Kandydaci na strażaków ratowników Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) oraz aktywni strażacy ratownicy są objęci obowiązkowymi badaniami lekarskimi, które mają na celu stwierdzenie braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych. Poniższa artykuł przedstawia kompleksowe informacje dotyczące podstaw prawnych, zakresu, częstotliwości i finansowania tych badań, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii wad wzroku.
Podstawy Prawne Badań Lekarskich w OSP
System badań lekarskich dla strażaków OSP regulowany jest przez polskie prawo. Od 15 kwietnia 2022 roku obowiązuje rozporządzenie Ministra Zdrowia z 11 kwietnia 2022 r. w sprawie przeprowadzania okresowych badań lekarskich strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej oraz badań lekarskich kandydata na strażaka ratownika ochotniczej straży pożarnej (Dz.U. z 2022 r. poz. 828).
To rozporządzenie stanowi akt wykonawczy do ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2490; dalej: OSPU), która określa zasady funkcjonowania OSP jako umundurowanych jednostek ochrony przeciwpożarowej, wyposażonych w specjalistyczny sprzęt i przeznaczonych do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami.
Zgodnie z art. 10 ust. 1 OSPU, zarówno kandydat na strażaka ratownika OSP, jak i strażak ratownik OSP mają prawo do bezpłatnych badań lekarskich stwierdzających brak przeciwwskazań do udziału w szkoleniu podstawowym lub bezpośrednim udziale w działaniach ratowniczych.
Lekarze Uprawnieni do Przeprowadzania Badań
Badania dla strażaków OSP przeprowadza lekarz, o którym mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 229 § 8 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy. Są to przepisy rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy.
Lekarze spełniający wymagania kwalifikacyjne do wykonywania badań profilaktycznych są wpisywani do rejestru lekarzy prowadzonego przez właściwy wojewódzki ośrodek medycyny pracy. Potwierdzeniem wpisu jest wydawane zaświadczenie.
Zakres, Częstotliwość i Procedura Badań
Okresowe badania lekarskie strażaka ratownika OSP przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata. Termin kolejnych badań może zostać wyznaczony wcześniej przez lekarza, jeśli uzna to za niezbędne do prawidłowej oceny i monitorowania stanu zdrowia strażaka ratownika OSP.
Skierowanie na Badania
Podstawą do przeprowadzenia badań jest skierowanie wydane przez wójta (burmistrza lub prezydenta miasta) właściwego ze względu na siedzibę OSP. Skierowanie to powinno być wydane strażakowi ratownikowi OSP nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem badań. Badanie lekarskie kandydata na strażaka ratownika OSP również przeprowadza się na podstawie skierowania wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta).
Skierowanie powinno zawierać informacje o specyfice działań ratowniczych, w tym o występowaniu czynników szkodliwych lub niebezpiecznych dla zdrowia.
Poszerzony Zakres Badań
W ramach przeprowadzanych badań lekarskich, lekarz może poszerzyć ich zakres o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne, jeśli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia. W zależności od wskazań, mogą to być w szczególności badania:
- otolaryngologiczne,
- neurologiczne,
- okulistyczne,
- dermatologiczne,
- alergologiczne,
- psychologiczne.
Badanie jest przeprowadzane po sprawdzeniu tożsamości osoby badanej, a szczegółowy wykaz badań oraz częstotliwość ich przeprowadzania w zależności od wieku strażaka określa załącznik do rozporządzenia. Rozporządzenie reguluje również zakres informacji niezbędnych do wystawienia skierowania.
Procedura Odwoławcza
W przypadku niezadowolenia strażaka ratownika, kandydata na strażaka ratownika lub podmiotu kierującego na badania z wydanego orzeczenia lekarskiego, istnieje możliwość odwołania. Wniosek o ponowne badanie należy wnieść za pośrednictwem lekarza, który wydał orzeczenie. Lekarz ten przekazuje wniosek niezwłocznie, wraz z dokumentacją badań, do właściwego podmiotu odwoławczego.
Podmiotem odwoławczym może być między innymi instytut badawczy w dziedzinie medycyny pracy albo Uniwersyteckie Centrum Medycyny Morskiej i Tropikalnej w Gdyni - w przypadku gdy odwołanie dotyczy orzeczenia lekarskiego wydanego przez lekarza zatrudnionego w wojewódzkim ośrodku medycyny pracy. Ponowne badanie przeprowadza się w ciągu 14 dni od dnia otrzymania wniosku, a orzeczenie wydane w jego wyniku jest ostateczne.
Finansowanie Badań i Kryteria Wydawania Skierowań
Gmina, w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, zapewnia ochotniczym strażom pożarnym badania lekarskie strażaków ratowników OSP. Jest to ujęte w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych.
Gmina może jednak zrezygnować z finansowania badań, jeśli strażak ratownik OSP posiada równorzędne i aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych (art. 10 ust. 2 u. OSP).
Zasady Finansowania Publicznego
Wójt (burmistrz, prezydent miasta) wydający skierowanie musi kierować się zasadami finansów publicznych. Zgodnie z art. 44 ust. 3 ustawy o finansach publicznych, wydatki publiczne powinny być dokonywane w sposób celowy i oszczędny, z zachowaniem zasad uzyskiwania najlepszych efektów z danych nakładów oraz optymalnego doboru metod i środków służących osiągnięciu założonych celów.
