Likwidację zarówno gminy żydowskiej, jak i będzińskiej synagogi przyniosła okupacja hitlerowska. 4 września 1939 roku Niemcy wkroczyli do Będzina, rozpoczynając okres terroru. Jednym z najbardziej tragicznych wydarzeń początku wojny było podpalenie synagogi w nocy z 8 na 9 września 1939 roku.
Przebieg masakry 9 września 1939 roku
W nocy z 8 na 9 września 1939 r., w święto szabatu, hitlerowcy podpalili synagogę wraz z modlącymi się w niej Żydami. Niemcy nie pozwolili strażakom na gaszenie pożarów, dopuszczając jedynie do ochrony budynków zamieszkanych przez katolików. Ogień rozprzestrzeniał się błyskawicznie, trawiąc dzielnicę żydowską, w szczególności domy przy ulicach Kołłątaja, Kościelnej, Bożniczej, Plebańskiej i Zamkowej.
Żołnierze strzelali do uciekających Żydów, którzy usiłowali ratować się od śmierci w płomieniach. Strzelano także do osób usiłujących wynieść z płonącej świątyni rodały i księgi religijne. Szai Płużnik, świadek tych wydarzeń, relacjonował: „Niemcy nie wypuszczali Żydów, a usiłujących uciekać rozstrzeliwali. Żydzi zostali żywcem spaleni lub rozstrzelani przy próbie ucieczki”.
Postawa ks. Mieczysława Zawadzkiego
W obliczu niewyobrażalnego okrucieństwa, wielkim bohaterstwem wykazał się ówczesny proboszcz parafii pw. Świętej Trójcy, ks. Mieczysław Zawadzki. Nie bacząc na osobiste ryzyko, otworzył on bramy plebanii, umożliwiając ucieczkę dużej grupie Żydów na teren zadrzewionej Góry Zamkowej. Za ten odważny czyn ks. Zawadzki został pośmiertnie uhonorowany przez Instytut Yad Vashem medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”.
Prowokacja i egzekucja niewinnych osób
Niemcy nie poprzestali na podpaleniu synagogi. Jeszcze tej samej nocy aresztowano 42 Polaków i Żydów, których fałszywie oskarżono o podpalenie żydowskich domów. Perfidni niemieccy zbrodniarze wyciągali z domów przypadkowych ludzi, dając im do podpisania dokumenty potwierdzające winę, a następnie rozstrzeliwali ich pod murem na dziedzińcu Starostwa przy ul. Sączewskiego.
| Miejsce | Opis zdarzenia |
|---|---|
| Synagoga przy ul. Bóżniczej | Podpalenie w trakcie modlitw szabasowych |
| Dziedziniec Starostwa | Egzekucja 42 osób pod fałszywym zarzutem |
| Ogród plebański | Miejsce schronienia ocalonych Żydów |
Upamiętnienie ofiar
Na miejscu, gdzie stała Wielka Synagoga, w 1993 roku odsłonięto granitowy obelisk w kształcie tefilina. Upamiętnia on będzińskich Żydów zamordowanych w czasie II wojny światowej. Pamięć o ofiarach masakry kultywuje również zbiorowa mogiła na cmentarzu parafii św. Trójcy oraz tablice pamiątkowe umieszczone na murach kościoła i budynku dawnego starostwa.
tags: #bedzin #podpalenie #synagogi