Ospa wietrzna (łac. varicella, ang. varicella, chickenpox) to najczęstsza i najbardziej zakaźna choroba wieku dziecięcego, choć może pojawić się w każdym wieku. Charakteryzuje się przede wszystkim wystąpieniem typowej wysypki.
Etiologia i patogeneza ospy wietrznej
Wirus Varicella-zoster (VZV)
Przyczyną choroby jest zakażenie wirusem ospy wietrznej i półpaśca (varicella-zoster virus, VZV), należącego do rodziny Herpesviridae. Człowiek jest jedynym gospodarzem tego wirusa. Jest to choroba bardzo zaraźliwa, ponieważ w kontaktach bezpośrednich zaraża się aż 80-90% osób.
Drogi zakażenia i okres zakaźności
Wirus przenosi się drogą bezpośredniego kontaktu, powietrzną i kropelkową. Wrotami zakażenia są górne drogi oddechowe. Ryzyko zachorowania po kontakcie bezpośrednim z domownikiem chorym na ospę wynosi 80-90%. Wirus ospy wietrznej może rozprzestrzeniać się z ruchem powietrza na odległość nawet kilkudziesięciu metrów.
Okres zakaźności obejmuje 2 dni przed pojawieniem się wysypki i trwa do przyschnięcia wszystkich wykwitów (około 6 dni). Chory mimo braku objawów jest niebezpieczny dla otoczenia i zaraża już na wczesnym etapie.
Przebieg infekcji w organizmie
Patogeneza ospy wietrznej stanowi fascynujący przykład złożonej interakcji między wirusem a organizmem gospodarza. Infekcja rozpoczyna się, gdy wirus dostaje się do organizmu przez błony śluzowe górnych dróg oddechowych, głównie w obrębie nosogardła. W tym miejscu wirus inicjuje pierwotną replikację, wykorzystując komórki nabłonka jako swoje pierwsze miejsce namnażania.
Po zakończeniu pierwotnej replikacji w miejscu wnikania, wirus przemieszcza się do regionalnych węzłów chłonnych, gdzie kontynuuje proces namnażania. Po intensywnej replikacji w węzłach chłonnych następuje pierwsza faza wiremii, podczas której wirus dostaje się do krążenia ogólnego (wiremia pierwotna).
W tej fazie patogen rozprzestrzenia się do różnych narządów wewnętrznych, w tym wątroby i śledziony, gdzie kontynuuje replikację. Podczas pierwszej wiremii wirus kolonizuje również komórki układu siateczkowo-śródbłonkowego, co przygotowuje grunt pod kolejną, bardziej masywną falę uwalniania patogenu do krążenia.
Druga faza wiremii następuje około 10-12 dni po pierwotnym zakażeniu i charakteryzuje się masowym uwalnianiem wirusa do krążenia. To właśnie w tym okresie pojawiają się charakterystyczne pęcherzyki skórne, które stanowią patognomoniczny objaw ospy wietrznej.
Neurotropizm wirusa
Jedną z najważniejszych cech patogenezy ospy wietrznej jest neurotropizm wirusa VZV. Podczas infekcji pierwotnej patogen przemieszcza się z wykwitów skórnych i błon śluzowych do lokalnych neuronów czuciowych. Po dotarciu do zwojów nerwowych wirus przechodzi w stan utajenia, charakteryzujący się ograniczoną ekspresją genów wirusowych i brakiem produkcji dojrzałych wirionów. W tym stanie wirus może pozostawać przez dziesiątki lat, unikając eliminacji przez układ odpornościowy gospodarza. Po przechorowaniu ospy wietrznej ryzyko wystąpienia półpaśca wynosi 10-15%, głównie u dorosłych, rzadziej u dzieci.
