Ospa wietrzna jest wysoce zakaźną chorobą wirusową, która najczęściej dotyka dzieci, choć może pojawić się w każdym wieku. Wywoływana jest przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV - Varicella Zoster Virus), należący do rodziny Herpesviridae. Zwykle przebiega łagodnie, lecz w niektórych przypadkach, zwłaszcza u dorosłych lub osób z obniżoną odpornością, może prowadzić do poważnych powikłań.
Charakterystyka ospy wietrznej
Etiologia i mechanizm zakażenia
Czynnikiem etiologicznym odpowiadającym za wystąpienie ospy wietrznej jest wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Podobnie jak inne wirusy Herpes, po infekcji pierwotnej wirus pozostaje w organizmie człowieka w nerwach czuciowych w formie latentnej (uśpienia) i może powodować wystąpienie objawów półpaśca nawet po wielu latach od zachorowania na ospę wietrzną.
Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową, czyli podczas kaszlu osoby zainfekowanej. Wirus przenosi się również z ruchem powietrza na odległość do kilkudziesięciu metrów - stąd nazwa ospa wietrzna. Zakaźna jest także treść pęcherzyków ospowych. Człowiek chory zakaża osoby z otoczenia 1-2 dni przed pojawieniem się charakterystycznej wysypki i przestaje zakażać dopiero wówczas, gdy wszystkie pęcherzyki przyschną, a strupki odpadną, co trwa około tygodnia.
Epidemiologia
Ospa wietrzna jest najczęstszą chorobą zakaźną wieku dziecięcego. Zachorowania dotyczą najczęściej dzieci w wieku 4-10 lat, chociaż ostatnio obserwuje się zwiększenie liczby zachorowań wśród młodzieży i osób dorosłych. Szacuje się, że zakażonych jest nawet do 95% populacji. W Polsce każdego roku notuje się około 200 tys. zachorowań.
W zależności od szerokości geograficznej, na danym terenie przeważają różnego rodzaju genotypy wirusa ospy wietrznej. W Europie są to np. genotypy B i C, zaś w Afryce i Azji - A. Z uwagi na intensywne podróże, coraz częściej przywlekane są nowe genotypy, a ta mieszanina może przyczyniać się do cięższego przebiegu ospy.
Objawy i przebieg choroby
Okres wylęgania choroby, czyli czas od momentu zakażenia do pojawienia się symptomów, wynosi 10-21 dni (średnio 14 dni), choć u osób ze zmniejszoną odpornością może wydłużyć się do 28 dni. Pierwsze objawy ospy wietrznej (prodromalne) są zwykle niespecyficzne i mogą obejmować bóle mięśni i stawów, bóle głowy, nudności, zmniejszenie apetytu, gorączkę i ogólne osłabienie.
Następnie pojawia się charakterystyczna wysypka. W pierwszej kolejności można zaobserwować czerwone plamki na skórze twarzy, kończyn, tułowia oraz owłosionej skórze głowy. W kilku rzutach kolejno powstają plamki, grudki, a następnie przezroczyste, wypełnione płynem pęcherzyki w różowej otoczce, które następnie pękają, zasychają i zmieniają się w suche brązowe strupy. Przemiana wykwitów trwa zwykle do 7 dni. Wysypka jest rozsiana na całym ciele, towarzyszy jej nasilony świąd skóry. Drapanie może powodować nadkażanie wykwitów i powstawanie blizn.
Diagnostyka i leczenie ospy wietrznej
Rozpoznanie
Rozpoznanie ospy wietrznej opiera się zwykle o badanie podmiotowe i przedmiotowe, przede wszystkim na podstawie obecności typowych zmian skórnych. Zmiany skórne występujące w przebiegu ospy wietrznej i półpaśca są na tyle charakterystyczne, że ustalenie rozpoznania zwykle nie nastręcza trudności.
Postępowanie lecznicze
W większości przypadków w leczeniu ospy wietrznej wystarcza postępowanie objawowe - odpoczynek, odpowiednie nawodnienie, podawanie leków przeciwgorączkowych, a w razie potrzeby również redukujących świąd.
- Łagodzenie gorączki i bólu: Stosowanie paracetamolu. Należy pamiętać, aby w trakcie ospy wietrznej unikać stosowania kwasu acetylosalicylowego (zwiększone ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a) i ibuprofenu (możliwy związek z częstszymi nadkażeniami bakteryjnymi zmian skórnych).
- Łagodzenie świądu: Miejscowo można stosować środki przeciwświądowe, np. kremy lub balsamy z kalaminą, lotosanem, difenhydraminą, pianki i żele mentolowe, preparaty z pantenolem, alantoiną lub cynkiem. Doustne leki przeciwhistaminowe również pomagają zmniejszyć świąd.
- Pielęgnacja skóry: Codzienne, krótkie kąpiele w letniej wodzie przynoszą ulgę i powinny być stosowane. Ważne jest delikatne osuszanie skóry. Stosowanie emolientów i preparatów chłodzących łagodzi świąd i przyspiesza gojenie, zapobiegając wysuszeniu i podrażnieniu skóry.
- Leki przeciwwirusowe: Acyklowir (rzadziej walacyklowir i famcyklowir) stosuje się u osób z ciężkim przebiegiem ospy wietrznej lub ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia powikłań, m.in. u noworodków, pacjentów z zaburzeniami odporności, przewlekłymi chorobami płuc lub skóry. Acyklowir uniemożliwia podziały i namnażanie się wirusa, skracając i łagodząc przebieg choroby.