W praktyce oznacza to, że badania lekarskie należy finansować tym strażakom, którzy:
- faktycznie wyjeżdżają do działań ratowniczych (niekoniecznie regularnie),
- stanowią "pewną rezerwę" w jednostkach OSP na wypadek większych zdarzeń, kiedy wzrasta zapotrzebowanie na personel.
Nie należy natomiast finansować badań osobom, które nie dają gwarancji jakiegokolwiek wyjazdu do działań i akcji, czy jakiejkolwiek aktywności w OSP.
Wyzwania w Wydawaniu Skierowań
Przepisy ustawy o OSP i rozporządzeń wykonawczych nie określają szczegółowych kryteriów, jakimi powinien kierować się wójt wydając skierowanie. Brak tych kryteriów bywa przyczyną nadużyć w jednostkach OSP, gdzie rekomendacje do skierowania opierają się nierzadko na uznaniowych, arbitralnych, a nawet kapryśnych decyzjach naczelników OSP.
W jednostkach OSP nierzadko występują personalne konflikty. Indywidualne ambicje, środowiskowe rywalizacje czy ścierające się koncepcje zarządzania mogą prowadzić do sytuacji, w której część dobrze wyszkolonych i doświadczonych strażaków jest pozbawiana prawa do udziału w działaniach ratowniczych z powodu braku aktualnych badań lekarskich. Taka sytuacja marnuje ludzki kapitał ze szkodą dla OSP.
Kwestie związane z kierowaniem na badania lekarskie strażaków ratowników mogą być uregulowane w umowach zawieranych pomiędzy gminą a Ochotniczą Strażą Pożarną (art. 7 ust. 1 u. OSP). Zwyczajowo naczelnik OSP, jako członek zarządu, rekomenduje strażaka ratownika OSP do badań i do działań ratowniczych, choć statuty OSP w skali kraju mogą się różnić.
Wada Wzroku a Służba w OSP
Jednym z często poruszanych tematów jest kwestia wad wzroku i ich wpływu na możliwość służby w Ochotniczej Straży Pożarnej. Ogólnie rzecz biorąc, sama przynależność do OSP nie jest tożsama z działalnością ratowniczą i jest możliwa nawet z dużą wadą wzroku. Każdy może być w OSP i nie musi od razu znajdować się "w pierwszej linii ognia", ponieważ straż to nie tylko bezpośrednie działania, ale także działalność społeczna i szkoleniowa, np. z zakresu pierwszej pomocy.
Dopuszczenie do Działań Ratowniczych
Decyzja o dopuszczeniu osoby z wadą wzroku do działań ratowniczych należy do lekarza medycyny pracy przeprowadzającego badania. Wśród strażaków panują różne opinie i doświadczenia w tej kwestii. Niektórzy uważają, że wada wzroku, nawet niewielka, całkowicie dyskwalifikuje z udziału w jakichkolwiek działaniach ratowniczych, ograniczając rolę strażaka do prac społecznych czy zamiatania remizy. Inni podchodzą do tego zagadnienia znacznie bardziej liberalnie, opierając się na własnych doświadczeniach i obserwacjach.
Indywidualne Przypadki i Praktyczne Rozwiązania
Istnieje wiele przykładów strażaków, którzy z powodzeniem służą w OSP, a nawet w Państwowej Straży Pożarnej (PSP), pomimo posiadania wady wzroku:
- Osoby z wadami wzroku rzędu -1 (prawe oko) i -2 (lewe oko) biorą udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych, często z ograniczeniami dotyczącymi prac na wysokości.
- Strażacy z wadami takimi jak -1 na jednym oku i +3 na drugim przechodzą okresowe badania od wielu lat i nie mają przeciwwskazań ani do pracy na wysokości, ani do pracy w aparatach oddechowych. Wskazują, że to lekarz medycyny pracy ostatecznie podpisuje zaświadczenie i może różnicować jego ważność (np. na rok lub dwa lata).
- Krótkowidze noszący szkła kontaktowe nie zgłaszają problemów z używaniem aparatów powietrznych ani z pracami na drabinach. Rozwiązanie to pozwala na komfortową służbę. Niektórzy w nocy wyjeżdżają w okularach, a w razie potrzeby przechodzą na soczewki.
Wielu doświadczonych strażaków, w tym naczelnicy OSP, potwierdza, że z wadą wzroku da się być pełnowartościowym strażakiem i aktywnie uczestniczyć w działaniach. Podkreślają, że tylko całkowita ślepota mogłaby pozbawić kogoś tej "pięknej przygody", jaką jest służba w straży.
Należy jednak stanowczo zaznaczyć, że sugerowanie "nauczenia się na pamięć cyferek z tablicy okulisty" jest praktyką wysoce nieodpowiedzialną i nieetyczną, która stwarza poważne zagrożenie zarówno dla samego strażaka, jak i dla bezpieczeństwa innych osób biorących udział w akcjach ratowniczych.
Ćwiczenia z ratownictwa technicznego na kursie podstawowym strażaka OSP
Kwestia wad wzroku w OSP pokazuje, że najważniejsza jest rzetelna ocena lekarza medycyny pracy, który uwzględnia zarówno stan zdrowia strażaka, jak i specyfikę działań ratowniczych. Elastyczność i możliwość stosowania korekcji wzroku (okulary, soczewki) często pozwalają na pełnoprawne uczestnictwo w służbie.