Życie Benjamina Franklina (ur. 17 stycznia 1706 r. w prowincji Massachusetts Bay, zm. 17 kwietnia 1790 r. w Filadelfii) to książkowy przykład człowieka, który spełnił prawdziwy amerykański sen. Zaczynając od zera, stał się wielkim przedsiębiorcą, szanowanym naukowcem, wpływowym politykiem i jednym z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych. Jego dorobku nie sposób scharakteryzować wyłącznie w perspektywie działań politycznych, naukowych czy wydawniczych; mnogość jego talentów, które przeznaczył na pomoc sprawie kolonii, stawia go w ścisłej czołówce największych mężów stanu Ameryki.
Wczesne lata i kariera drukarska
Pochodzenie i edukacja
Benjamin Franklin był piętnastym dzieckiem i najmłodszym synem Josiaha Franklina, urodzonego w Anglii wyrobnika świec i mydła. Ojciec Benjamina był żonaty dwukrotnie - z pierwszą żoną Anne Child miał siedmioro dzieci, z drugą, Abiah Folger, doczekał się jeszcze dziesięciorga. Młody Benjamin opanował zdolność czytania w bardzo młodym wieku, jednak edukację w Boston Latin School musiał przerwać z powodu złej sytuacji finansowej ojca, w którego sklepie zaczął pracować od dziesiątego roku życia. Uczęszczał do szkoły tylko przez rok, jednak nie gardził wiedzą; przeciwnie - bardzo ją cenił i całe życie pogłębiał jako samouk.
Początki w drukarstwie i ucieczka z Bostonu
By zniechęcić syna do wyruszenia na morze, Josiah oddelegował dwunastoletniego Benjamina do terminowania w drukarni jego brata, Jamesa. Mimo problemów z bratem, który traktował go źle i często bił, młody Franklin wykorzystał ten okres swojego życia, ucząc się wydawniczego fachu od podszewki i nasiąkając równocześnie wywrotowymi poglądami politycznymi. W wieku szesnastu lat, z powodu braku zgody na publikację jego tekstów przez Jamesa, przyjął pseudonim Mrs. Silence Dogood. Wykorzystał go do przesłania czternastu dowcipnych i kreatywnych listów, pozytywnie przyjętych przez czytelników gazety jego brata „The New England Courant”. Listy „tajemniczej kobiety” były popularnym tematem do rozmów i plotek w Bostonie. Gdy prawda wyszła na jaw, doszło do ostrego konfliktu z bratem, w wyniku którego Benjamin stwierdził, że ma dość męczarni u brata i mimo, iż z pracodawcą łączyły go jeszcze trzy lata kontraktu, zdecydował się uciec z Bostonu. Udał się do Nowego Jorku, aż w końcu trafił do Filadelfii, która stała się jego domem do końca życia.
Rozwój kariery w Filadelfii
W Filadelfii Benjamin Franklin również pracował w drukarni, tymczasowo pomieszkując u Johna Reada, gdzie poznał jego córkę, Deborę. W 1724 roku zdecydował się otworzyć własną drukarnię, co wymagało od niego podróży do Londynu w celu nabycia niezbędnego wyposażenia. Spędził w stolicy monarchii dwa lata, zarówno pracując, jak i korzystając z jej dobrodziejstw kulturalnych. W 1725 roku ukazała się pierwsza broszura Franklina zatytułowana Rozprawa o wolności, konieczności, przyjemności i bólu, w której głosił, że człowiek nie ma wolnej woli i nie jest odpowiedzialny za swe działania. Co ciekawe, Franklin odrzucił potem tę myśl i spalił prawie wszystkie kopie tej rozprawki.
Po powrocie do Filadelfii w 1726 roku Benjamin dowiedział się, że Debora w międzyczasie wyszła za mąż, a kilka miesięcy po ślubie została porzucona. Przez następne dwa lata imał się różnych zawodów, aż w końcu powrócił do znanego mu fachu, od 1728 roku drukując materiały rządowe, a od 1730 roku uzyskując oficjalny tytuł drukarza stanu Pensylwania. W tym samym okresie sformował grupę Junto, w ramach której młodzi mężczyźni zbierali się co piątek, by rozprawiać o polityce, filozofii czy moralności. Rok później wydatnie przyczynił się do założenia wypożyczalni książek: The Library Company of Philadelphia. W 1730 roku sformalizował on związek z Deborą Read na zasadzie common law marriage. Urodziła się z niego dwójka dzieci - Francis (ur. 1732 r., zmarł w wieku 4 lat z powodu ospy) i Sarah (ur. 1743 r.). Franklinowie wychowywali także Williama - dziecko Benjamina spoza małżeństwa.