Objawy i przebieg ospy wietrznej
Okres inkubacji i objawy prodromalne
Okres wylęgania ospy wietrznej wynosi od 10 do 21 dni (średnio 14-16). Okres prodromalny jest krótki (1-2 dni) i występuje częściej u starszych dzieci oraz dorosłych. Może pojawić się złe samopoczucie, gorączka, osłabienie, bóle głowy, brzucha i mięśni, niekiedy biegunka oraz utrata apetytu.
Charakterystyczna wysypka
Głównym i najbardziej charakterystycznym objawem są zmiany skórne, pojawiające się zwykle po 1-2 dniach od objawów prodromalnych. Początkowo obejmują plamki (niewyczuwalne, na poziomie skóry) i grudki (wyraźnie odgraniczone, o większej spoistości, wystające ponad powierzchnię skóry) otoczone czerwoną obwódką. Następnie przekształcają się one w pęcherzyki wypełnione przezroczystym, surowiczym płynem, rzadziej krwiste, pokryte naskórkiem lub nabłonkiem - na błonach śluzowych. Naskórkowy pęcherzyk ma regularny kształt, a jego surowicza treść zawiera znaczną ilość VZV.
Po kilku dniach płyn ten mętnieje, wytrąca się w nim włóknik, zapada pępkowato w środku i w ciągu 6-7 dni przysycha w strupek. Krosta po pewnym czasie usycha odpadając bez śladu. Wysypka pojawia się rzutami przez 5-6 kolejnych dni, co oznacza, że na ciele można jednocześnie zauważyć zmiany na różnych etapach rozwoju (wielopostaciowość wykwitów). Strupki odpadają, pozostaje przemijające drobne odbarwienie/przebarwienie skóry, nie pozostają blizny.
Wysypka najpierw pojawia się na tułowiu, brzuchu, owłosionej skórze głowy i twarzy, po czym przechodzi na kończyny, bez dłoni czy stóp. Szczególnie obfity wysiew może dotyczyć obszaru skóry po naświetlaniu (po radioterapii, ale i po ekspozycji słonecznej), a także po urazie (np. po oparzeniu, zdjęciu gipsu). Wykwity mogą być obecne także na spojówkach oraz błonach śluzowych jamy ustnej i zewnętrznych narządów płciowych. Bardzo typowa jest lokalizacja wykwitów na skórze głowy. Zmiany ospowe mogą pojawić się nie tylko na skórze, ale również w obrębie powiek, spojówek, a rzadziej - na rogówce oka.
Leczenie i pielęgnacja
Postępowanie ogólne
Ospa wietrzna jest chorobą wirusową, zatem nie leczy się jej przyczynowo, a jedynie łagodzi objawy. Leczenie ma na celu wspieranie organizmu w walce z infekcją. Zwykle nie wymaga się hospitalizacji dzieci z ospą, można ją bowiem wyleczyć w warunkach domowych. Odpoczynek i izolacja są kluczowe - chory powinien przebywać w domu do czasu, aż wszystkie zmiany skórne zaschną w strupki, aby nie zarażać innych.
Ważne jest, aby dziecko dostarczało do organizmu odpowiednią ilość płynów, nie należy także pomijać posiłków. Mimo braku apetytu dziecko powinno spożyć pełnowartościowe dania, dla ułatwienia jedzenia mogą to być np. zupy, koktajle owocowo-warzywne czy musy owocowe, zwłaszcza gdy pęcherzyki pojawią się w jamie ustnej, utrudniając jedzenie.
Łagodzenie objawów
- Gorączka i ból: Lekiem przeciwgorączkowym z wyboru jest paracetamol. Gorączkę można zbić stosując zimne okłady na czoło. Unikaj leków z grupy NLPZ (np. ibuprofenu), gdyż mogą sprzyjać rozwojowi inwazyjnego zakażenia paciorkowcowego.
