Bezpieczeństwo i Higiena Pracy (BHP) w Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP) to obszerny i niestety często niedostatecznie uregulowany temat. Strażacy ochotnicy podejmują działania w warunkach ekstremalnych, mierząc się z ogniem, dymem, wysokim napięciem oraz zagrożeniami chemicznymi i fizycznymi. Bez właściwego przygotowania nawet rutynowe czynności mogą prowadzić do tragicznych wypadków. Dlatego ustawodawca wprost wskazał, że zasady bezpieczeństwa i higieny służby obowiązujące w Państwowej Straży Pożarnej (PSP) należy odpowiednio stosować także wobec strażaków OSP (art. 26 ustawy o OSP).
Wprowadzenie nowego systemu szkoleń i związane z nim wyzwania
Wraz z wejściem w życie ustawy o Ochotniczych Strażach Pożarnych z 2021 roku, system szkolenia druhów zyskał nowy, uporządkowany wymiar. Jednak Państwowa Straż Pożarna, wprowadzając nowy system szkolenia, wprowadziła również nowy wzór skierowania na szkolenie. W nim wprowadzono obowiązek posiadania szkolenia wstępnego z BHP jeszcze przed rozpoczęciem szkolenia podstawowego, jednocześnie likwidując 11 godzin zajęć z BHP w ramach tego szkolenia. Ten prosty zabieg ma na celu oszczędności na godzinach pracy funkcjonariuszy PSP, choć nie wszystkie komendy podchodzą do tego w ten sam sposób.
Problem z oświadczeniami i brakiem szkoleń wstępnych
Wiedza na temat obowiązków BHP wśród funkcyjnych OSP często jest zerowa. Rozmowy w zarządach gminnych OSP z prezesami i naczelnikami sprowadzają się do stwierdzeń typu: "skąd ja mam to wiedzieć, ja jestem prezes, ale mnie nikt o tym nie poinformował". Inny naczelnik odpowiada, że jeśli nie podpisze się pod takim skierowaniem, to przecież osoby nie zostaną przyjęte na szkolenie. Kiedy pada pytanie, czy rozumieją, że oświadczają nieprawdę, potwierdzając fakt odbycia szkolenia wstępnego przez osobę kierowaną, słyszą, że to nie ich problem, ale gminy. W efekcie wymyślają, że powinien podpisać się urzędnik w gminie.
Mądry urzędnik, chroniący swoją odpowiedzialność, zgadza się podpisać, ale tylko pod warunkiem dostarczenia karty szkolenia wstępnego do wglądu. Wówczas chłopaki z OSP obwiniają urzędnika za "robienie pod górkę", nie rozumiejąc, że urzędnik nie chce w skrajnym przypadku ponosić odpowiedzialności karnej. Sytuacja ta, zgodnie z obserwacjami, dotyczy trzech na cztery OSP.
Konsekwencje prawne i odpowiedzialność
Druhowie, podpisanie się pod takim skierowaniem, bez upewnienia się, że osoba odbyła szkolenie wstępne, jest potwierdzeniem nieprawdy, co podlega pod Kodeks Karny. W razie problemów PSP jest "czyste", ponieważ posiada stosowne oświadczenie. Odpowiedzialność spadnie na prezesa, naczelnika, zarząd OSP. Jeśli przytrafiłby się wypadek strażakowi, w pierwszej kolejności analizowana będzie karta szkolenia wstępnego BHP oraz uprawnienia osoby szkolącej.
Podstawy prawne bezpieczeństwa i higieny w OSP
Problematyka BHP w OSP opiera się na szeregu aktów prawnych, które określają obowiązki i zasady bezpieczeństwa.
Definicja i zakres stosowania BHP/BHS
W niniejszej informacji zamiast określenia bezpieczeństwo i higiena służby (BHS) używane jest określenie BHP, odpowiadające semantycznie skrótowi powszechnie używanemu w stosunku do pracowników (bezpieczeństwo i higiena pracy). Należy podkreślić, że w przypadku strażaków ratowników OSP nie mamy do czynienia ze służbą (jak w przypadku funkcjonariuszy PSP) ani ze stosunkiem pracy. Jednak skrót BHP jest powszechnie stosowany i wszystkim kojarzy się z zasadami bezpieczeństwa przy wykonywaniu zadań. Strażacy OSP nie są zatem pracownikami, więc przepisy związane z kodeksem pracy, w tym również te, dotyczące szkoleń BHP, nie będą miały bezpośredniego zastosowania, ale są odpowiednio stosowane na mocy innych przepisów.
