Pożar Narodowego Muzeum Brazylii: Przyczyny, Skutki i Odbudowa

Wstęp i Kontekst Katastrofy

2 września 2018 roku świat obiegła szokująca wiadomość o pożarze Narodowego Muzeum Brazylii, jednej z najważniejszych instytucji kultury w Ameryce Łacińskiej. Wydarzenie stało się przyczynkiem do głębokiej refleksji na temat braków w brazylijskiej ochronie przeciwpożarowej i zabezpieczeniu zabytków.

Katastrofa nie tyle ujawniła liczne problemy w zarządzaniu dziedzictwem kulturowym w Brazylii, co je uwypukliła - powszechnie bowiem wiadomo było, że muzeum od lat nie otrzymywało właściwego finansowania i powoli popadało w ruinę. Brak odpowiedniego systemu gaśniczego, zaniedbania remontowe, a także problem z dostępem do wody to tylko niektóre z czynników, które przyczyniły się do skali tragedii.

Narodowe Muzeum Brazylii: Historia i Zbiory

Narodowe Muzeum Brazylii, założone w 1818 roku przez króla Portugalii Jana VI, było najstarszą instytucją naukową w kraju i jednym z największych w obu Amerykach muzeów zawierających zbiory z zakresu historii naturalnej i antropologii. W 2018 roku obchodziło 200-lecie swojego istnienia.

Obiekt Muzeum, zlokalizowany w Rio de Janeiro, w kolonialnej Brazylii, był rezydencją portugalskiej dynastii Bragança, a później służył jako rezydencja brazylijskiej rodziny cesarskiej. Główny budynek, znany jako Paço de São Cristóvão (Pałac św. Krzysztofa), został przeznaczony na muzeum w 1892 roku, po upadku monarchii. Wtedy też przekazano do niego zbiory z Muzeum Historii Naturalnej, znanego jako Casa dos Pássaros (Dom Ptaków), a także inne kolekcje mineralogiczne i zoologiczne.

Pod względem architektonicznym budynek był unikalny, łączył bowiem cechy neoklasycyzmu z wpływami kolonialnymi, co wpływało na jego wartość zarówno architektoniczną, jak i kulturową. Już w XIX wieku było to czołowe muzeum w Ameryce Południowej, a w 1946 roku weszło w skład uczelni Universidade Federal do Rio de Janeiro (Uniwersytet Federalny w Rio de Janeiro).

Przez lata instytucja zgromadziła ponad 20 milionów eksponatów, tworząc jedną z największych kolekcji na świecie w dziedzinie historii naturalnej i antropologii. Zbiory były podzielone na siedem obszarów: geologię, paleontologię, botanikę, zoologię, antropologię biologiczną, archeologię i etnologię. Stanowiły one ważny materiał do badań naukowych prowadzonych w muzeum oraz do szeroko zakrojonej działalności edukacyjnej.

Przebieg Pożaru

Pożar wybuchł 2 września 2018 roku w godzinach wieczornych, po zamknięciu placówki dla zwiedzających. Strażacy zostali wezwani około godziny 19:30 czasu lokalnego, krótko po zauważeniu ognia przez pracowników. Ogień szybko rozprzestrzenił się na wszystkie trzy piętra budynku, który - choć imponujący - nie miał ani drzwi przeciwpożarowych, ani prawidłowo wydzielonych stref pożarowych. Nie było również sprawnego systemu odprowadzania dymu.

Akcja gaśnicza natrafiła na poważne trudności, między innymi niedostateczną ilość wody w najbliższych hydrantach, co wymusiło czerpanie jej z pobliskiego jeziora. Pomimo wysiłków strażaków, pożar wymknął się spod kontroli około godziny 21:00, generując ogromne płomienie i sporadyczne eksplozje. Zjawiska towarzyszące pożarowi, takie jak intensywne wydzielanie dymu i zawalenie się dachu, znacząco utrudniały akcję.

W okolicy zebrały się tłumy ludzi, pragnących zobaczyć pożar, a nawet pomóc w ratowaniu skarbów narodowych. Strażacy wkroczyli do budynku około godziny 21:15, aby wyodrębnić strefy jeszcze nieogarnięte przez ogień i ocenić skalę katastrofy - udało się tym samym powstrzymać pożar przed dotarciem do pomieszczenia mieszczącego chemikalia, być może jednak po prostu było ono prawidłowo oddzielone od reszty budynku.