Kolejna rozprawka Franklina, traktująca o zwiększeniu podaży pieniądza w celu pobudzenia gospodarki, pozwoliła mu zarobić wystarczającą sumę, by nabyć od poprzedniego właściciela „The Pennsylvania Gazette”. Ze skraju bankructwa wyniósł ją do pozycji najbardziej poczytnego tytułu w koloniach, a także pierwszego, który zaczął przynosić faktyczne zyski. Owego dobrego wyniku nie powtórzyła jednak niemieckojęzyczna wersja pisma.
Autorytet Benjamina Franklina wzrósł znacznie po publikacji Almanachu Biednego Ryszarda - wydanego w 1732 roku zbioru dotyczącego prognoz pogody, informacji astronomicznych czy poezji i aforyzmów. Franklin wydawał go przez ćwierć wieku, wzbogacając go nieustannie swoimi cytatami.
Działalność społeczna i publiczna
Wolnomularstwo i straż pożarna
W 1731 roku Benjamin Franklin dołączył do Wolnomularzy, później został wybrany wielkim mistrzem Masonów Pensylwanii. Franklin, poza działalnością wydawniczą, aktywnie angażował się w życie społeczne Filadelfii. To właśnie Filadelfia zawdzięcza mu zorganizowanie oddziałów straży pożarnej, co było kluczowe dla bezpieczeństwa rozwijającego się miasta.
Rozwój edukacji
Franklin angażował się również w edukację. Po założeniu wypożyczalni książek w 1731 roku, w 1743 roku założył Amerykańskie Towarzystwo Filozoficzne. Jego głównym celem pozostawało utworzenie akademii dla uzdolnionej młodzieży. Dzięki swojemu uporowi i determinacji, 7 stycznia 1751 roku otwarto Academy of Pennsylvania, z której później powstał Uniwersytet Pensylwanii. Jego osiągnięcia naukowe przyczyniły się do nadania mu tytułów z Harvardu, Yale oraz Oxfordu.
Naukowiec i wynalazca
Pionierskie badania nad elektrycznością
W 1748 roku, w wieku 42 lat, Benjamin Franklin stał się jednym z najbogatszych ludzi w Pensylwanii - przekazał wtedy działalność drukarską i skupił się na eksperymentach naukowych. Poświęcił się zagadnieniom elektryczności - jego badania i obserwacje na ten temat zostały wydane drukiem w 1752 roku. Odkrył i sformułował zasadę przyciągania się i oddalania ciał w zależności od znaku ładunku elektrycznego oraz zasady ładunku dodatniego i ujemnego.
Zasadniczej zmiany w rozumieniu elektryczności dokonał właśnie Franklin. W 1749 roku sformułował teorię, że błyskawica to wielka iskra elektryczna, a rok później zaproponował eksperyment, który potwierdzałby, że chmury burzowe są naładowane elektrycznie. Zalecał zbudowanie na wzniesieniu budki, w której na odizolowanej od gruntu suchej platformie stałby eksperymentator. Na jej środku należało przymocować pionowy metalowy pręt z końcem wystającym ponad budkę. Podczas burzy człowiek, który chwyci pręt jedną ręką, poczuje wyładowanie pomiędzy drugą ręką a gruntem. Inny sposób polegał na zbliżaniu zaizolowanego uziemionego przewodu do metalowego pionowego pręta połączonego z izolowaną podstawą. Franklin już wcześniej zauważył, że z metalowego ostrza przymocowanego do naładowanego konduktora maszyny (przewodnika), elektryczność spływa stopniowo, bez gwałtownych wyładowań.
