Kontekst historyczny: Wojna w obronie Konstytucji 3 Maja
Uchwalenie 3 maja 1791 roku Ustawy Rządowej przez Sejm Czteroletni było przełomowym momentem w historii polskiego ustroju. Konstytucja wprowadzała trójpodział władzy, tron dziedziczny, znosiła liberum veto i konfederacje, co stanowiło próbę naprawy państwa i zerwania więzów z Rosją, która od 1768 roku sprawowała formalny protektorat nad Rzecząpospolitą. Korzystny moment na reformy nastąpił, gdy Rosja, zaangażowana w wojnę z Turcją (1787-1792), musiała wycofać swoje garnizony z terytorium Polski. Zakończenie tego konfliktu w styczniu 1792 roku umożliwiło carskiej Rosji interwencję zbrojną, pod pretekstem obrony ustroju Rzeczypospolitej, w rzeczywistości dążąc do zdławienia reform i przywrócenia dawnego porządku.
18 maja 1792 roku, na prośbę przywódców konfederacji targowickiej, wojska rosyjskie przekroczyły granice Polski. Rosja dysponowała potężną, około stutysięczną armią, złożoną w dużej mierze z doświadczonych weteranów wojny z Turcją. Rzeczpospolita mogła jej przeciwstawić jedynie około 55 tysięcy żołnierzy, choć liczebność armii polskiej była w trakcie powiększania. Uchwała sejmu z 1788 roku zakładała zwiększenie jej stanu do 100 tysięcy, jednak ze względów finansowych do wybuchu wojny udało się osiągnąć jedynie około 70 tysięcy żołnierzy. Mimo to, w porównaniu do stanu sprzed 1788 roku, obrona kraju stała się bardziej realna, choć nadal stanowiła ogromne wyzwanie.
Wojska polskie na froncie ukraińskim radziły sobie nieco lepiej niż na Litwie, gdzie ponosiły klęski. 18 czerwca 1792 roku doszło do zwycięskiej bitwy pod Zieleńcami, dowodzonej przez księcia Józefa Poniatowskiego. To zwycięstwo miało znaczenie propagandowe i moralne - król Stanisław August Poniatowski ustanowił order Virtuti Militari, wręczony po raz pierwszy bohaterom tej bitwy. Jednakże nie powstrzymało to ofensywy rosyjskiej.
Przygotowania do Bitwy pod Dubienką
Po bitwie pod Zieleńcami, polskie siły zostały rozlokowane na linii Bugu, która miała stanowić główną linię obrony. Dowództwo korpusu koronnego, liczącego wówczas około 25 tysięcy żołnierzy, objął książę Józef Poniatowski. Książę rozciągnął swoje siły wzdłuż rzeki: jego własna dywizja stanęła pod Świerżem, dywizja Michała Wielhorskiego między Uhruskiem a Siedliszczem, a dywizja Tadeusza Kościuszki (około 8 tysięcy żołnierzy i 24 działa) skoncentrowała się w rejonie Dubienki, niedaleko granicy z Austrią.
Tadeusz Kościuszko, przewidując główne uderzenie rosyjskie w tym rejonie, zaproponował skoncentrowanie tam większości sił. Jego propozycja, by dać opór wrogowi pod samą Dubienką, została jednak odrzucona przez księcia Poniatowskiego, który preferował obronę opartą na systemie kordonowym, gdzie poszczególne dywizje miały operować samodzielnie. Mimo to, Kościuszko postanowił przyjąć bitwę na wybranej przez siebie pozycji.
Jako miejsce obrony Kościuszko wybrał dogodne, wyniesione wzgórze na północ od Dubienki, między wsiami Wola Habowa a Uchańka, które górowało nad okolicą. Pozycja ta była naturalnie chroniona z jednej strony przez las i pas graniczny z Austrią, a z drugiej przez skarpę i bagnistą łąkę. Jedyną słabością była trudność w obronie prawego skrzydła, które chronił głównie las i kordon graniczny.
