Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) stanowi kluczową organizację pozarządową, funkcjonującą na zasadach zbliżonych do stowarzyszeń. Jej unikalność polega na podejmowaniu działań skoncentrowanych na ochronie życia, zdrowia, mienia oraz środowiska. W Polsce funkcjonuje ponad 16 tysięcy jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych, z czego 5085 należy do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). OSP to obecnie działający „system”, który jest do użycia w każdej chwili, stanowiąc bezcenny filar bezpieczeństwa, zwłaszcza poza granicami dużych miast.
Podstawowe Zadania Ratowniczo-Gaśnicze
Najważniejszym zadaniem jednostek OSP jest udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych. W Polsce co roku ma miejsce około pół miliona interwencji strażaków, a ochotnicy często jako pierwsi docierają na miejsce zdarzenia. Działania te obejmują zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się zagrożeń, zapewnienie sił i środków do zwalczania zagrożeń oraz prowadzenie działań ratowniczych, czyli wszelkie czynności podjęte w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, a także likwidację przyczyn powstania zagrożenia.
Kierowanie Działaniem Ratowniczym i Dokumentacja
W przypadku gdy na miejscu zdarzenia są wyłącznie jednostki OSP, zadaniem dowódcy z OSP jest zgromadzenie niezbędnych informacji, które posłużą później do przygotowania informacji ze zdarzenia. Kierowanie działaniem ratowniczym rozpoczyna się z chwilą przybycia na miejsce zdarzenia pierwszych sił z jednostki. Kierujący działaniem ratowniczym, niezależnie od tego, czy jest to funkcjonariusz PSP, czy dowódca OSP, posiada szereg uprawnień mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa i skuteczności akcji. Może on między innymi zarządzić ewakuację ludzi i mienia, wstrzymać ruch drogowy, wprowadzić zakaz przebywania osób trzecich w rejonie działania ratowniczego, a także przejąć w użytkowanie na czas niezbędny nieruchomości, ruchomości, środki transportu, sprzęt, ujęcia wody oraz inne środki gaśnicze i przedmioty przydatne w działaniu ratowniczym. Uprawnienia te są szczegółowo określone w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 4 lipca 1992 r.
Kierujący działaniem ratowniczym kieruje działaniami sił i środków poprzez wydawanie rozkazów lub poleceń oraz kontrolę ich wykonania, nadzorowanie realizacji zasad i procedur ratowniczych, a także ostrzeganie o rodzajach i zasięgu zagrożenia.
Kluczowe Informacje do Zebrania
Zebrane informacje wykorzystywane są między innymi do sporządzenia informacji ze zdarzenia. Podstawowe dane identyfikujące akcje to: nazwa, rodzaj, miejsce zdarzenia, czas trwania i notatka. Odpowiednie określenie nazwy akcji pozwoli w przyszłości na łatwe odnalezienie i sprawdzenie szczegółów zdarzenia, a rodzaj akcji będzie przydatny w różnego rodzaju raportach i zestawieniach. Czas trwania posłuży do wyliczenia należnego ekwiwalentu. Odpowiednio określona lokalizacja zdarzenia jednoznacznie wskaże, gdzie dana akcja miała miejsce; warto rozważyć zapisanie współrzędnych geograficznych, dzięki którym w przyszłości będzie można przygotować zobrazowanie na mapie. Notatka z akcji to miejsce, w którym można uwzględnić opis przebiegu działań. Z takim opisem chętnie zapoznają się ratownicy, którzy nie mogli uczestniczyć w danej akcji. Informacje o prowadzonych działaniach, takie jak podawanie środków gaśniczych w natarciu, prace rozbiórkowe konstrukcji budowlanych, tamowanie krwotoków zewnętrznych i opatrywanie ran, są niezbędne dla stanowiska kierowania.
