Zapewnienie bezpieczeństwa i odpowiedniego stanu zdrowia strażaków ratowników Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) jest kluczowym elementem funkcjonowania systemu ochrony przeciwpożarowej. W obliczu specyfiki służby, kwestie badań lekarskich oraz finansowania szkoleń budzą liczne pytania dotyczące podziału odpowiedzialności między gminą a jednostkami OSP.
Podstawa prawna i obowiązki gminy
Zgodnie z ustawą o ochotniczych strażach pożarnych z dnia 17 grudnia 2021 r., gmina ma obowiązek zapewnienia bezpłatnych okresowych badań lekarskich strażakom ratownikom OSP. Celem tych badań jest stwierdzenie braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych.
- Finansowanie: Gmina jako jednostka sektora finansów publicznych ponosi koszty badań, stosując się do wymogów celowości i oszczędności.
- Zwolnienie z finansowania: Gmina może zrezygnować z opłacania badań, jeśli strażak ratownik posiada już równorzędne i aktualne orzeczenie lekarskie.
- Skierowanie: Okresowe badania lekarskie przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata na podstawie skierowania wydanego przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta właściwego ze względu na siedzibę OSP.
Skierowanie musi zostać wydane nie później niż 30 dni przed wyznaczonym terminem kolejnych badań. Przepisy nie określają jednak sztywnych kryteriów, jakimi powinien kierować się wójt przy wydawaniu skierowań, co w praktyce często prowadzi do sporów kompetencyjnych i nadużyć.
Rola naczelnika i konflikty wewnątrz jednostek
Zwyczajowo to naczelnik OSP, jako członek zarządu kierujący jednostką operacyjno-techniczną, rekomenduje strażaków do badań i udziału w działaniach. Sytuacja ta bywa jednak źródłem problemów:
„W sytuacji personalnego konfliktu w jednostce, część dobrze wyszkolonych i doświadczonych strażaków jest pozbawiana prawa do udziału w działaniach ratowniczych z powodu braku aktualnych badań lekarskich”. Często arbitralne decyzje naczelników, wynikające z ambicji czy rywalizacji środowiskowej, prowadzą do marnowania kapitału ludzkiego i eliminowania aktywnych członków z działań ratowniczych.
3 WSKAZÓWKI dla każdego NOWEGO strażaka
Zakres badań i kto może je przeprowadzać
Badania przeprowadza lekarz, o którym mowa w przepisach Kodeksu pracy (art. 229 § 8). Szczegółowy tryb i zakres badań określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 11 kwietnia 2022 r.
| Rodzaj badania | Cel |
|---|---|
| Badania ogólnolekarskie | Ocena ogólnego stanu zdrowia |
| Badania specjalistyczne | Konsultacje otolaryngologiczne, neurologiczne, okulistyczne czy psychologiczne |
| Badania dodatkowe | EKG, RTG klatki piersiowej, badania krwi i moczu |
Lekarz przeprowadzający badanie ma prawo poszerzyć zakres diagnostyki, jeśli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia strażaka ratownika OSP.
Problemy interpretacyjne i „czarna dziura” prawna
W ostatnich latach jednostki OSP zmagały się z niejasnościami prawnymi wynikającymi z wygaśnięcia starych przepisów przed wejściem w życie nowych regulacji. Wskazywano na trudności z egzekwowaniem zapisów, takich jak obowiązek badań kontrolnych po chorobie trwającej powyżej 30 dni.
Wątpliwości budzi m.in. kwestia, czy strażak ochotnik powinien informować jednostkę o zwolnieniu lekarskim, skoro ustawa nie nakłada na niego takiego obowiązku w sposób analogiczny do stosunku pracy. Niejasności te prowadziły do sytuacji, w których gminy wstrzymywały finansowanie badań, obawiając się zarzutów o niegospodarność w obliczu braku precyzyjnych wytycznych.