Skrót OSP oznacza Ochotnicze Straże Pożarne. Są to jednostki ochrony przeciwpożarowej, które jednocześnie funkcjonują jako stowarzyszenia w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. OSP to organizacja pozarządowa, której głównym celem i wyróżnikiem spośród innych stowarzyszeń jest podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska. Potocznie o OSP często używa się określenia „jednostka”.
Podstawy prawne i zadania OSP
Najważniejsze zadania i organizację OSP określa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Na mocy ustawy o ochronie przeciwpożarowej z 24 sierpnia 1991 r., każda OSP jest jednostką ochrony przeciwpożarowej, na którą nałożono zadanie prowadzenia działań ratowniczych.
Do głównych celów i zadań Ochotniczych Straży Pożarnych należy przede wszystkim:
- Współdziałanie z Państwową Strażą Pożarną w działaniach prewencyjnych w zakresie zapobiegania pożarom.
- Czynny udział w akcjach ratowniczych podczas zdarzeń takich jak pożary, zagrożenia ekologiczne czy klęski żywiołowe.
- Informowanie i edukowanie ludności o istniejących zagrożeniach i sposobach ochrony przed nimi.
OSP mogą być włączone do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Do systemu może być włączona jednostka, która jest wyposażona i której ratownicy są wyszkoleni na poziomie pozwalającym na realizację specjalistycznych czynności ratowniczych, jeśli jej działalność ma zastosowanie w warunkach przewidzianych w planie ratowniczym.
Różnice między OSP a PSP
W Polsce funkcjonują dwa główne rodzaje straży pożarnej: Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) i Państwowa Straż Pożarna (PSP). Mimo że obie formacje mają tę samą misję, jaką jest między innymi walka z pożarami czy usuwanie skutków klęsk żywiołowych, pod wieloma formalnymi względami bardzo się od siebie różnią.
Państwowa Straż Pożarna (PSP)
Państwowa Straż Pożarna jest zawodową, umundurowaną i wyposażoną w specjalistyczny sprzęt formacją, przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. Do podstawowych zadań PSP należy rozpoznawanie zagrożeń, organizacja i przeprowadzanie akcji ratunkowych. Dodatkowo PSP pomaga innym służbom ratowniczym, kształci kadry, prowadzi prace naukowo-badawcze w zakresie ochrony przeciwpożarowej i ochrony ludności oraz sprawuje nadzór nad przestrzeganiem przepisów przeciwpożarowych. PSP ma również obowiązek współdziałania z zagranicznymi służbami ratowniczymi.
Stopnie służbowe w PSP
Nadawanie stopni strażackich w PSP jest ściśle uregulowane prawnie Ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej. Stopnie te są nadawane z dniem mianowania na pierwsze stanowisko, zwykle z okazji Dnia Strażaka. Pierwszy stopień aspirancki i stopnie oficerskie nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych na wniosek Komendanta Głównego PSP, natomiast pozostałe stopnie aspirantów nadaje Komendant Główny PSP. Najwyższe stopnie generalskie - nadbrygadiera i generała brygadiera - nadaje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Stopnie są dożywotnie, a ich odebranie może nastąpić w przypadku utraty obywatelstwa polskiego, odebrania praw publicznych lub dyscyplinarnego wydalenia ze służby.
W Państwowej Straży Pożarnej wyróżnia się 19 stopni służbowych, podzielonych na cztery korpusy. Przykładowe stopnie to:
- Stopień najwyższy korpusu szeregowych jest odpowiednikiem starszego szeregowego w Wojsku Polskim.
- Starszy Ogniomistrz: Oznakę stopnia starszego ogniomistrza poznamy po drugim znaku w kształcie litery "V" umieszczonym wewnątrz oznaki stopnia ogniomistrza.
- Najniższy stopień podoficerski jest odpowiednikiem kaprala w Siłach Zbrojnych RP.
- Młodszy Aspirant: Najniższy stopień w korpusie aspirantów, odpowiednik młodszego chorążego w wojsku. Oznaką stopnia młodszego aspiranta jest znak w kształcie litery “V” z jedną gwiazdką umieszczoną pomiędzy ramionami.
- Młodszy Kapitan: Pierwszy stopień oficerski, odpowiada randze podporucznika w Wojsku Polskim. Nadawany jest po ukończeniu edukacji w Szkole Głównej Służby Pożarniczej.
- Brygadier: Pełni funkcję dowódcy brygady, w PSP jest odpowiednikiem stopnia podpułkownika w wojskach lądowych i komandora w marynarce.
- Nadbrygadier: Pierwszy z dwóch stopni generalskich w PSP, mianowany przez Prezydenta RP.
- Generał Brygadier: Najwyższy stopień w straży pożarnej, nadawany przez Prezydenta RP. Stopień w tej randze może posiadać jedynie jedna osoba - komendant główny Państwowej Straży Pożarnej na etacie.
Umundurowanie PSP
Pierwsze profesjonalne jednostki straży pożarnej powstały w Polsce pod koniec XIX wieku. Systematyczne formowanie się struktury w polskim pożarnictwie wygenerowało potrzebę oficjalnego umundurowania, a pierwszy model munduru strażackiego powstał w 1915 r. dla Warszawskiej Straży Ogniowej. Mundur PSP wielokrotnie ulegał zmianom, a jego dzisiejszy wygląd jest ściśle określony przepisami.
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP)
OSP, choć jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt i przeznaczoną do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami, funkcjonuje na zasadach stowarzyszenia. Jednostki OSP są członkami Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP), ale stanowią samodzielny podmiot prawny, odrębny od ZOSP RP. W konsekwencji, regulacje wprowadzane przez ZOSP RP nie wpływają na wewnętrzne sprawy OSP.