Związek Ochotniczych Straży Pożarnych jest organizacją działającą na podstawie ustawy z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach, służącą celom użyteczności publicznej. Zarówno w zakresie działalności bezpłatnej, jak i komercyjnej OSP, istnieje forma zatrudnienia na podstawie umów o pracę, jednakże zgodnie ze statutem związek opiera swoją działalność na pracy społecznej. Forma zatrudnienia na podstawie umowy o pracę nie dotyczy jednakże strażaków jednostek operacyjno-technicznych, których uczestnictwo w akcjach statutowych jest dobrowolne i wprawdzie gratyfikowane ekwiwalentem ustalanym przez radę gminy, lecz niemającym cech wynagrodzenia pracowniczego w rozumieniu kodeksu pracy. W akcjach podejmowanych przez jednostki operacyjno-techniczne brak elementów właściwych dla stosunku pracy.
Wymogi ustawowe i rozporządzenia
Podstawowymi aktami prawnymi regulującymi kwestie bezpieczeństwa są:
- Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 194 ze zm.) - w szczególności art. 26, który stanowi, że wymagania, o których mowa w rozporządzeniu wydanym na podstawie art. 29a ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, stosuje się odpowiednio do strażaków ratowników OSP.
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 sierpnia 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1779) - jest to aktualnie obowiązujące rozporządzenie wydane na podstawie art. 29a ust. 2 ustawy o PSP.
Rodzaje i organizacja szkoleń BHP dla strażaków OSP
Rozporządzenie MSWiA z 31 sierpnia 2021 r. dzieli szkolenia w zakresie bezpieczeństwa i higieny służby na dwa rodzaje, które są odpowiednio stosowane do strażaków OSP.
Szkolenie wstępne i okresowe
Zgodnie z § 22 ust. 1 i 3 wspomnianego rozporządzenia:
- Szkolenie okresowe BHP strażaka jest organizowane nie rzadziej niż raz na 3 lata w formie seminarium lub instruktażu.
- Pierwsze szkolenie okresowe BHP przeprowadza się w okresie do 12 miesięcy od dnia ukończenia przez strażaka szkolenia wstępnego w zakresie bezpieczeństwa i higieny służby.
Przed wejściem w życie ustawy o OSP strażacy ratownicy OSP nie mieli obowiązku przechodzenia okresowych szkoleń z zakresu BHP. W ramach odbywanych przez nich szkoleń i ćwiczeń nabywali oni wiedzę, w tym z zakresu BHP, ale nie odbywało się to w postaci szkoleń obejmujących wyłącznie tę tematykę. Należy więc przyjąć, że obowiązki związane ze szkoleniami okresowymi dotyczą członków OSP od 01.01.2022 r.
Proponowanym rozwiązaniem jest przeprowadzenie dla prezesa lub naczelnika OSP szkolenia z zakresu BHP „dla pracodawców i innych osób kierujących pracownikami”, które uprawniałoby ich do prowadzenia instruktażu wstępnego.
Rola Komendanta Głównego PSP w programach szkoleń
Komendant Główny PSP wydał dwa programy szkoleń zatwierdzone przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji:
- Program szkolenia podstawowego strażaka ratownika OSP.
- Program dotyczący szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy dla strażaków OSP.
Punkt II.1.3. programu szkolenia z zakresu BHP dla strażaków OSP stanowi, że szkolenie to realizuje się jako pierwszy element szkolenia podstawowego strażaka ratownika OSP. Programy szkoleń strażaków ratowników OSP opracowane przez Komendanta Głównego PSP są publikowane na stronie internetowej Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej.
Finansowanie i organizacja szkoleń - obowiązki gmin
Jak wynika z art. 10 ust. 1 pkt 1a ustawy o OSP, w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, gmina zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, ochotniczym strażom pożarnym finansowanie szkoleń innych niż wskazane w art. 11 ust. 1, 3 i 4 tej ustawy.
Odnosząc powyżej przywołany przepis do szkoleń BHP strażaków ratowników OSP, należy stwierdzić, że na gminie ciąży obowiązek finansowania tych szkoleń. Przez wzgląd na odpowiednie stosowanie przepisów rozporządzenia w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej względem strażaków ratowników OSP oraz zaliczeniu ochrony przeciwpożarowej do zadań własnych gminy wraz z nałożeniem obowiązku finansowania przez gminę szkoleń, można wywieść wniosek, że istnieje obowiązek gminy także w zakresie organizowania szkoleń okresowych z zakresu BHP (a przynajmniej wymuszania środkami prawnymi, jakimi gmina dysponuje, organizowania tych szkoleń).
