Tarnowskie Góry to miasto położone w środkowo-południowej części powiatu tarnogórskiego, w województwie śląskim. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z 31 grudnia 2020 roku, miasto liczyło 61 756 mieszkańców, co plasowało je na osiemnastym miejscu pod względem liczby ludności w województwie śląskim i sześćdziesiątym siódmym w całej Polsce.
Położenie i Środowisko Naturalne
Miasto leży na styku Niziny i Wyżyny Śląskiej, w obrębie śląsko-krakowskiej dzielnicy klimatycznej. Charakteryzuje się ona przewagą wpływów oceanicznych nad kontynentalnymi, z okresowym napływem mas powietrza zwrotnikowego od południowego zachodu przez Bramę Morawską oraz zimnych mas powietrza arktycznego z północy w chłodniejszej części roku. Średnia roczna temperatura wynosi +7,7 °C, a suma opadów atmosferycznych to 699 mm. Przez teren miasta przepływają rzeki takie jak Stoła (przez dzielnice Lasowice, Sowice i Strzybnicę), Drama (przez Repty Śląskie) oraz struga Pniowiec (przez dzielnicę Pniowiec). W okolicy miasta znajduje się obszar zielony, w którym rośnie 149 gatunków roślin, w tym wiele rzadkich i chronionych.
Historia Miasta
Początki i Rozwój Górnictwa
Historia Tarnowskich Gór jest nierozerwalnie związana z wydobyciem rud srebra, ołowiu, a później także cynku. Według legendy, pierwszą bryłę kruszcu srebronośnego miał wyorać chłop Rybka około 1490 roku. Znalazło to odzwierciedlenie w dziele Walentego Roździeńskiego "Officina ferraria" z 1612 roku. W 1526 roku ówcześni właściciele ziem, książę Jan II Dobry i margrabia Jerzy von Ansbach, nadali ziemiom przywilej wspierający górnictwo, znany jako „akt wolności górniczej”. Dwa lata później, w 1528 roku, ogłoszono akt uzupełniający prawa górnicze, tzw. „Ordunek Gorny”. Od 31 października 1528 roku zaczęto prowadzić oficjalne rachunki górnictwa, a od 1529 roku - pierwsze księgi kopalniane. W tym okresie Tarnowskie Góry otrzymały własny Urząd Górniczy, pieczęć i herb. Rozpoczął się okres dynamicznego rozwoju górnictwa rud srebronośnych oraz osady górniczej, która stopniowo przekształcała się w miasto, stając się jednocześnie ważnym ośrodkiem handlu i rzemiosła.
Okres Reformacji i Wojny
W drugiej połowie XVI wieku wybudowano wiele kamienic, z których część zachowała się do dziś. Najstarszym murowanym budynkiem jest tzw. Dom Florczaka. W połowie XVI wieku Tarnowskie Góry były największym ośrodkiem górnictwa kruszcowego na Górnym Śląsku. W tym czasie miasto stało się również ośrodkiem reformacji, która umocniła się po śmierci Jana II Dobrego (1532), gdy Tarnowskie Góry przeszły pod panowanie Hohenzollernów. W 1531 roku założono szkołę braci polskich, której rektorem był Daniel Franconius. Okres świetności miasta przerwała wojna trzydziestoletnia (1618-1648). W 1676 roku miasto nawiedziła zaraza, która ustąpiła po procesji do Piekar, co zapoczątkowało tradycję corocznych pielgrzymek tarnogórzan do Sanktuarium Matki Boskiej Piekarskiej.
Pod Panowaniem Pruskim i Rozwój w XIX Wieku
Wojny śląskie, rozpoczęte wkroczeniem wojsk pruskich na Śląsk w 1740 roku, doprowadziły do przejścia miasta pod panowanie pruskie w 1742 roku. W latach 80. XVIII wieku otwarto pierwszą szkołę górniczą. W 1803 roku wydrążono nową sztolnię „Fryderyk”, założono drukarnię, wybrukowano Rynek oraz kluczowe ulice, a także rozpoczęto budowę wodociągów miejskich. W tym okresie powołano Spółkę Bracką, instytucję ubezpieczającą górników. W 1857 roku uruchomiono pierwszą linię kolejową do Opola.
XX Wiek i Okres Międzywojenny
Podczas plebiscytu na początku XX wieku, większość mieszkańców miasta opowiedziała się za Niemcami, podczas gdy powiat opowiedział się za przynależnością do Polski. Po przyłączeniu miasta do Polski w 1922 roku, ostatecznie utrwaliła się nazwa Tarnowskie Góry.