Ewidencja Uczestników i Sprzętu
Żadna akcja nie mogłaby się odbyć bez strażaków. Oprócz imienia i nazwiska dobrym pomysłem jest określenie funkcji, jaką pełnił strażak. Lista uczestników akcji będzie niezbędna podczas przygotowywania wniosku o ekwiwalent. Wiele jednostek przygotowuje okresowe zestawienia (miesięczne, kwartalne) zawierające informacje o uczestnictwie poszczególnych strażaków w akcjach, w tym o liczbie akcji oraz czasie udziału. W papierowych raportach z akcji, które można jeszcze dziś spotkać w wielu jednostkach, znajduje się tabela zatytułowana „Przybyli na alarm”. Ważne jest odnotowanie, ilu strażaków przybyło na alarm, nawet jeśli nie wszyscy mogli uczestniczyć w akcji. Jeżeli podczas działań używano specjalistycznego sprzętu, warto zanotować taką informację, dopisując również strażaka, który go używał. Podczas używania sprzętu spalinowego, podobnie jak w pojazdach, zaleca się uwzględnić czas pracy. Oprócz paliwa zużywane są również inne środki, np. woda lub środek pianotwórczy w przypadku pożaru, czy sorbent podczas wypadku. Zabezpieczenie obszaru chronionego jest również wyjazdem zgodnym z dyspozycją PSP i elementem organizacji akcji ratowniczej.
Dzień z życia strażaka OSP Krawce - film dla dzieci
OSP w Systemie Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej
Zgodnie z zaprezentowanymi przez ministra obrony narodowej i ministra spraw wewnętrznych i administracji założeniami, ochrona ludności i obrona cywilna dotyczy wszystkich poziomów funkcjonowania kraju, dlatego też zadania zostaną rozłożone na poziom gminy, powiatu oraz województwa. Ochotnicze Straże Pożarne prawdopodobnie będą odgrywały ważną rolę w obronie cywilnej oraz ochronie ludności, ponieważ OSP to obecnie działający „system”, który jest do użycia w każdej chwili. Aktualne założenia wskazują na to, że PSP i OSP będą w czasie pokoju pełniły funkcję podmiotów ochrony ludności, a w czasie „w” staną się automatycznie podmiotami obrony cywilnej.
Nowa ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej integruje działania jednostek samorządu terytorialnego, administracji rządowej, służb ratowniczych oraz organizacji pozarządowych, tworząc nowoczesny system ochrony ludności. OSP, obok ustawowych zadań ratowniczych, zostały przewidziane do organizacji i udzielania pomocy doraźnej i humanitarnej, co rozszerza zakres ich działań o tzw. „działania pomocowe”. W przypadku wprowadzenia stanu wojennego lub wojny, ochrona ludności staje się obroną cywilną.
Kluczowe Elementy Systemu Ochrony Ludności z Udziałem OSP
- System ostrzegania i alarmowania: Bardzo ważnym elementem nowych przepisów będzie system ostrzegania i alarmowania ludności w przypadku zagrożenia.
- Ewakuacja i przyjęcie ludności: Przygotowane przepisy unormują również kwestie dotyczące planów ewakuacji ludności na wypadek zagrożenia dla gmin, powiatów, województw i całego kraju, uzgadnianych m.in. z właściwymi organami wojskowymi. Państwo musi być w stanie przetransportować zagrożoną ludność cywilną w określone i zdefiniowane miejsca.
- Schrony i ukrycia dla ludności: Rozwiązania te uregulują kwestię schronów i ukryć doraźnych na potrzeby ludności, przewidując system ich ewidencji, utrzymywania i budowania oraz wsparcie finansowe.
- Wzmacnianie społecznej odporności: Istotnym elementem regulacji jest przygotowanie społeczeństwa do właściwych zachowań w sytuacjach zagrożenia, co wiązać się będzie m.in. z organizowaniem szkoleń i ćwiczeń.