- Świąd: Jednym z najbardziej dokuczliwych objawów jest intensywne swędzenie skóry, które może prowadzić do rozdrapywania wykwitów. Lekiem pierwszego wyboru są środki przeciwhistaminowe, które nie tylko łagodzą świąd skóry, ale i zmniejszają natężenie objawów. Chłodzenie skóry przynosi natychmiastową ulgę w swędzeniu. Pomocne są pianki i żele mentolowe, a także preparaty z pantenolem, alantoiną lub cynkiem.
Pielęgnacja skóry
Lekarz wyjaśnia ospę wietrzną | Przyczyny, stadia, objawy, leczenie (ORAZ ZDJĘCIA)
Codzienne zabiegi pielęgnacyjne skóry przy ospie wietrznej powinny być delikatne, ale systematyczne. Najnowsze zalecenia jednoznacznie wskazują, że tradycyjne metody, takie jak zasypki i papki, powinny odejść do lamusa, gdyż mogą zalegać na skórze i sprzyjać rozwojowi bakterii.
- Kąpiele: Nie ma żadnych dowodów, że kąpiel utrudnia wysychanie krost i opóźnia powrót do zdrowia. Unikanie kąpieli prowadzi za to do rozwoju zakażeń bakteryjnych. Zaleca się codzienne, krótkie kąpiele w letniej wodzie (maks. 37°C), z dodatkiem np. rozcieńczonego roztworu nadmanganianu potasu (barwy jasnoróżowej). Po kąpieli skórę należy delikatnie osuszyć, nie pocierać ręcznikiem.
- Nawilżanie: Ospa wietrzna często powoduje wysuszenie i podrażnienie skóry, dlatego bardzo ważne jest, aby codziennie stosować zabiegi nawilżające. Emolienty tworzą barierę ochronną i zapobiegają utracie wody. Pomocne mogą być naturalne oleje (np. kokosowy, migdałowy).
- Dezynfekcja: Miejscowo na wykwity skórne należy stosować środki odkażające, np. zawierające oktenidynę.
- Unikanie drapania: Ważne jest, aby mimo świądu nie drapać zmian skórnych, w przeciwnym wypadku mogą zostawić blizny. Łagodzenie swędzenia i utrzymanie właściwej higieny skóry są kluczowe dla zapobiegania wtórnym infekcjom.
Leczenie przeciwwirusowe
Nie zaleca się rutynowego przepisywania acyklowiru u każdego chorującego na ospę wietrzną. Wskazania do zastosowania leczenia przeciwwirusowego dotyczą dzieci z powikłanym przebiegiem choroby lub z ryzykiem cięższego przebiegu. Leczenie doustne acyklowirem powinno być rozpoczęte w pierwszych 72 godzinach trwania choroby, ponieważ po tym okresie zazwyczaj kończy się replikacja wirusa.
Leczenie przeciwwirusowe od momentu rozpoznania jest konieczne u pacjentów z niedoborem odporności, w tym w trakcie leczenia immunosupresyjnego (wysokimi dawkami kortykosteroidów, cytostatykami, lekami biologicznymi), noworodków (zwłaszcza urodzonych przez matki z ospą wietrzną w okresie okołoporodowym). Wymagają oni podania acyklowiru dożylnie, dlatego powinni zostać skierowani do oddziału zakaźnego. Terapię należy rozpocząć jak najszybciej, optymalnie w ciągu 24 godzin od pojawienia się pierwszych wykwitów.
Dieta w przebiegu ospy wietrznej
Dieta odgrywa niezwykle ważną rolę w utrzymaniu zdrowia oraz wzmacnianiu układu immunologicznego podczas ospy wietrznej. Pęcherzyki generują nadmierne pocenie oraz utratę płynów przez organizm, dlatego pacjentom zaleca się spożycie odpowiedniej ilości płynów.
Produkty zalecane
Aby wzmocnić układ odpornościowy i przyspieszyć proces gojenia się skóry, dieta pacjenta z ospą wietrzną powinna zawierać:
- Różnorodne owoce i warzywa: Bogate w witaminę C, która jest kluczowa dla odporności organizmu i wspomaga procesy regeneracyjne oraz gojenie się ran.