Pod kierownictwem Kościuszki, który posiadał siedmioletnie doświadczenie inżynierskie zdobyte podczas wojny amerykańskiej, rozpoczęto budowę fortyfikacji polowych. Wzniesiono trzy baterie artyleryjskie przed frontem dywizji. W pierwszej linii rozmieszczono piechotę w sile siedmiu batalionów, a w drugiej linii pułk jazdy i dwie brygady kawalerii narodowej. Dodatkowo, przedpola pokryto pułapkami typu „wilcze doły”, a las na prawym skrzydle obsadzono kompaniami strzelców. Był to przykład podręcznikowego przygotowania do bitwy obronnej.
Przebieg Bitwy (18 lipca 1792 roku)
Rosyjski dowódca, generał Michaił Kachowski, ze swoim korpusem liczącym około 25 tysięcy żołnierzy, zamierzał przekroczyć Bug naprzeciw pozycji Kościuszki. Jego plan zakładał rozbicie dywizji polskiej, wejście na tyły armii koronnej i ostateczne jej zniszczenie. Aby uniemożliwić Poniatowskiemu i Wielhorskiemu wysłanie posiłków, Kachowski wysłał dodatkowo korpusy generałów Lewanidowa (8,5 tys.) i Tormasowa (7,5 tys.), które miały prowadzić demonstracyjne działania na innych odcinkach.
Około godziny 15:00 wojska rosyjskie ruszyły w kierunku pozycji Kościuszki. Na prawym skrzydle rosyjskim ustawił się korpus Dunina, a na lewym korpus Kutuzowa. Pierwsza linia rosyjskiej armii składała się z 18 batalionów piechoty, natomiast druga linia była złożona z 15 pułków jazdy, w tym siedmiu kozackich. Po przygotowaniu artyleryjskim, około godziny 17:30 Kachowski rzucił piechotę pierwszego rzutu do frontalnego ataku na umocnione pozycje polskie.
Polska piechota i artyleria skutecznie odparły ten atak, zadając atakującym znaczne straty. Pomimo niepowodzenia, rosyjski dowódca ponowił próby czołowego natarcia, które za każdym razem kończyły się podobnie. Ciężkie straty skłoniły Kachowskiego do zmiany taktyki i podjęcia próby oskrzydlenia pozycji polskich od strony granicy austriackiej.
W tym celu Kachowski wysłał dwa pułki strzelców konnych pod dowództwem pułkownika Palmenbacha. Przekroczywszy granicę z Austrią, pułki te przeszły pod osłoną lasu na tyły prawego skrzydła polskich oddziałów i uderzyły na umocnienia i baterie polskie znajdujące się przed Wolą Habową. Palmenbach, który „uderzył na bateryę”, zginął w trakcie tego ataku, a jego oddziały poniosły ogromne straty. Polacy, choć początkowo zaskoczeni, stawili zacięty opór. Część regimentu fizylierów polskich zmieniła front i otworzyła ogień na nacierających Rosjan. Kluczową rolę odegrał pułk mjr. Stanisława Wielowiejskiego, który uderzył na jegrów od strony Woli Habowej, rozbijając ich całkowicie.
Mimo odparcia ataku oskrzydlającego i poniesionych przez Rosjan dużych strat, sytuacja dywizji Kościuszki stawała się coraz trudniejsza. Przewaga liczebna wroga była przytłaczająca. Dodatkowym ciosem było wycofanie się pułkownika Grochowskiego spod wsi Husynne pod naporem wroga, co doprowadziło do odcięcia jedynej drogi, którą mogły nadejść posiłki. Około godziny 20:00, podczas jednego z silniejszych szturmów, brygada kawalerii Pawła Biernackiego uciekła z pola bitwy, uprowadzając ze sobą - choć tylko na chwilę - samego Kościuszkę.