Eksperyment z latawcem i piorunochron
Najsłynniejszy eksperyment, w czasie którego, jak niektórzy twierdzą, miała zostać wynaleziona elektryczność, Benjamin Franklin miał przeprowadzić 10 czerwca 1752 roku. Podczas burzy Franklin wypuścił latawiec na linie, do której przymocował metalowy klucz. W obawie przed porażeniem przywiązał do sznurka jedwabną tasiemkę jako uchwyt i skrył się w chacie, by nie zmoknąć. Gdy sznurek namoczony przez deszcz stał się przewodnikiem, między kluczem a palcem Franklina przeskoczyła iskra. Amerykański naukowiec twierdził, że kiedy w czasie burzy dotknął przymocowanego do latawca klucza, poczuł przepływ elektryczności, co uznał za „schwytanie prądu”. To doświadczenie podsunęło mu myśl, że chmury burzowe zawierają w sobie „materię elektryczną”, a ostrza mogą ją ściągnąć.
Wynikiem tych badań było wynalezienie piorunochronu, na którego temat Franklin napisał esej w 1750 roku. W celu ochrony przed wyładowaniami atmosferycznymi Franklin doradzał instalowanie uziemionego pręta ponad najwyższym punktem obiektu. Początkowo sądził, że umieszczony na dachu pręt neutralizuje ładunek chmury burzowej i zapobiega wyładowaniom. Później uznał, że piorunochron jedynie je przechwytuje i pozwala odprowadzić prąd do ziemi. Jesienią 1752 roku zainstalował piorunochron na swoim domu, a także na budynku założonej przez siebie Akademii Filadelfijskiej. Dzięki Franklinowi do powszechnego użytku weszły również słowa dotyczące elektryczności, takie jak bateria, ładować, przewodnik czy porażenie.
Największe wynalazki Bena Franklina | Współczesne cuda (S12, O16) | Cały odcinek | Historia
Inne wynalazki i odkrycia
Franklin rozszerzył swe zainteresowania o naukę, w 1741 roku projektując kuchenkę (Franklin stove), która przy mniejszym zapotrzebowaniu na węgiel dawała więcej ciepła. Wymyślił też okulary dwuogniskowe, których można było z powodzeniem używać podczas patrzenia na bliskie i dalekie obiekty. Nadał również ostateczny sznyt harmonijce szklanej, na którą muzykę pisali Beethoven i Mozart. Przypisuje mu się także wynalezienie krzesła bujanego, cewnika urologicznego i płetw. Podczas swoich licznych podróży do Europy Franklin usiłował też zrozumieć, dlaczego statki z Anglii do Ameryki płyną dwa tygodnie dłużej niż odwrotnie. Badania dotyczące długości podróży z Ameryki do Anglii (zwłaszcza dłuższa podróż powrotna), oparte o pomiary temperatury oceanu, doprowadziły go do odkrycia Golfsztromu. Znał cztery języki obce: łacinę, francuski, włoski i hiszpański.
Choć w 1748 roku przeprowadził się do nowo nabytego domu wraz z niewolnikami, z biegiem lat jego poglądy na tę sprawę uległy diametralnej zmianie, co doprowadziło do decyzji o ich uwolnieniu w latach 60. XVIII wieku.
Kariera polityczna i dyplomatyczna
Początki w polityce
Benjamin Franklin bardzo szybko awansował wśród polityków Filadelfii. W 1736 roku objął pierwszy prawdziwy urząd państwowy, zostając członkiem zgromadzenia stanu Pensylwania. W 1748 roku stał się członkiem rady miejskiej, a w 1749 roku sędzią pokoju. W 1751 roku wybrano go do rady miejskiej Filadelfii, w której zasiadał przez 13 lat. Został również delegatem Pensylwanii na kongres siedmiu kolonii w Albany. To właśnie wtedy po raz pierwszy przedstawił pomysł utworzenia unii (Plan of Union), jednak nie znalazł posłuchu wśród reprezentantów innych kolonii ani Anglików. W 1766 roku został poczmistrzem generalnym Ameryki Północnej.