- Pełnoziarniste produkty zbożowe: Dostarczają organizmowi błonnika, witamin z grupy B oraz składników mineralnych.
- Orzechy i nasiona: Doskonałe źródło zdrowych tłuszczy, białka roślinnego oraz witamin, w tym witaminy E, ważnej dla zdrowia skóry.
- Rośliny strączkowe.
- Źródła białka: Drób, ryby oraz jaja.
- Produkty bogate w probiotyki: Jogurty naturalne, kefir, kiszonki. Zdrowy układ trawienny jest kluczem do prawidłowego funkcjonowania organizmu, a probiotyki pomagają w odbudowie i utrzymaniu prawidłowej mikroflory jelitowej, co przekłada się na wzmocnienie układu odpornościowego.
Produkty niewskazane
Produkty wysoko przetworzone, takie jak fast food, słodycze oraz słone przekąski, negatywnie wpływają na stan zdrowia i siłę odpornościową organizmu. Są często bogate w dodatkowe substancje chemiczne, sztuczne barwniki i konserwanty, które mogą wpływać na zdrowie i regulację układu odpornościowego.
Niektóre produkty spożywcze mogą wywoływać reakcje alergiczne lub nasilać wypryski skórne. W przypadku osoby cierpiącej na ospę wietrzną, unikanie potencjalnych alergenów może pomóc w uniknięciu reakcji alergicznych lub zaostrzenia stanu skóry.
Spirulina i Chlorella to naturalne produkty, które dostarczają witaminy, minerały, a także inne niezbędne do prawidłowego funkcjonowania składniki odżywcze, w tym białko, które jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu.
Powikłania ospy wietrznej
Częstość i ryzyko
Ospa wietrzna u dzieci zwykle nie zagraża życiu, natomiast u dorosłych staje się niebezpieczna, a powikłania są częste. Większość osób przechodzi ospę łagodnie, jednak dla niektórych może być bardzo groźna. W skrajnych przypadkach choroba kończy się zgonem. Ryzyko wystąpienia powikłań jest wyższe u osób z obniżoną odpornością, kobiet w ciąży oraz u dorosłych, którzy przechodzą ospę ciężej niż dzieci. Osoby z głęboką immunosupresją nie są uodpornione przeciwko ospie wietrznej, niezależnie od faktu wcześniejszego przechorowania jej lub szczepienia.
Powikłania u dorosłych występują częściej i mogą mieć cięższy przebieg niż u dzieci. Pierwotne zakażenie VZV przebiega w postaci ospy wietrznej. Najczęściej chorują dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, znacznie rzadziej osoby dorosłe.
Rodzaje powikłań
- Bakteryjne nadkażenia skóry: Jest to najczęstsze powikłanie ospy wietrznej i jednocześnie najczęstsza przyczyna hospitalizacji dzieci. Swędzenie i drapanie wykwitów ułatwia zakażenie bakteryjne skóry, wywoływane głównie przez paciorkowce beta-hemolizujące grupy A oraz gronkowce. Może dojść do płonicy przyrannej, ropnego zapalenia skóry i tkanki podskórnej, ropni podskórnych, ropowicy z potencjalnym ryzykiem martwiczego zapalenia powięzi. Po zakażonych wykwitach z reguły pozostają blizny.
- Odwodnienie: Kolejnym częstym powikłaniem ospy wietrznej jest odwodnienie.
- Powikłania neurologiczne: W związku z neurotropizmem wirusa zdarzają się powikłania neurologiczne. Objawy występują z reguły w okresie zdrowienia i są związane z nadmierną reakcją immunologiczną na zakażenie. Typowe jest zapalenie móżdżku (1/4000 przypadków), wymagające leczenia szpitalnego, ale z dobrym rokowaniem. Rzadszym powikłaniem neurologicznym jest zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu (1/50 000).
