Kwestia udziału Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) w działaniach ratowniczych poza Polską budzi wiele pytań, zwłaszcza w kontekście ich rosnącego profesjonalizmu i znaczenia w krajowym systemie bezpieczeństwa. Należy podkreślić, że obecnie udział druhów OSP w akcjach międzynarodowych jest niemożliwy, co wynika z kilku kluczowych ograniczeń prawnych i organizacyjnych.
Podstawowe Ograniczenia Prawne dla OSP w Akcjach Międzynarodowych
Głównym powodem, dla którego druhowie OSP nie mogą być dysponowani do działań ratowniczych poza granicami kraju, jest brak odpowiednich uprawnień prawnych u Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Jak wskazuje mł. bryg. Karol Kierzkowski z Komendy Głównej PSP, Komendant Główny PSP może zgodnie z obowiązującymi przepisami delegować do takich działań tylko i wyłącznie funkcjonariuszy PSP.
Oznacza to, że pomimo często wysokiego poziomu wyszkolenia i wyposażenia jednostek OSP, brakuje mechanizmów prawnych pozwalających na ich oficjalne włączenie w struktury międzynarodowych misji ratowniczych pod auspicjami państwa polskiego. OSP, będące stowarzyszeniami w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach, funkcjonują w ramach określonych przepisami krajowymi, które nie przewidują delegowania ich członków do akcji poza terytorium Polski.
Udział Państwowej Straży Pożarnej (PSP) w Akcjach Zagranicznych
Warto odróżnić status prawny OSP od PSP w kontekście działań międzynarodowych. Akcje ratownicze w krajach innych niż Polska, w których uczestniczy strona polska, są domeną Państwowej Straży Pożarnej. Proces ten jest ściśle uregulowany:
- Kraj dotknięty katastrofą musi wystąpić z oficjalną prośbą o udzielenie pomocy ratowniczej.
- Konfigurację poszczególnych modułów ratowniczych PSP przygotowuje dana Komenda Wojewódzka PSP (KW PSP), bazując na dokumencie „Zasady organizacji modułów (…)” opracowanym przez Komendę Główną PSP.
- KW PSP dobiera spośród podległych komend powiatowych i miejskich PSP sprzęt i pojazdy, a także wskazuje ratowników do ich obsługi.
- Kwestia wyjazdu konkretnego modułu zagranicę wynika z „Harmonogramu najbardziej prawdopodobnego dysponowania modułów ratowniczych PSP”, zatwierdzanego raz na 2 lata przez Komendanta Głównego PSP.
Typy Modułów PSP Działających Międzynarodowo:
- USAR Poland (Urban Search And Rescue - Poszukiwanie i Ratownictwo w Terenie Zurbanizowanym) - jako jedyny nie wpisuje się w zasadę rotacji co dwa miesiące i tworzony jest na bazie siedmiu specjalistycznych grup poszukiwawczo-ratowniczych (SGPR m.in. Mazowsze, Gdańsk, Poznań, Małopolska). Może być dysponowany w wariantach: średnim (MUSAR) oraz ciężkim (HUSAR).
- HCP (High Capacity Pumping - Moduł Pomp Wysokiej Wydajności) - certyfikowane w 2018 roku.
- GFFFV (Ground Forest Fire Fighting using Vehicles - Moduł do gaszenia pożarów lasów z ziemi przy użyciu pojazdów).
- CBRN (Chemical, Biological, Radiological and Nuclear detection and sampling - Moduł wykrywania skażeń chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych oraz pobierania próbek).
Z uwagi na odległości i efektywność, Komenda Główna PSP podejmuje racjonalne decyzje o dysponowaniu modułów, unikając nieuzasadnionych podróży. Podstawą jest zatem przynależność do odpowiedniego modułu PSP, będącego w gotowości operacyjnej i zgodnego z kierunkiem dysponowania.
Organizacja i Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce
W odpowiedzi na poselską interpelację posłów Tomasza Nowaka i Krzysztofa Gadowskiego, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji przedstawiło informacje dotyczące finansowania OSP. Przypomniano, że ustawa z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych wprowadziła nowe regulacje dotyczące funkcjonowania i finansowania działań OSP, nakładając dodatkowe obowiązki na jednostki samorządu terytorialnego, w szczególności gminy.
