Definicja i istota pożaru oraz proces jego gaszenia

Pojęcie pożaru, choć intuicyjnie zrozumiałe, w rzeczywistości ma wiele ujęć - od słownikowych i eksperckich, przez techniczne klasyfikacje, aż po szczegółowe definicje prawne. Zrozumienie istoty pożaru, jego dynamiki i metod gaszenia jest kluczowe zarówno dla strażaków, jak i w kontekście przepisów prawnych. Określenie „pożar ugaszony” nie sprowadza się jedynie do braku płomieni, ale wiąże się z całym spektrum działań taktycznych oraz prawnych ram oceny zdarzenia.

Ogólne definicje pożaru

Pożar jest zjawiskiem destrukcyjnym, mogącym doprowadzić do znacznych strat zarówno w środowisku naturalnym (np. w lasach, na łąkach), jak i w gospodarce (np. zniszczenie upraw, budynków, urządzeń). Wiąże się z występowaniem szkodliwych czynników takich jak: płomienie, wysoka temperatura, dym, iskry, a niekiedy także toksyczne opary i wybuchy. W skrajnych przypadkach może doprowadzić do zniszczenia całych miast i wywołania katastrof ekologicznych.

Słownik języka polskiego PWN definiuje pożar jako:

• «palenie się budynków, lasów itp., ogień ogarniający dużą przestrzeń»
• «gwałtowne, niepohamowane uczucie»
• «gwałtownie rozprzestrzeniające się dramatyczne wydarzenia»

Z kolei w dziedzinie pożarnictwa i ochrony przeciwpożarowej pojawiają się bardziej precyzyjne definicje. Zdaniem Z. Grzywaczewskiego pożar to „proces palenia się, powstający wbrew woli człowieka lub wykraczający poza zakreślone mu granice”. Według W. Warkalli „pożar to niszczycielskie działanie ognia, który wyłamał się z wiążącego go paleniska i znajdując łatwopalny materiał lub pędzony wiatrem rozszerza się z żywiołową dynamiką - ze sługi człowieka przeistacza się w groźny żywioł”.

Dynamika i fazy rozwoju pożaru

Bezpośrednim warunkiem zapoczątkowania pożaru, podobnie jak w procesie spalania, jest istnienie tzw. źródła zapłonu. Pożar charakteryzuje się rozszerzaniem ognia od źródła zapalenia - w tej fazie następuje gwałtowny wzrost temperatury. W procesie rozwoju pożaru można wyróżnić kilka kluczowych momentów:

• Faza początkowa, w której ogień rozwija się i rozprzestrzenia.
• Pożar w pełni rozwinięty - następuje, gdy pożar osiąga pełny rozwój przez objęcie płomieniem całego pomieszczenia lub przez wniknięcie w głąb materiału palnego. Podczas przejścia pożaru do tej fazy może nastąpić rozgorzenie lub wsteczny ciąg płomienia. Wówczas następuje gwałtowny wzrost temperatury do ok. 800-1200 °C w górnej strefie gazów pożarowych.

Wyróżnia się również pożar ukryty, który rozwija się i rozprzestrzenia w pustych przestrzeniach stropów, stropodachów, ścian, podłóg itp.

Charakterystyka pożarów wewnętrznych i wielkopowierzchniowych

Określenie pożar wewnętrzny kojarzy się zazwyczaj z pożarem mieszkania w bloku czy pomieszczenia w domu jednorodzinnym. Jednak dotyczy ono każdego pożaru w ograniczonej kubaturze, np. pomieszczenia piwnicznego, hali magazynowej, dużego sklepu czy zakładu przemysłowego. Pożary dużych obiektów zdarzają się rzadziej, niemniej jednak do nich dochodzi. Późno zauważony pożar przy nagromadzeniu materiału palnego ma szansę rozwinąć się do znacznych rozmiarów.

Gazy pożarowe, w których zawarta jest największa ilość ciepła, zanim zaczną oddawać to ciepło do wszystkich palnych materiałów, gromadzą się pod stropem i sukcesywnie, wypełniając coraz większą kubaturę, schodzą niżej. Przy dużej wysokości pomieszczeń etap ten trwa dość długo, co oznacza, że ogień może objąć znaczną powierzchnię, zanim pożar przejdzie w przestrzenny, czyli w pełni rozwinięty. Mechanizm przejścia w pożar w pełni rozwinięty jest bardzo gwałtowny; temperatura i ilość wydzielanego ciepła przyrastają wówczas bardzo szybko, a czas ten mierzony jest w sekundach.