Stopnie służbowe w OSP
Kwestia nadawania stopni w OSP nie jest ściśle uregulowana prawnie, lecz leży w gestii samej OSP. Wygląd dystynkcji jest jednak określony przepisami i jest jednolity dla wszystkich jednostek. Przykładowe stopnie:
- Strażak: Otrzymuje osoba, która czynnie uczestniczy w życiu jednostki, przyczynia się do jej rozwoju i ukończyła 18 lat.
- Starszy Strażak: Otrzymuje osoba, która ukończyła 18 lat oraz kurs strażaków ratowników OSP, czynnie uczestniczy w życiu jednostki i bierze udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych.
Umundurowanie OSP
Zasady umieszczania oznaczeń i dystynkcji na mundurze OSP są regulowane przez Regulamin Umundurowania Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. Dystynkcje OSP na mundur galowy, w srebrnym kolorze na ciemnogranatowym tle, strażacy noszą na kołnierzach mundurów bądź lewej kieszeni koszuli letniej.
Podsumowując, OSP i PSP znacząco różnią się pod kątem statusu prawnego, struktury organizacyjnej, a także wyglądu i sposobu przyznawania stopni służbowych. Istotne jest jednak to, że łączy je wspólna misja, jaką jest działanie ramię w ramię w kryzysowych sytuacjach oraz stanie na straży bezpieczeństwa obywateli.
Wewnętrzna struktura i organizacja OSP
W każdej OSP kluczowym dokumentem jest statut, który jest jej "konstytucją". Reguluje on zasady działania, ułatwia sprawne zarządzanie i zawiera podstawowe informacje konieczne dla funkcjonowania jednostki. Podstawowe informacje w statucie są takie same dla wszystkich, ale szczegółowe zapisy mogą być różne.
Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT)
Przy OSP działają Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT), które są odpowiednikami jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP. Pojęcie JOT pojawiło się w statutach OSP po wejściu w życie ustawy o ochronie przeciwpożarowej w 1991 roku. Do prowadzenia działań operacyjnych, każda OSP powinna mieć wyłoniony oddział ratowniczy określany w statucie jako Jednostka Operacyjno-Techniczna.
JOT powołuje uchwałą zarząd OSP spośród członków czynnych zaproponowanych przez naczelnika, uchwalając również jej regulamin organizacyjny. Wytyczne w sprawie kategoryzacji JOT określają podstawowe wymogi organizacyjno-techniczne do wykonywania ustalonego zakresu działań. Wytyczne przewidują cztery kategorie JOT oraz JOT specjalistyczną, a wybór danej kategorii powinien uwzględniać praktyczne możliwości prowadzenia działań ratowniczo-gaśniczych.
Wymogi dla członków JOT
Członkowie JOT powinni posiadać wiek 18-60 lat, wykształcenie co najmniej podstawowe i dobry stan zdrowia potwierdzony zaświadczeniem lekarskim. Niezbędne jest przeszkolenie pożarnicze - podstawowe dla strażaka-ratownika oraz uzupełniające, związane z pełnioną funkcją lub obsługą specjalistycznego sprzętu.
JOT kieruje jednoosobowo naczelnik przy pomocy dowódców niższego szczebla. Ponosi on statutową odpowiedzialność za przygotowanie do działań, gotowość bojową i sprawność JOT. W czasie akcji ratowniczych dowodzi działaniami przy pomocy dowódców załóg. Członkowie JOT powinni być wyposażeni w środki ochrony indywidualnej i nosić na umundurowaniu bojowym oznaczenia informujące o kategorii JOT i miejscowości będącej jej siedzibą.
Raz w roku powinna odbywać się weryfikacja kwalifikacji członków JOT, przyjęcie nowych ratowników oraz pożegnanie tych, którzy z różnych względów (np. stan zdrowia lub wiek) nie przeszli weryfikacji.
Władze OSP
W OSP, podobnie jak w każdym stowarzyszeniu, władze to:
- Walne Zebranie Członków (WZC): Jest najwyższą władzą w OSP. Może podejmować decyzje we wszystkich sprawach poddanych pod obrady, zazwyczaj tych najważniejszych dla sprawnego działania i rozwoju organizacji.
- Zarząd: Odpowiedzialny za bieżące zarządzanie jednostką.
- Komisja Rewizyjna: Obowiązkowy organ, którego rolą jest wewnętrzna kontrola działania OSP, wspierająca i służąca radą.
W OSP istnieją role i zadania określone ustawowo, np. dla zarządu czy naczelnika, ale także takie, które są tworzone w danej jednostce w zależności od jej potrzeb.
Finansowanie i administracja
Ochotnicza Straż Pożarna musi prowadzić księgowość. Może to być pełna księgowość albo prowadzenie księgowości w ramach Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK). Zasady są takie same jak dla pozostałych organizacji pozarządowych. OSP, podobnie jak każde stowarzyszenie, ma różne obowiązki do spełnienia, związane z finansami, sprawozdawczością czy kwestiami zatrudnienia (np. ZUS, jeśli jednostka zatrudnia osoby).
Członkostwo w OSP
Warunkiem dopuszczenia do działania w jednostkach OSP jest ukończenie 18 lat i wiek nieprzekraczający 65 lat (dla członków czynnych, w JOT wymagany jest wiek do 60 lat). Ludzie tworzą OSP - liderzy, zespoły, wolontariusze, a także młodzież i dzieci. W OSP angażowani są wolontariusze na takich samych zasadach jak w innych stowarzyszeniach.
W strukturach OSP funkcjonują również:
- Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP)
- Dziecięce Drużyny Pożarnicze (DDP)
Są to grupy, które przygotowują młodsze pokolenia do pełnienia służby w straży pożarnej, ucząc ich zasad bezpieczeństwa, pierwszej pomocy i pracy zespołowej.