Agent kolonii w Anglii i kryzys z Aktem Stemplowym
Gdy w 1757 roku rozpoczęła się wojna między Francuzami a Indianami, Franklin został wyznaczony jako agent kolonii w Anglii - w tym celu udał się do Londynu na negocjacje z rodziną Penn, zabierając ze sobą syna Williama i zostawiając żonę i córkę. Powrócił do Filadelfii w 1762 roku, a William został mianowany królewskim gubernatorem, w czego zaaranżowaniu pomogły polityczne koneksje ojca. Po nieuzyskaniu przez Franklina mandatu Zgromadzenia, udał się do Londynu sam, gdyż jego żona odmówiła opuszczenia Ameryki.
Po powrocie z Anglii stosunki między Londynem a koloniami uległy napięciu, głównie za sprawą aktu stemplowego z marca 1765 roku, który miał nakładać specjalny podatek na wszystkie drukowane materiały używane przez kolonie. Ponieważ Franklin nabywał stemple do swojej działalności wydawniczej, a dystrybutorem pieczęci Pensylwanii był jego przyjaciel, oskarżono go o wspieranie podatku. Pogłoskom takim położył on kres w płomiennej mowie przed parlamentem, która przyczyniła się do zniesienia podatku w 1766 roku.
Walka o niepodległość i dyplomacja
Poglądy Benjamina Franklina odnoszące się do kolonializmu były coraz bardziej radykalne. W 1770 roku zaprzeczył władzy Parlamentu Brytyjskiego nad Ameryką Północną. Franklin przekazał do wiadomości publicznej listy gubernatora prowincji Massachusetts, Thomasa Hutchinsona, który zachęcał do użycia siły wobec niepokornych kolonii. Został za to usunięty z urzędu poczmistrza, żarliwie angażując się w amerykańską sprawę narodową.
W 1775 roku polityk został nominowany do drugiego Kongresu Kontynentalnego i otrzymał tytuł pierwszego generalnego poczmistrza kolonii. W 1776 roku został jednym z pięciu sygnatariuszy Deklaracji Niepodległości. Zaangażowanie w sprawę narodowowyzwoleńczą miało zły wpływ na relację z synem - gdy Williama uwięziła milicja New Jersey, Benjamin podjął decyzję o braku interwencji. Wkrótce został oddelegowany do Francji, gdzie miał negocjować traktat o zbrojne wsparcie sprawy amerykańskiej. Został pierwszym reprezentantem rządu USA we Francji (1776-1785). Franklin został wydelegowany do negocjowania traktatu pokojowego z Anglią. 3 września 1783 roku w stolicy Francji podpisano pokój wersalski. Oznaczał on koniec wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych.
Dwa lata później Benjamin Franklin wrócił do Stanów Zjednoczonych. Znów zaangażował się w politykę amerykańską. Został przewodniczącym Najwyższej Rady Wykonawczej Stanu Pensylwania, a w 1787 roku wziął udział w Konwencji Filadelfijskiej. 17 września tegoż roku Amerykanin złożył swój podpis pod ustanowieniem pierwszej na świecie konstytucji. Miał wówczas 81 lat i był bardzo chory. Do samego końca jednak angażował się w politykę swojego kraju i zależało mu na ważnych zmianach. Patriotyzm i oddanie dla sprawy amerykańskiej sprawiło, że Benjamin Franklin traktowany jest dziś jako jeden z ojców założycieli Stanów Zjednoczonych. Jak pisał w liście do swojego francuskiego przyjaciela Jeana-Baptiste’a Le Roya w 1789 roku, zaraz po tym, gdy najwyższy akt prawny wszedł w życie: „Nasza nowa Konstytucja została już ustanowiona i ma wygląd obiecujący trwałość. Ale na tym świecie nic nie może być pewne, z wyjątkiem śmierci i podatków”.
Największe wynalazki Bena Franklina | Współczesne cuda (S12, O16) | Cały odcinek | Historia
Śmierć i dziedzictwo
Polityk zmarł 17 kwietnia 1790 roku w wieku 84 lat w Filadelfii na atak zapalenia opłucnej, uskarżając się na podagrę. Swój testament sporządził na niecałe półtora roku przed swoją śmiercią.
Benjamin Franklin jest jednym z trzech ludzi nie sprawujących urzędu prezydenta, których uhonorowano podobizną na banknocie 100-dolarowym. Jego życie jest przykładem tego, że ciężka praca i wiara w wartości demokratyczne mogą przyczynić się do zmian na lepsze.