykrycia pożaru kluczowe jest, aby użytkownicy obiektu znali zalecane procedury działania. Należy niezwłocznie opuścić budynek, kierując się ku najbliższym wyjściom ewakuacyjnym. Ważne jest również, aby nie używać wind, a zamiast tego korzystać z klatek schodowych. Tego rodzaju funkcjonalność pozwala na szybkie dotarcie z informacją o zagrożeniu do osób, które mogą znajdować się w różnych lokalizacjach. Powiadomienia te są szczególnie przydatne w obiektach komercyjnych, gdzie właściciele mogą być poza terenem nieruchomości.

Inżynierowie bezpieczeństwa, projektanci systemów ppoż., rzeczoznawcy ds. zabezpieczeń ppoż. w trosce o bezpieczeństwo użytkowników budynków rozważają różne warianty alarmowania i ewakuacji, porównują potencjalne scenariusze pożarowe, liczą i szacują wymagany czas bezpiecznej ewakuacji, porównują go z dostępnym czasem bezpiecznej ewakuacji, wykonują symulacje i multisymulacje. Dokładają wszelkich starań, aby zapewnić ludziom warunki bezpiecznej ewakuacji, wyposażają obiekty w coraz nowsze i inteligentniejsze systemy ochrony ppoż.

Konserwacja i prewencja

Regularne testowanie i konserwacja systemu przeciwpożarowego są kluczowe dla zapewnienia jego skuteczności. Właściciele obiektów powinni przeprowadzać okresowe kontrole, które obejmują testowanie wszystkich czujników, centrali alarmowej oraz sygnalizatorów. W przypadku wykrycia jakichkolwiek nieprawidłowości, urządzenia powinny być natychmiastowo naprawiane lub wymieniane.

Aby zapewnić bezpieczeństwo obiektu, warto stosować różnorodne metody ochrony przed pożarem. Oprócz zainstalowania alarmu pożarowego, niezwykle ważne jest także przeprowadzenie szkoleń dla użytkowników obiektu dotyczących postępowania w przypadku pożaru, a także wdrożenie odpowiednich procedur ewakuacyjnych. W obiektach jednorodzinnych warto stosować działania prewencyjne, takie jak regularne sprawdzanie instalacji elektrycznej, unikanie przeciążania gniazdek oraz stosowanie urządzeń elektrycznych z certyfikatami bezpieczeństwa. Dodatkowo, warto zadbać o odpowiednie przechowywanie substancji łatwopalnych oraz regularnie kontrolować czujniki dymu i ognia, aby były zawsze w pełni sprawne.

Posiadanie alarmu przeciwpożarowego w domu przynosi wiele korzyści. Przede wszystkim, umożliwia szybkie wykrywanie pożaru, co zwiększa szanse na bezpieczną ewakuację mieszkańców. Alarm pożarowy również informuje o zagrożeniu, co może pomóc w minimalizacji strat materialnych. Dodatkowo, posiadanie sprawnego systemu przeciwpożarowego może obniżyć składki ubezpieczeniowe, a także zwiększyć wartość nieruchomości.

tags: #alarm #pozarowy #dwustopniowy