- Budowanie zasobów i struktur: Zdefiniowana zostanie struktura i rola organów ochrony ludności na różnych szczeblach administracyjnych, określone zostaną ich zadania, kompetencje oraz zasady współpracy.
- Finansowanie: Utworzony zostanie Państwowy Fundusz Ochrony Ludności przeznaczony na finansowanie zadań ochrony ludności, składający się z funduszu centralnego i funduszy wojewódzkich.
Działalność Społeczna i Edukacyjna OSP
Wyjazdy do przeróżnych akcji to jeszcze nie wszystko! Strażacy z jednostek OSP angażują się w wiele innych działań. Biorą udział w organizacji festynów i pikników strażackich, uczestniczą w uroczystościach lokalnych, świętach państwowych i religijnych. Co więcej, w swoich jednostkach jednoczą młodzież, która uwielbia Straż Pożarną i chciałaby związać swoją przyszłość z tym zawodem. Ochotnicy dają przykład Młodzieżowym Drużynom Pożarniczym (MDP) oraz Dziecięcym Drużynom Pożarniczym (DDP), szkolą ich i przygotowują do udziału w zawodach sportowo-pożarniczych. Oprócz wspomnianych kwestii OSP przede wszystkim szkoli i uczy, organizując nauczanie w szkołach i przedszkolach o bezpieczeństwie pożarowym albo o udzielaniu pierwszej pomocy.
Aspekty Prawne i Organizacyjne Funkcjonowania OSP
Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych opiera się na kilku kluczowych aktach prawnych, które kształtują ich strukturę i zakres obowiązków. Podstawowym dokumentem regulującym wewnętrzne funkcjonowanie każdej jednostki OSP jest jej statut. Statut, niczym "konstytucja" stowarzyszenia, określa zasady działania i ułatwia sprawne zarządzanie. Ochotnicze Straże Pożarne są jednostkami ochrony przeciwpożarowej i jednocześnie stowarzyszeniami w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Najważniejsze zadania i organizację OSP określa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Dodatkowo, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 września 2014 r., jednostki OSP mogą być włączane do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) pod warunkiem odpowiedniego wyposażenia i wyszkolenia ratowników.
Struktura Władz i Zarządzanie
Struktura władz w OSP, podobnie jak w każdym stowarzyszeniu, obejmuje:
- Walne Zebranie Członków (WZC): Najwyższa władza w OSP, uprawniona do podejmowania decyzji we wszystkich sprawach, szczególnie tych kluczowych dla rozwoju organizacji.
- Zarząd: Organ wykonawczy odpowiedzialny za bieżące zarządzanie jednostką.
- Komisja Rewizyjna: Organ kontroli wewnętrznej, pełniący rolę wspierającą i doradczą, dbający o prawidłowość działań OSP.
Liderzy, zespoły, wolontariusze, młodzież i dzieci tworzą serce organizacji. Wolontariusze odgrywają nieocenioną rolę, umożliwiając prowadzenie działalności wielu jednostkom. Zapewnieniem ciągłości szeregów OSP są również drużyny młodzieżowe i harcerskie, gdzie młodzież poznaje tajniki służby, zasady zapobiegania pożarom oraz zachowania w wypadku zagrożenia.
Dokumentacja i Finansowanie
OSP, podobnie jak inne organizacje pozarządowe, muszą spełniać szereg obowiązków, w tym prowadzenie księgowości, która może przyjmować formę pełnej księgowości lub Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK). Środki na działalność OSP mogą pochodzić z różnych źródeł, w tym z dotacji, darowizn, składek członkowskich czy realizacji projektów. Często zdarza się, że na akcji OSP nie działa sama, dlatego zapisanie informacji o wszystkich służbach będących na miejscu jest również cenną praktyką. Dane dotyczące akcji mogą być także przydatne podczas sporządzania wniosków o dofinansowania i sprawozdań, np. liczba akcji w określonych latach, średnia liczba akcji za okres lub liczba uczestników. Aby móc w każdej chwili odpowiedzieć na takie pytania, wygodnie jest prowadzić ewidencję przy wykorzystaniu odpowiedniego programu komputerowego.