Nazwa Miasta
Nazwa miasta ma złożone pochodzenie. Pierwszy człon, "Tarnowskie", wywodzi się od nazwy średniowiecznej wsi Tarnowice, która została wchłonięta przez miasto (obecnie dzielnica Stare Tarnowice). Nazwa wsi pochodzi od staropolskiej nazwy osobowej (imienia) Tarn, która z kolei wywodzi się od słowa "tarna", oznaczającego cierń dzikiego gatunku śliwy - tarniny. Niemcy zaadaptowali tę nazwę fonetycznie jako "Tarnowitz", co było zgodne z lokalnym słowiańskim modelem nazewniczym. Czesi przyjęli podobny model, używając nazwy "Tarnovice", a później także "Tarnovské Hory". W najstarszych dokumentach nie zawsze rozróżniano pospolite określenie "gory tarnowskie" (kopalnie pod Tarnowicami) od nazwy własnej "Gory Tarnowskie" (miasto). W XVI wieku mieszkańcy posługiwali się trzema językami, zapisując nazwę miasta jako: "Freye Bergstadt Tarnowitz" (niemiecki), "Swobodné Mésto Houry Tarnowské" (czeski, archaiczny zapis) oraz "Swobodne Miasto Gory Tarnowskie" lub "Swobodne Miasto na Gorach Tarnowskich" (polski). Historyczna polska nazwa "Swobodne Miasto Gory Tarnowskie" lub w skrócie "Gory Tarnowskie" występuje w dokumentach z XVI-XVIII wieku, podczas gdy nazwa "Tarnowskie Góry" pojawiała się sporadycznie. W XVIII i XIX wieku dominowała nazwa niemiecka "Freie Bergstadt Tarnowitz", jednak Józef Lompa w 1847 roku podawał polską nazwę "Góry Tarnowskie". Wśród mieszkańców używano również formy "Góry". Po przyłączeniu miasta do Polski w 1922 roku, utrwaliła się forma "Tarnowskie Góry".
Herb i Flaga Miasta
Herb Tarnowskich Gór nawiązuje do historii miasta. Zawiera złote orle skrzydło z herbu Jana II Dobrego, księcia opolskiego, oraz pół czarnego orła z herbu Hohenzollernów, reprezentowanych przez Jerzego Fryderyka von Ansbach, który nadał miastu herb w 1562 roku. Młotki (pyrlik i żelazko) symbolizują górnictwo, będące głównym zajęciem pierwszych mieszkańców. Flaga miasta składa się z barw srebrnej (białej), czarnej i złotej (żółtej), nawiązując do herbu.
Administracja i Samorząd
Urząd miasta Tarnowskie Góry kierowany jest przez burmistrza. Od 2006 roku funkcję tę pełni Arkadiusz Czech. W jego poprzednich kadencjach zastępcami burmistrza byli Jolanta Tuszyńska (od 2006), Piotr Skrabaczewski (2006-2022) oraz Bartosz Skawiński (od 2022). W skład Rady Miejskiej w Tarnowskich Górach wchodzi 23 radnych.
Infrastruktura i Transport
Komunikacja Miejska
W latach 1992-2018 w Tarnowskich Górach działał Międzygminny Związek Komunikacji Pasażerskiej, obsługujący 60 linii autobusowych na terenie wielu gmin. 30 kwietnia 2013 roku otwarto nowy dworzec autobusowy z zadaszonym peronem, placem manewrowym i parkingiem. Wzdłuż ulicy Częstochowskiej wprowadzono system „park and ride”.
Kolej
W mieście znajduje się zabytkowy dworzec kolejowy stacji Tarnowskie Góry z 1888 roku, który przeszedł renowację w 2007 roku. W dzielnicy Strzybnica znajduje się nieużytkowany budynek dworca stacji Tarnowskie Góry Strzybnica z 1868 roku.
Edukacja
Pierwszą znaną placówką edukacyjną w Tarnowskich Górach była założona w 1531 roku protestancka szkoła. W okresie kontrreformacji została przekształcona w szkołę katolicką, a w latach 1713-1756 Jezuici prowadzili progimnazjum. Po przejęciu Śląska przez Prusy, ponownie otwarto szkołę protestancką, a od 1846 roku działała również szkoła żydowska. W latach 1803-1933 funkcjonowała szkoła górnicza, będąca pierwszą średnią szkołą zawodową. W 1870 roku otwarto Szkołę Realną, pierwszą średnią szkołę ogólnokształcącą w mieście. Okres międzywojenny charakteryzował się dobrze rozwiniętym szkolnictwem. Obecnie w Tarnowskich Górach działa 1 żłobek publiczny, 14 przedszkoli publicznych, 8 publicznych szkół podstawowych oraz liczne zespoły szkół o charakterze zawodowym, a także 6 liceów ogólnokształcących i Centrum Kształcenia Ustawicznego.
Kultura i Turystyka
Obiekty Kultury
W mieście działa Miejska Biblioteka Publiczna, Tarnogórskie Centrum Kultury, a także kino „Olbrzym”.
Atrakcje Turystyczne
Do głównych atrakcji turystycznych Tarnowskich Gór należą Sztolnia Czarnego Pstrąga oraz Zabytkowa Kopalnia Srebra, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Miasto posiada również liczne zabytkowe kościoły, dzwonnicę Gwarków, a także parki i tereny rekreacyjne, takie jak Park Wodny, Hala Sportowa i skatepark.
Gospodarka
W 2011 roku uruchomiono Centralną Oczyszczalnię Ścieków (COŚ). Główną siedzibę ma tu Chemet S.A. W przeszłości miasto było silnie związane z przemysłem wydobywczym i przetwórczym.
Sport
W Tarnowskich Górach działa Towarzystwo Sportowe „Gwarek” Tarnowskie Góry, Tarnogórski Klub Taternictwa Jaskiniowego, a także obiekty sportowe takie jak korty tenisowe w Parku Miejskim i boisko sportowe „Orlik” przy Zespole Szkół Techniczno-Usługowych.
Wydarzenia Kulturalne
Od 1957 roku w Tarnowskich Górach organizowane są Dni Gwarków - trzydniowy festyn z barwnym pochodem ulicami miasta, podczas którego uczestnicy wcielają się w historyczne lub legendarne postacie.