W ostrym okresie choroby zalecane jest leżenie w łóżku. Chorzy powinni być izolowani, aby nie rozprzestrzeniać infekcji.
Powikłania
Ospa wietrzna u większości osób przebiega łagodnie, jednak zarówno u dzieci, jak i dorosłych może prowadzić do groźnych powikłań. Ryzyko ich wystąpienia jest wyższe u osób z obniżoną odpornością, kobiet w ciąży oraz u dorosłych, u których przebieg zakażenia jest cięższy i większy jest odsetek powikłań.
Najczęstszym powikłaniem ospy wietrznej u dzieci jest wtórne zakażenie bakteryjne skóry (w większości spowodowane przez paciorkowce grupy A), zwykle w wyniku nieprawidłowej pielęgnacji wykwitów pęcherzykowych. Nadkażenie bakteryjne należy podejrzewać u dzieci, u których nastąpił nawrót gorączki i pojawiły się zmiany skórne w postaci zaczerwienienia czy ropni. Drapanie zmian skórnych zwiększa ryzyko nadkażeń i powstawania blizn.
Rzadsze, ale bardziej groźne powikłania to: zapalenie płuc, ucha środkowego, mięśnia sercowego, opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu, móżdżku. U noworodków i osób z niedoborami odporności choroba może mieć skutek śmiertelny. Szczególnie niebezpieczne jest chorowanie kobiety ciężarnej, gdyż może doprowadzić do zakażenia płodu, a nawet ciężkiego kalectwa w przypadku ospy wrodzonej.
Choroby zakaźne: Wirus ospy wietrznej i półpaśca
Ospa wietrzna a przeziębienie
Wielu rodziców i opiekunów zastanawia się, czy przeziębienie podczas ospy wietrznej może pogorszyć przebieg choroby. Ospa wietrzna osłabia układ immunologiczny, szczególnie u dzieci, które przechodzą ją po raz pierwszy. Jeśli w tym czasie dojdzie do infekcji górnych dróg oddechowych - takiej jak katar, kaszel czy ból gardła - organizm może mieć trudność z jednoczesnym zwalczaniem obu zakażeń.
W większości przypadków łagodne przeziębienie nie jest niebezpieczne, ale wymaga bacznej obserwacji. Przeziębienie może jednak zwiększyć ryzyko nadkażeń bakteryjnych, nasilenia objawów ospy (np. gorączki, osłabienia) lub spowolnić proces rekonwalescencji. Ważne jest unikanie leków z grupy NLPZ, które mogą pogorszyć przebieg ospy. W przypadku pojawienia się niepokojących objawów, takich jak nasilenie gorączki, problemy z oddychaniem czy pogorszenie stanu skóry, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.
Profilaktyka ospy wietrznej
Odporność po przechorowaniu i półpasiec
Po przechorowaniu ospy wietrznej wytwarza się trwała odporność. Jednak wirus pozostaje do końca życia w stanie utajenia w zwojach nerwowych i pod wpływem nieswoistych bodźców, zwykle osłabienia odporności, może się uaktywnić, wywołując półpasiec. Choroba ta występuje głównie u ludzi starszych, cechuje się znaczną bolesnością zajętych obszarów (neuralgia) i tendencją do przewlekania się. Wykwity skórne pojawiają się lokalnie wzdłuż obszarów unerwienia, najczęściej na klatce piersiowej lub twarzy i dotyczą zwykle jednej strony ciała.
Szczepienia ochronne
Szczepienia ochronne przeciw ospie wietrznej to najskuteczniejszy sposób zapobiegania zachorowaniu na tę chorobę oraz związanym z nią powikłaniom. Szczepionka wykazuje bardzo dużą skuteczność i jest dobrze tolerowana. Działania niepożądane są zwykle łagodne - mogą obejmować zaczerwienienie lub ból w miejscu wkłucia, przejściowy stan podgorączkowy czy niewielką wysypkę ospopodobną.
Szczepionkę można podawać już od ukończonego 9. miesiąca życia, w dwóch dawkach. W Polsce szczepienia przeciw ospie wietrznej są zalecane dla wszystkich, którzy jeszcze nie chorowali, szczególnie zaś dla dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji. Jako obowiązkowe, czyli bezpłatne, są tylko dla wąskiej grupy pacjentów wysokiego ryzyka. Jeżeli szczepienie zostanie wykonane w ciągu 72 godzin po kontakcie z osobą chorą, może ochronić przed zachorowaniem lub złagodzić przebieg choroby.
Zasady higieny i izolacji
Nie ma metody zapewniającej 100% skuteczność w zapobieganiu ospie wietrznej u osób, które nie chorowały na nią w przeszłości. Z całą pewnością należy unikać kontaktu z osobami chorymi oraz z przedmiotami, które mogą być zanieczyszczone ich wydzielinami z dróg oddechowych. Chorzy na ospę powinni być separowani, aby nie rozprzestrzeniać infekcji. W placówkach zamkniętych (szpitale, domy opieki) zaleca się izolowanie chorych i separowanie osób, które się z nimi kontaktowały.
Osobom z kontaktu, u których istnieje duże ryzyko powikłań oraz noworodkom matek chorych w okresie okołoporodowym, podaje się swoistą surowicę zawierającą przeciwciała ochronne.