Stanowisko MSWiA - zatrudnienia przez gminy kierowców i konserwatorów OSP
Teren Działania OSP i Kwestie Finansowania
OSP dzielą się na te włączone do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) oraz OSP spoza KSRG, z istotną różnicą w zakresie ich terenu działania:
- W przypadku jednostek OSP działających w KSRG, ich terenem działania jest powiat. Przedstawiciele władz samorządowych (gmin), podpisując trójstronne porozumienie o włączeniu OSP do KSRG, wyrażają zgodę na ponoszenie kosztów działania OSP poza terenem gminy.
- Przepis § 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia w sprawie terenu działania jednostek ochrony przeciwpożarowej dopuszcza ustalenie między wójtami sąsiednich gmin, w porozumieniu z właściwym komendantem powiatowym (miejskim) PSP, własnego obszaru działania OSP.
Jednostki OSP często podejmują działania poza granicami macierzystych gmin, co generuje znaczne koszty. W sytuacjach, gdy OSP są zobowiązane do podejmowania działań ratowniczych obejmujących odcinki dróg wykraczające poza odpowiedzialność samorządu terytorialnego, na terenie którego dana jednostka funkcjonuje, obciążenia te są ponoszone przez budżety gmin. Z wyjaśnień wiceszefa MSWiA Wiesława Leśniakiewicza wynika, że porozumienia między wójtami sąsiednich gmin powinny zawierać ustalony zakres współpracy finansowej, dotyczący rekompensat.
W aktualnym systemie prawnym istnieją przepisy umożliwiające zwrot od organów PSP kosztów uczestnictwa OSP w działaniach ratowniczych. Zgodnie z § 5 ust. 2 rozporządzenia, podmiot ponoszący koszty funkcjonowania jednostki występuje o zwrot poniesionych kosztów do organu PSP, który wezwał jednostkę do pomocy, w terminie 30 dni od zakończenia działania ratowniczego, przedkładając zestawienie poniesionych kosztów.
Wymogi dla Strażaków Ratowników OSP
Do udziału w działaniach ratowniczych uprawniony jest strażak ratownik OSP, który spełnia następujące warunki:
- ukończył 18 lat, a nie ukończył 65 lat (z pewnymi wyjątkami),
- posiada aktualne ubezpieczenie,
- posiada aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych,
- odbył szkolenie z zakresu BHP,
- ukończył z wynikiem pozytywnym szkolenie podstawowe przygotowujące do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
Świadczenia dla Strażaków Ratowników OSP
Strażakowi ratownikowi OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji, szkoleniu lub ćwiczeniu i doznał uszczerbku na zdrowiu lub poniósł szkodę w mieniu, przysługuje szereg świadczeń. Obejmują one m.in.:
- jednorazowe odszkodowanie w razie doznania stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu,
- renta z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy,
- odszkodowanie z tytułu szkody w mieniu,
- zwolnienie od świadczenia pracy na czas trwania działań ratowniczych, szkoleń lub ćwiczeń oraz na czas niezbędny do odpoczynku,
- rekompensata za uszczerbek na zdrowiu,
- ekwiwalent pieniężny za udział w działaniu ratowniczym (wysokość ekwiwalentu ustala rada gminy),
- świadczenie ratownicze z tytułu wysługi lat w OSP w wysokości 200 zł (od 1 stycznia 2022 r.).
Źródła Finansowania OSP
Koszty funkcjonowania OSP są pokrywane z wielu źródeł, w tym:
- budżetów jednostek samorządu terytorialnego (JST),
- środków z budżetu państwa przekazywanych Komendantowi Głównemu Państwowej Straży Pożarnej,
- wpływów instytucji ubezpieczeniowych,
- środków pochodzących od osób fizycznych i prawnych (dobrowolne składki, darowizny),
- środków pochodzących ze zbiórek publicznych,
- środków własnych OSP.