Kto odpowiada za BHP w OSP? Interpretacje i praktyka
Na gruncie obowiązującej ustawy o ochotniczych strażach pożarnych problematyka szkoleń okresowych w zakresie BHP strażaków ratowników OSP została sformułowana w sposób wywołujący szereg wątpliwości interpretacyjnych.
Zgodnie z art. 35 ust. 1 ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej w związku z art. 13 ust. 6 pkt 15 ustawy o Państwowej Straży Pożarnej pojawia się pytanie, czy to PSP jest podmiotem zobowiązanym do nieodpłatnego organizowania szkolenia wstępnego z zakresu BHP dla strażaków ratowników nowo wstępujących do jednostki OSP oraz w przypadkach zmiany funkcji (stanowiska) w jednostce operacyjno-technicznej OSP. Wspomniany art. 13 ust. 6 pkt 15 ustawy o PSP dotyczy szkolenia i doskonalenia zawodowego strażaków, nie ma w nim wzmianki o szkoleniu BHP.
Jeśli jednak przyjąć założenie, iż jednym z elementów szkolenia zawodowego jest również tematyka BHP, to w istocie Państwowa Straż Pożarna, współdziałająca ex lege z OSP, byłaby podmiotem zobligowanym do nieodpłatnego szkolenia strażaków jednostek operacyjno-technicznych OSP uczestniczących w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym (art. 35.1 w związku z art. 28 ustawy o ochronie przeciwpożarowej).
W piśmie Komendy Głównej PSP z 7 lipca 2006 r. zinterpretowano przedmiotową kwestię, porównując na zasadzie podobieństwa macierzysty Zarząd OSP do pracodawcy, a w konsekwencji przyjęto zasady szkoleń takie jak w stosunku do pracowników. Zgodnie z Prawem o stowarzyszeniach, OSP sama powinna określić w drodze aktu wewnętrznego procedury dotyczące szkoleń BHP.
Praktyczne zasady bezpieczeństwa podczas działań
Poniżej przedstawiono kluczowe zasady bezpieczeństwa, które każdy strażak OSP powinien stosować:
Środki ochrony indywidualnej
- Stosuj odpowiednie środki ochrony indywidualnej.
- Zwróć uwagę na ich właściwe założenie.
- Zawsze zapinaj pasek podbródkowy hełmu.
- Używaj sprzętu o odpowiednim rozmiarze.
- Stosuj trudno palną bieliznę.
Bezpieczny transport
- Zapinaj pasy bezpieczeństwa.
- Nie wyskakuj z pojazdu.
- Wysiadając na drodze, wysiadaj od strony pobocza.
- Umocuj sprzęt przewożony w kabinie.
- Podczas dojazdu skup się i pomyśl, co może być Ci potrzebne.
Bezpieczeństwo na miejscu działań
- Zabezpiecz i oznakuj teren działania.
- Zadbaj o swoją widoczność, w razie potrzeby załóż kamizelkę odblaskową.
- Odsuń osoby postronne.
Prawidłowe użycie sprzętu
- Poznaj bazę techniczną Twojej jednostki.
- Nie używaj uszkodzonego i niesprawnego sprzętu.
- Dobieraj sprzęt do charakteru działań.
Ochrona dróg oddechowych
- Używaj sprzętu ochrony dróg oddechowych.
- Nie naruszaj rezerwy powietrza - nie pracuj "na gwizdku".
Praca na wysokości
- Pracując na wysokości, używaj sprzętu chroniącego przed upadkiem.
- Zadbaj o właściwe używanie drabin.
- Zabezpiecz sprzęt, którego używasz.
Łączność i komunikacja
- Stosuj środki komunikacji radiowej.
- Naucz się obsługi radiotelefonu i skutecznej komunikacji.
- Bądź w kontakcie z innymi strażakami.
Profilaktyka zdrowotna
- Czyść i dezynfekuj środki ochrony indywidualnej.
- Stosuj rękawiczki nitrylowe.
- Zadbaj o profilaktykę antynowotworową.
Zachęcamy do pobrania checklisty bezpieczeństwa i umieszczenia jej w remizie lub w wozie bojowym.