Cmentarz żydowski w Chrzanowie, znany również jako kirkut, jest świadectwem wielowiekowej obecności społeczności żydowskiej w regionie. Założony przypuszczalnie w XVIII wieku, prawdopodobnie około 1763 roku, jest miejscem spoczynku tysięcy osób i zajmuje obecnie powierzchnię 1,71 ha.
Lokalizacja i Powstanie
Cmentarz znajduje się przy ulicach Borowcowej i Podwale w Chrzanowie. Początkowo cmentarz znajdował się przy obecnej ul. Podwale, z czasem jego powierzchnię powiększono poprzez zakup działek od strony południowej, przy obecnej ul. Borowcowej. Na planie miasta z 1841 roku zaznaczono dwa odrębne cmentarze, opisane jako "kierkuty". Porozumienie między Konsystorzem Generalnym Krakowskim a gminą żydowską w Chrzanowie z 14 marca 1759 roku, w którym zawarto zakaz powiększania cmentarza, potwierdza jego istnienie w XVIII wieku. W części cmentarz jest położony na zboczu niewielkiego wzniesienia.
Macewy i Ohele
Na cmentarzu zachowało się około 3000 macew, w większości stojących we właściwych miejscach pochówku. Najstarsza zidentyfikowana macewa, stela Lei córki Josefa Jozla, zmarłej 19 listopada 1802 roku, znajduje się na wprost bramy i pochodzi ze zniszczonej, przypuszczalnie zajętej przez stację paliw części cmentarza. Nagrobki upamiętniają pochówki kupców, rzemieślników, miejscowych notabli, ich żon i dzieci.
Na kirkucie znajdują się również dwa ohele - budowle grobowe, stanowiące cel pielgrzymek Żydów z całego świata:
- W ohelu północnym (bliżej bramy) spoczywa Szlomo Bochner syn Mosze, zmarły w 1828 roku. Był on uczniem Elimelecha z Leżajska i Szmuela Szmelke z Nikolsburga (Mikulova), a od 1796 roku pełnił funkcję cadyka w Chrzanowie przez 40 lat.
- W ohelu południowym pochowani są męscy przedstawiciele dynastii Halberstamów, w tym:
- Dawid syn Chaima, zmarły w 1894 roku.
- Jego trzej synowie: Józef Zew (zmarły w 1902 roku), Mojżesz (zmarły w 1915 roku) i Naftali (zmarły w 1927 roku).
- Synowie Mojżesza: Baruch (zmarły 7 października 1916 roku) i Józef Elimelech (zmarły 25 grudnia 1906 roku).
Na cmentarzu znajduje się również zbiorowa mogiła 37 osób rozstrzelanych przez Niemców w 1939 roku.
Dewastacja i Odnowa
Okres II Wojny Światowej i Czas „Szoah”
II wojna światowa i czas „Szoah” pozostawiły swoje tragiczne ślady. Jak wynika z listu Powiatowego Komitetu Żydowskiego w Chrzanowie z 1 grudnia 1946 roku, "w czasie okupacji, w szczególności po wysiedleniu, cmentarz ulegał systematycznemu niszczeniu". Ponad 50% nagrobków uległo zniszczeniu, mur okalający cmentarz został częściowo rozebrany, podobnie jak dom przedpogrzebowy. Nazistowskie władze doprowadziły do sprzedaży cmentarza, który na podstawie umowy kupna z 9 lutego 1944 roku stał się własnością miasta.
Lata Powojenne i Stopniowa Degradacja
Po zakończeniu wojny użytkownikiem cmentarza była Kongregacja Wyznania Mojżeszowego w Chrzanowie, która podjęła starania o jego naprawę: odremontowano mur i dom przedpogrzebowy, zatrudniono dozorcę. Odbywały się na nim nieliczne pochówki. Jednak po rozwiązaniu Kongregacji cmentarz ulegał stopniowej degradacji.