Niestety, do godziny 21:30 cała struktura głównego budynku została pochłonięta przez płomienie. Czterem pracownikom ochrony muzeum udało się uciec. W środku nie było innych ludzi, dzięki czemu nikt nie ucierpiał. Około 81 strażaków oraz 21 pojazdów było zaangażowanych w całą operację gaśniczą; w akcji wykorzystano też dwa wozy strażackie, ciężarówki z wodą i jednostki do dekontaminacji należące do Brazylijskiego Korpusu Marynarki Wojennej.

Przyczyny Pożaru

Temperatura w miejscu, gdzie wybuchły płomienie, osiągnęła ponad 1000 ºC, co doprowadziło do destrukcji większości dowodów potrzebnych do ustalenia dokładnej przyczyny pożaru. Śledczy, na podstawie nagrania z kamer monitoringu i badania zwęglonych pozostałości budynku, prędko odrzucili jednak możliwość podpalenia oraz hipotezę, że pożar mógł zacząć się od lampionu, który wylądował na dachu.

Ostatecznie śledztwo wykazało, że bezpośrednią przyczyną pożaru był niewłaściwie zainstalowany klimatyzator na parterze muzeum. Urządzenie to, będące jednym z trzech służących do chłodzenia audytorium muzealnego, nie spełniało zaleceń producenta dotyczących użycia wyłączników obwodów i urządzeń uziemiających, co sprawiło, że nie było odpowiednio zabezpieczone przed ryzykiem przeciążenia elektrycznego lub zwarciem. Poza tym prąd biegł pod zbyt wysokim napięciem dla danego modelu klimatyzatora. To właśnie zwarcie, powstałe wskutek tych czynników, doprowadziło do pożaru.

Brak odpowiednich środków bezpieczeństwa, takich jak rozwinięte i zintegrowane systemy monitoringu i wczesnego ostrzegania, systemy gaśnicze, wydzielenie stref pożarowych i drzwi przeciwpożarowe, przyczynił się do szybkiego rozprzestrzeniania się ognia. Ponadto wyszło na jaw, że w hydrantach nie tyle zabrakło wody, co nie miała ona odpowiedniego ciśnienia, ponieważ muzeum położone było na wzgórzu.

Zaniedbania i Brak Finansowania

W latach poprzedzających katastrofę Narodowe Muzeum Brazylii borykało się z poważnymi problemami finansowymi. W latach 2015-2017 poświęcono tylko 4 tysiące dolarów na sprzęt związany z szeroko pojętym bezpieczeństwem, a od 2014 roku instytucja nie otrzymywała pełnego rocznego budżetu. W 2017 roku konserwatorzy byli zmuszeni do korzystania z finansowania społecznościowego, aby wesprzeć remont popularnej sali wystawowej mieszczącej kości dinozaurów, która została zaatakowana przez termity.

W czerwcu 2018 roku Zastępca dyrektora muzeum Luiz Fernando Dias Daniel przyczyn tragedii upatrywał w zaniedbaniach kolejnych rządów i kuratorów. Wicedyrektor Luiz Fernando Duarte oskarżał brazylijskie władze o "brak zainteresowania" instytucją w przeszłości, oceniając, że nigdy nie było "wystarczającego i pilnego wsparcia", by dostosować do potrzeb instytucji pałac, który był kiedyś rezydencją portugalskiej rodziny królewskiej. Wicedyrektor Serejo podkreśliła, że w 2017 roku muzeum otrzymało od państwa zaledwie 240 tysięcy reali (58,5 tysiąca dolarów), co stanowiło znaczną obniżkę z pierwotnego budżetu 514 tysięcy reali.

Minister kultury Brazylii przyznał, że "tragedii można było uniknąć" i że problemy w instytucji "narastały z biegiem czasu". Podkreślił jednak, że nie można wiązać pożaru z redukcją wydatków na muzeum, wprowadzoną przez rząd prezydenta Temera w celu uporządkowania wydatków publicznych po głębokiej recesji, z którą Brazylia zmagała się w latach 2015-2016. Minister ocenił, że do tragedii doszło w wyniku "lat zaniedbań" różnych rządów.