- Zapalenie płuc: U dorosłych możliwy jest ciężki przebieg choroby (ok. 5%) i związane z tym wystąpienie wielonarządowych powikłań, np. zapalenia płuc.
- Inne: Owrzodzenia oka i trwałe uszkodzenie wzroku, zapalenie mięśnia sercowego.
Grupy szczególnego ryzyka
Na ciężki przebieg ospy wietrznej narażone są:
- Noworodki: Zwłaszcza urodzone przez matki chorujące na ospę wietrzną w okresie od 5 dni przed do 2 dni po porodzie. U noworodków okres wylęgania ospy wietrznej jest krótszy, wynosi z reguły 10-14 dni, w tak krótkim czasie nie są przekazywane matczyne przeciwciała (IgG), łagodzące przebieg choroby.
- Kobiety ciężarne: Może powodować ciężkie śródmiąższowe zapalenie płuc oraz wewnątrzmaciczne zakażenie i uszkodzenie płodu. Ryzyko ciężkiego przebiegu z zapaleniem płuc wzrasta wraz z czasem trwania ciąży. W ciąży możliwe jest również zakażenie przezłożyskowe, ryzyko transmisji wynosi 25%. Do 20 tygodnia ciąży ryzyko fetopatii wynosi ok. 2%. U płodu zakażonego między 6 a 12 tygodniem ciąży może dojść do uszkodzenia kończyn, między 16 a 20 tygodniem - do wad wrodzonych narządu wzroku i mózgu. Zakażenia po 20 tygodniu ciąży nie są związane z ryzykiem wad wrodzonych. Groźne dla dziecka są zakażenia w okresie okołoporodowym.
- Osoby z niedoborami odporności: (np. w przebiegu chorób rozrostowych krwi, w trakcie leczenia immunosupresyjnego wysokimi dawkami kortykosteroidów, cytostatykami, lekami biologicznymi, radioterapii). Dla tej grupy chorych ospa wietrzna może stanowić zagrożenie życia, co wynika z ryzyka uogólnionego zakażenia - posocznicy, z rozsiewem VZV do narządów miąższowych (płuc, wątroby, śledziony, nerek) oraz ośrodkowego układu nerwowego.
- Dorośli i młodzież powyżej 12. roku życia: U nich choroba przebiega dość ciężko.
Profilaktyka - szczepienia przeciw ospie wietrznej
Znaczenie szczepień
Szczepienia przeciwko ospie wietrznej to najskuteczniejszy sposób zapobiegania zachorowaniu na tę chorobę oraz związanym z nią powikłaniom. Szczepionka wykazuje bardzo dużą skuteczność. Zapobiega ciężkiemu przebiegowi ospy wietrznej oraz rozwojowi poważnych powikłań wymagających pobytu w szpitalu. W wysokim stopniu zapobiega zachorowaniu na ospę wietrzną. Potencjalnie szczepionka przeciw ospie wietrznej może zapobiec wystąpieniu w przyszłości półpaśca.
Skuteczność szczepień
Według danych CDC (Centrum Zwalczania i Zapobiegania Chorobom) skuteczność szczepionki wynosi:
- 88%-98% w oparciu o zapobieganie wszystkim chorobom wywoływanym przez VZV.
- 100% w oparciu o zapobieganie ciężkiej postaci ospy wietrznej.
Schemat szczepienia
W Polsce szczepienia przeciwko ospie wietrznej są obowiązkowe dla dzieci do 12. roku życia. Szczepienia zalecane skierowane są dla dorosłych znajdujących się w grupie ryzyka. Szczepienie składa się z 2 dawek, podanych w odstępie od 6 tygodni do 3 miesięcy (optymalnie 3 miesiące). Szczepionka jest aplikowana podskórnie lub domięśniowo w ramię.