Równocześnie Rosjanie zaczęli forsować bagna wzdłuż Bugu, opanowując kilka polskich umocnień i rozpoczynając natarcie na wieś Uchańkę od wschodu, co zagrażało tyłom dywizji. W tej krytycznej sytuacji, gdy realne stało się okrążenie oddziałów polskich i brak nadziei na pomoc księcia Józefa, około godziny 21:00 Kościuszko wydał rozkaz odwrotu.
Rekonstrukcja bitwy pod Racławicami 2012
Odwrót i Konsekwencje Bitwy
Odwrót wojsk polskich odbywał się w zaplanowanym porządku, w nocy, bez przerywania walki. Oddziały dywizji zaczęły wycofywać się, ściągając działa. Manewr ten był osłaniany przez piechotę uformowaną w wielkie czworoboki i wspierany przez artylerię, która powstrzymywała napór rosyjskiej jazdy. Dopiero po wycofaniu się dywizji Kościuszki, wojska Kachowskiego zajęły opuszczone pozycje polskie. Użycie przez Polaków fortyfikacji polowych, które bardzo utrudniały atak wrogowi, oraz ich zdyscyplinowany odwrót, uniemożliwiły Rosjanom skuteczne ściganie.
Bitwa pod Dubienką była jednym z największych i najbardziej krwawych starć kampanii 1792 roku. Polacy stracili około 900 żołnierzy (zabitych, rannych i jeńców) oraz 6 dział. Straty rosyjskie były znacznie wyższe - szacowane na ponad 2000 zabitych i rannych, a także utratę ponad 640 koni i 14 jeńców. Mimo że dywizja Kościuszki ustąpiła z pola bitwy, nie została rozbita i zachowała sprawność bojową.
Mimo taktycznego odwrotu, bitwa przyniosła Tadeuszowi Kościuszce ogromną sławę. Król Stanisław August nazwał go „naszym wyśmienitym Kościuszką” i awansował na generała-lejtnanta, powierzając mu dowództwo regimentu Buławy Polnej. W Paryżu Zgromadzenie Prawodawcze nadało mu tytuł honorowego obywatela Francji. Bitwa pod Dubienką stała się początkiem legendy Kościuszki, która dwa lata później odegrała kluczową rolę w insurekcji.
Pomimo heroicznej obrony, sytuacja polityczna Polski uległa dramatycznemu pogorszeniu. 24 lipca 1792 roku Straż Praw opowiedziała się większością głosów za przystąpieniem króla do konfederacji targowickiej. Stanisław August Poniatowski wydał rozkaz zaprzestania działań wojennych. Wojsko nie zdecydowało się na otwarty bunt, ale ponad 200 oficerów, w tym książę Józef Poniatowski i Tadeusz Kościuszko, złożyło prośby o natychmiastową dymisję. Dwa dni później Poniatowski wygrał bitwę z oddziałami kozackimi pod Markuszowem, jednak zwycięstwo to, ze względu na decyzję króla, nie miało już żadnego znaczenia politycznego ani militarnego. Przejście króla na stronę targowiczan i rozkaz zaprzestania walki przekreśliły plany dalszej obrony linii Wisły.
Bitwa pod Dubienką, choć nie zakończyła się zwycięstwem, była dowodem na to, że polski żołnierz potrafi walczyć skutecznie nawet z liczniejszym i bardziej doświadczonym przeciwnikiem. Sukces zawdzięczano w dużej mierze fortyfikacjom polowym i mistrzowskiemu dowodzeniu Tadeusza Kościuszki. Wydarzenie to miało doniosłe znaczenie moralne, wzmacniając wiarę narodu we własne siły i miłość do ojczyzny.
W dowód wdzięczności i hołdu dla Tadeusza Kościuszki i jego żołnierzy, pod Uchańką usypano kopiec zwieńczony stylizowanym krzyżem „Virtuti Militari”. W niektórych pobliskich miejscowościach upamiętniono to wydarzenie tablicami pamiątkowymi.
tags: #bojka #w #osp #pod #dubieckiem