Roberto Leher, rektor Uniwersytetu Federalnego w Rio de Janeiro, któremu podlega muzeum, podkreślił, że wiadomo było o konieczności remontu budynku oraz o dużym ryzyku wystąpienia w nim pożaru. Zaznaczył, że instytucji na krótko przed tragedią przydzielono sumę o równowartości około 5 milionów dolarów na prace renowacyjne, w tym ulepszenie systemu ochrony przeciwpożarowej, jednak pieniądze nie zdążyły trafić na konto instytucji.

Straty i Ocalałe Eksponaty

W tragicznym pożarze Narodowego Muzeum Brazylii zniszczeniu uległo 92,5% jego kolekcji, czyli około 90% spośród 20 milionów eksponatów. Dyrektor muzeum określił pożar jako "tragedię dla kultury".

Utracone Artefakty

Wśród utraconych artefaktów znajdowały się tysiące przedmiotów związanych z kulturą Ameryki Łacińskiej, w tym szczątki rdzennych mieszkańców i przedmioty należące do osobistej kolekcji Cesarza Brazylii Pedro II. Zniszczone zbiory zawierały również eksponaty związane ze współczesnymi ludami, np. dzieła sztuki piórkowej ludu Karajá, liczącego sobie dzisiaj nie więcej niż 3 tysiące przedstawicieli.

• Kolekcja języków rdzennych: w tym nagrania od 1958 roku, etnologiczno-archeologiczne eksponaty należące do każdej z grup etnicznych w Brazylii od XVI wieku zostały uznane za całkowicie zniszczone.
• Kolekcja egipska: w tym mumie, zakupione przez Piotra I, cesarza Brazylii w latach 1822-31.
• Kolekcja paleontologiczna: zawierająca skamieniałości i rekonstrukcje dinozaurów oraz innych wymarłych gatunków zwierząt, uznawana za jedną z największych w Ameryce Łacińskiej.
• Kolekcja Curta Nimuendajú: niemiecko-brazylijskiego etnologa i badacza, który poświęcił życie studiowaniu rdzennych kultur Brazylii. Zawierała szczegółowe zapiski z jego badań etnograficznych, w tym opisy ceremonii, zwyczajów i wierzeń rdzennych ludów, zdjęcia dokumentujące życie plemion, ręcznie wykonane mapy i szkice miejsc, w których badacz przebywał oraz rdzennych społeczności, z którymi się kontaktował, nagrania dźwiękowe obejmujące języki i muzykę rdzennych grup etnicznych (w tym pieśni śpiewane w zapomnianych językach).
• Zbiory grecko-rzymskie: sprowadzone do Brazylii przez cesarzową Teresę Krystynę, w tym freski i wiele przedmiotów codziennego użytku pochodzących z Pompejów, a także ceramika, rzeźby i ozdoby z kultur obszaru śródziemnomorskiego.

Podkreślmy, że wiele z tych artefaktów nie było zdigitalizowanych, a nawet skserowanych czy powielonych, co oznaczało brak jakichkolwiek oficjalnych kopii zapasowych. Niedługo przed pożarem starano się wdrożyć projekt, w ramach którego studenci mieliby fotografować zapiski, z których korzystają, jednak podobnie jak modernizacja budynku, nie doczekał się on wdrożenia, został bowiem uprzedzony przez ogień. Paradoksalnie to właśnie pożar sprawił, że zauważono, jak ważna jest prawidłowa ochrona zabytków.

Ocalałe Eksponaty

Mimo ogromnych strat, nie wszystko zostało stracone. Pożar nie dosięgnął tych okazów kręgowców, które przechowywano w osobnym aneksie. Znaczna część zoologicznej kolekcji muzeum, biblioteki (liczącej prawie 500 tysięcy tomów, w tym około 2,5 tysiąca rzadkich dzieł) oraz niektóre egzemplarze ceramiki ocalały. Wśród przedmiotów wystawianych w głównym budynku instytucji ocalała kolekcja meteorytów, odpornych na ogień:

• Meteoryt Bendegó: największy żelazny meteoryt, jaki kiedykolwiek znaleziono w Brazylii, ważący 5360 kg (5,6 tony), wystawiany w Narodowym Muzeum Brazylii od 1888 roku. Przetrwał pożar nieuszkodzony dzięki swojej naturalnej odporności na ogień.
• Meteoryt Angra dos Reis: niezwykle popularny wśród entuzjastów, wyceniony na 3 miliony reali brazylijskich i ważący zaledwie 65 gramów, o długości 4 cm.
• Co najmniej trzy inne meteoryty.