Dla jednostek OSP dostępne są dedykowane programy, takie jak Strażak.Online, które ułatwiają prowadzenie dokumentacji i przygotowywanie raportów, zestawień i wniosków. Pamiętajmy, że korzystając z aplikacji, nie trzeba rezygnować z formy papierowej.
Przywileje i Świadczenia dla Strażaków OSP
Oprócz tego, że strażak OSP czynnie uczestniczy w wielu akcjach ratowniczo-gaśniczych, może też korzystać z różnych przywilejów. Należą do nich:
- Zwolnienie od pracy: Ochotnik może wziąć zwolnienie od pracy na czas akcji strażackiej oraz na odpoczynek po akcji. Taki czas zwolnienia od pracy może ustalić osoba, która kierowała daną akcją. Kolejnym przywilejem jest zwolnienie od pracy w celu udziału w szkoleniach, które nie może jednak przekroczyć 6 dni w danym roku kalendarzowym.
- Świadczenie ratownicze: Przysługuje strażakowi-ratownikowi, jeśli aktywnie uczestniczył jako członek OSP w działaniach lub akcjach ratowniczych - co najmniej raz w roku. Strażak-ratownik ma prawo także do kilku innych ważnych świadczeń i przywilejów, zwłaszcza jeśli dozna uszczerbku na zdrowiu lub poniesie szkodę w mieniu podczas służby.
Ekwiwalent Pieniężny
Strażak należący do jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej nie otrzymuje stałej pensji, jak to bywa w przypadku pracy na pełen etat. Za uczestnictwo w akcji ratowniczo-gaśniczej czy szkoleniu przysługuje tzw. ekwiwalent pieniężny. Jego wysokość może wynosić maksymalnie 1/175 średniego wynagrodzenia za godzinę, a dokładna stawka zależy od uchwały gminy, na której obszarze funkcjonuje dana jednostka OSP. Ekwiwalent powinien być naliczany za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki do powrotu do macierzystej jednostki.
Wielu strażaków OSP przeznacza środki z ekwiwalentu na rzecz jednostki, co nie zmienia faktu, że i tak jednostka musi przygotować odpowiedni dokument i złożyć go do urzędu. Wzór oraz częstotliwość jego składania zależy od ustaleń pomiędzy urzędem a OSP. Niektóre jednostki składają wniosek po każdej akcji, inne przygotowują zbiorczy wniosek. Jeżeli przygotowywanie wniosku o ekwiwalent zabiera zbyt dużo czasu, pomocne może być skorzystanie z programu Strażak Online.
Historia i Znaczenie OSP w Polsce
Historia Ochotniczych Straży Pożarnych sięga pierwszej połowy XIX wieku. Pożary od zawsze były zagrożeniem dla ludzi, a dawniej ryzyko było jeszcze większe, ponieważ większość budynków budowano z drewna czy strzechy. Pierwsze jednostki strażackie, które dały początek dzisiejszym OSP, powstały we wszystkich trzech zaborach. W Królestwie Polskim pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1864 roku w Kaliszu, natomiast w Galicji jej odpowiednik powstał rok później, w 1865 roku w Krakowie. W 1921 roku powstał Związek Floriański, który był początkiem organizacji strażackiej na skalę ogólnokrajową. Zaangażowanie ochotników i ciągły, stopniowy rozwój jednostek strażackich sprawił, że dzisiejsza OSP jest bardzo ważną strukturą mniejszych społeczności. Remizy strażackie w wielu miejscowościach są nie tylko miejscem przechowywania sprzętu, ale również ośrodkami życia społecznego, kultywowania tradycji narodowej, kultury i sztuki. Rozwój OSP na przestrzeni lat jest imponujący, a ich codzienna praca i poświęcenie zasługują na szczególne uznanie.