Z pisma wysłanego w 1961 roku przez Kongregację Wyznania Mojżeszowego w Krakowie do Ministerstwa Gospodarki Komunalnej wynika, że istotne zniszczenia zostały dokonane w kolejnych dekadach. Po przymusowym usunięciu stróża przez władze miasta, "zarówno budynek przycmentarny, jak i cmentarz stały się przedmiotem brutalnej dewastacji. Zerwano okna, drzwi, papę z dachu itd., co spowodowało niszczenie stropów i innych urządzeń. Na samym zaś cmentarzu zniszczono i powalono większość pomników, mur cmentarny w wielu miejscach rozebrano. (...) Cmentarz (...) stał się siedliskiem różnych mętów społecznych, coraz bardziej go dewastujących".
W 1962 roku cmentarz zajmował działkę numer 3627 o powierzchni 1,07 ha, a jego hipotecznym właścicielem była nieistniejąca już Izraelicka Gmina Wyznaniowa w Chrzanowie. Nadzór nad obiektem sprawowała Kongregacja Wyznania Mojżeszowego w Krakowie. Cmentarz był ogrodzony częściowo zniszczonym i zaniedbanym murem kamiennym. Budynek stróża, stojący od strony ul. Podwale, był w trakcie rozbiórki ze względu na zły stan techniczny. Mimo propozycji Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Krakowie budowy nowej stróżówki, brakowało na ten cel funduszy. Nagrobki były zaniedbane, nachylone, niektóre powywracane, a teren porastała niepielęgnowana roślinność.
Zamknięcie, Przewłaszczenie i Dalsze Wykorzystanie Terenu
W 1964 roku, 4 listopada, Minister Gospodarki Komunalnej podpisał zarządzenie o zamknięciu cmentarza, w następstwie uchwały Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Chrzanowie. W latach 1968-1969 doszło do przewłaszczenia cmentarza na rzecz Skarbu Państwa. W latach 60. i 70. władze miasta przeznaczyły część cmentarza pod budowę ul. Borowcowej oraz stacji paliw, co doprowadziło do bezpowrotnej utraty fragmentów nekropolii.
70 lat po tragedii Żydów w Chrzanowie. Program z 27.04.2012
Prace Restauracyjne i Pożar Ohelu Halberstamów
W 1985 roku przeprowadzono wycinkę drzew i krzewów, co stanowiło początek działań porządkowych. W 1988 roku na zlecenie Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Krakowie wyremontowano mur, ułożono chodnik w głównej alei i wykonano remont grobowca rabina Bochnera. Urząd Miejski wyremontował chodnik wzdłuż muru cmentarnego.
W tym samym, 1988 roku, doszło do tragicznego pożaru ohelu Halberstamów. Na szczęście, w latach 1988-1989 oba ohele zostały odbudowane. W latach 80. opiekunem cmentarza był Ludwik Palka.
Współczesna Opieka i Zwiedzanie
Obecnie cmentarz jest pod opieką Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich, które udostępnia klucze do bramy dla zwiedzających. Teren cmentarza - poza pasem zajętym przez ulicę oraz najstarszą częścią od strony północno-wschodniej - jest ogrodzony.
Zwiedzanie połączone z oprowadzaniem jest możliwe po wcześniejszym uzgodnieniu w miejscowym Muzeum.
Charakterystyka Artystyczna Nagrobków
Cmentarz żydowski w Chrzanowie, oprócz swojej historii, stanowi również ważny ślad wielowiekowej kultury żydowskiej w jej wymiarze sepulkralnym. Liczne nagrobki ozdobione są wyobrażeniami symbolicznymi, wśród nich kilka szczególnie bogatych z początków XIX wieku. Inskrypcje pisane są niemal wyłącznie w języku hebrajskim, jednak na kilkudziesięciu nagrobkach odnaleźć można dopiski w językach: jidysz, niemieckim i polskim.