Ku powszechnej uldze, wśród uratowanych z gruzów artefaktów znalazła się również czaszka Luzii - ta sama, którą desperacko próbował uratować jeden ze strażaków. Została uszkodzona, nie uległa jednak całkowitemu zniszczeniu. Luzia jest uznawana za najstarszy znaleziony szczątek ludzki w obu Amerykach. Jej wiek szacuje się na około 11 500 lat. Została odkryta w 1975 roku przez francuską archeolog Annette Laming-Emperaire na stanowisku archeologicznym Lapa Vermelha, w jaskini w stanie Minas Gerais w Brazylii.

Reakcje i Plany Odbudowy

Pożar Narodowego Muzeum Brazylii w Rio de Janeiro w 2018 roku był tragedią o skali międzynarodowej, która poruszyła społeczność globalną. Prezydent Brazylii Michel Temer ogłosił, że udało mu się uzyskać deklarację pomocy finansowej na rekonstrukcję muzeum od licznych firm, w tym prywatnych banków Santander czy Itau oraz Banku Brazylii czy państwowego koncernu naftowego Petrobras. Minister Soares podkreślił, że zwróci się z prośbą o pomoc międzynarodową. Swoją gotowość niesienia wsparcia już zadeklarowała Francja, a wsparcia w tej inwestycji udzieli również UNESCO.

12 września 2018 roku rozpoczęto realizację planu tymczasowego podtrzymania tego, co stanowiło ruiny muzeum; na ten plan rząd brazylijski przeznaczył 9 milionów reali brazylijskich z budżetu awaryjnego. Brazylijski rząd zapowiedział w poniedziałek odbudowę Muzeum Narodowego. Konferencja z udziałem ministrów oświaty i kultury, Rossieliego Soaresa i Sergio Sa Leitao, odbyła się przy ruinach budynku. Rząd przeznaczył początkowo 10 milionów reali (około 2,4 miliona dolarów) "na zagwarantowanie (odbudowy) struktury i bezpieczeństwa" budowli. Mimo że fasada i ściany budynku nie zawaliły się, zdaniem inspektorów konstrukcja została naruszona i w każdej chwili mogła runąć.

Później zainicjowano projekt Museu Nacional Vive (Narodowe Muzeum Żyje), czyli kompleksowy plan działań mających na celu nie tylko odbudowę zniszczonego Paço de São Cristóvão i jego budynku pomocniczego, Alípio de Miranda Ribeiro, ale także przygotowanie pałacu do przyjęcia nowych kolekcji, odnowienie biblioteki i ogrodu botanicznego oraz wznowienie działalności badawczej i dydaktycznej Muzeum Narodowego.

Ważnym krokiem w realizacji tego projektu było ustanowienie struktury zarządzania Museu Nacional Vive już 17 grudnia 2019 roku przez Uniwersytet Federalny w Rio de Janeiro (UFRJ), Fundację Vale i UNESCO. Na drugą fazę rekonstrukcji miała zostać przeznaczona suma wyższa o 5 milionów reali. Trzeci etap odbudowy ma polegać na uzyskaniu nowych zasobów dla instytucji.

Niewątpliwym osiągnięciem projektu była inauguracja w pełni odrestaurowanych głównych fasad i dachów Paço de São Cristóvão we wrześniu 2022 roku, co zbiegło się z obchodami 200. rocznicy uzyskania przez Brazylię niepodległości. Projekt ten przyczynił się również do odnowienia 30 stuletnich marmurowych rzeźb z Carrary, które teraz stanowią część kolekcji historycznych dzieł instytucji.

Lekcje z Katastrofy

Ten tragiczny pożar i jego następstwa brutalnie przypominają o znaczeniu ochrony dziedzictwa kulturowego i konieczności inwestowania w systemy ochrony przeciwpożarowej oraz konserwację zabytków. Wskazują na potrzebę posiadania szczegółowego planu na wypadek pożaru, w tym strategii ratowania najważniejszych eksponatów oraz wdrożenia instrukcji bezpieczeństwa pożarowego jako dokumentu dla użytkowników i strażaków, obejmującego zarówno bieżącą, bezpieczną eksploatację budynku, jak i stany awaryjne.

tags: #brazylia #pozar #w #muzeum