U dorosłych schemat szczepienia obejmuje podanie 2 dawek szczepionki w odstępie 6-8 tygodni.
Szczepienie można wykonać po ukończeniu 9. miesiąca życia, zwykle w 13.-15. miesiącu życia. Jednak większą skuteczność obserwowano po szczepieniu dzieci powyżej 12. miesiąca życia.
U osoby po kontakcie z ospą wietrzną, która jest wrażliwa na zakażenie (nie przebyła ospy wietrznej w przeszłości, nie była szczepiona) i nie ma przeciwwskazań do szczepienia, można podać szczepionkę jako profilaktykę poekspozycyjną w ciągu 72 godzin od kontaktu (maksymalnie do piątej doby po kontakcie, mając świadomość zmniejszonej skuteczności po przekroczeniu 72 godzin). Jeżeli nie dojdzie do zachorowania na ospę wietrzną, drugą dawkę szczepienia należy podać w zalecanym przez producenta odstępie od pierwszej dawki.
U pacjentów z niedoborem odporności zaleca się stosowanie profilaktyki biernej, tj. podanie dożylnej immunoglobuliny z wysokim mianem przeciwciał przeciwko ospie wietrznej.
Przeciwwskazania do szczepienia
Nie należy szczepić się, jeżeli:
- Po wcześniejszej dawce tej szczepionki wystąpiła nadwrażliwość.
- Istnieje uczulenie na którykolwiek składnik tej szczepionki, np. na neomycynę.
- Kobieta jest w ciąży lub zamierza w ciągu najbliższych 3 miesięcy zajść w ciążę.
- Pacjent cierpi z powodu zaostrzenia choroby przewlekłej (do czasu ustąpienia objawów).
- Pacjent choruje na ostrą chorobę infekcyjną i ma gorączkę powyżej 38,5°C.
- Pacjent jest w trakcie leczenia wysokimi dawkami sterydów lub nie minął jeszcze miesiąc od zakończenia wysokodawkowej sterydoterapii.
- Pacjent ma zdiagnozowane ciężkie zaburzenie odporności lub jest w trakcie radioterapii, lub nie minęło jeszcze 6 miesięcy od chwili jej zakończenia.
- 3 miesiące temu podano preparat immunoglobulin lub przetoczono krew.
Możliwe objawy niepożądane po szczepieniu
Szczepionka jest dobrze tolerowana, a działania niepożądane są zwykle łagodne. Do najczęstszych objawów niepożądanych należą:
- W miejscu podania szczepionki - zaczerwienie, obrzęk, ból.
- Wysypka w miejscu zaaplikowania, która może pojawić się w ciągu 5-26 dni od podania szczepionki; czasem może zająć całą skórę. Osoby, u których wystąpi wysypka skórna, powinny unikać kontaktu z osobami z obniżoną odpornością, bo mogą zarażać!
- Gorączka >38,0⁰C.
- Drażliwość, bóle głowy, senność.
- Objawy żołądkowo-jelitowe, pokrzywka.
- Zapalenie górnych dróg oddechowych.
- Bardzo rzadko - zapalenie płuc.
Dostępne preparaty szczepionek
- VARILIX: monowalentna żywa szczepionka, zawierająca atenuowany wirus VZV (szczep Oka). Produkt przeznaczony dla osób od 10. miesiąca życia. Droga podania: podskórne wstrzyknięcie. Schemat szczepienia: 2 dawki podane w odstępie 6 tygodni - 3 miesięcy.
- Priorix - Tetra: skojarzona żywa szczepionka MMR-V, zawierająca atenuowany wirus VZV (szczep Oka), atenuowany wirus świnki, atenuowany wirus odry, atenuowany wirus różyczki. Produkt przeznaczony dla osób zdrowych od 12. miesiąca życia do 12. roku życia włącznie, ewentualnie można podać od 9. miesiąca życia do 10. roku życia.