Taktyczne podejścia do gaszenia pożarów wewnętrznych

Zamiar taktyczny to ustalenie priorytetów i celów działania ratowniczego oraz kolejności technik i sposobów ich realizacji. O powodzeniu akcji ratowniczo-gaśniczej podczas pożarów wewnętrznych zazwyczaj decyduje dokładne rozpoznanie i pierwsze decyzje. Doświadczenie zawodowe kierującego działaniem ratowniczym (KDR) bardzo pomaga w adekwatnej ocenie zdarzenia. Sformułowanie zamiaru taktycznego zawsze poprzedzone jest rozpoznaniem sytuacji i oceną własnych możliwości, czyli dostępnych sił i środków ratowniczych.

Priorytety działań ratowniczo-gaśniczych

Cele działań ratowniczo-gaśniczych zawsze będą takie same, natomiast w zależności od sytuacji będą się zmieniały priorytety ratownicze, i właśnie na ich podstawie KDR powinien podejmować decyzje. Ocena sytuacji powinna uwzględniać wszelkie potencjalne zagrożenia (dla ludzi i mienia), a także konsekwencje wynikające z rozwoju i szybkiego rozprzestrzenienia się pożaru. W przypadku pożarów wewnętrznych zawsze najważniejsze jest uratowanie wszystkich zagrożonych osób i zwierząt, szybka lokalizacja źródła pożaru i ugaszenie stosunkowo niedużą ilością środków gaśniczych. Ważne jest również usunięcie z obiektu produktów spalania i rozkładu termicznego (dymu).

Należy wówczas dokonać wyboru: gasić, czy ratować? Jeśli najważniejszym z priorytetów jest ratowanie życia ludzi, wybór ten wydaje się oczywisty. Bezpośrednie zagrożenie życia będzie wymagało natychmiastowych działań ratowniczych, co przy niewystarczającej liczbie ratowników może oznaczać nawet całkowite zlekceważenie sytuacji pożarowej. Jeżeli ludziom zagrażają produkty spalania, a nie sam ogień, nadal priorytetem jest ratowanie życia, a więc dotarcie i ewakuowanie osób nieprzytomnych oraz przebywających w zadymieniu. W takiej sytuacji bardzo dobrym rozwiązaniem jest odizolowanie pomieszczenia objętego pożarem od reszty obiektu, np. przez zamknięcie drzwi lub powieszenie kurtyny dymowej. Daje to podwójną korzyść: po pierwsze ogranicza dalsze rozprzestrzenianie gazów i dymu w obiekcie, a po drugie zabezpiecza przed nagłym rozprzestrzenieniem ognia na inne pomieszczenia. Pożar zamknięty w jednym pomieszczeniu przestaje się rozwijać. Jest to bardzo popularny sposób czasowego wyeliminowania samego pożaru z listy priorytetów w sytuacji, kiedy z jakiegoś powodu nie można od razu podjąć akcji gaśniczej.

Czasem osoby przebywające w pomieszczeniach zamkniętych, odizolowanych przynajmniej przez jakiś czas od strefy zadymienia, nie będą stanowiły priorytetu ratowniczego. Tam sytuacja może przez pewien czas być stabilna, a wyprowadzenie tych osób na zadymione ciągi komunikacyjne byłoby dużo gorsze. Lepszym rozwiązaniem wydaje się izolacja miejsca pożaru oraz przystąpienie do usuwania zadymienia z budynku, czyli zastosowanie wentylacji taktycznej. Po „wyczyszczeniu” obiektu z gazów pożarowych można ewakuować ludzi w sposób bezpieczniejszy dla nich albo przystąpić do gaszenia pożaru bez wprowadzania ewakuacji.

Rozpoznanie sytuacji pożarowej

Kolejnym problemem przy wypracowaniu zamiaru taktycznego może być niemożność przeprowadzenia pełnego rozpoznania sytuacji pożarowej. O tym, że rozpoznanie jest jednym z kluczowych elementów akcji ratowniczo-gaśniczej, nie trzeba nikogo przekonywać. Jednak przy pożarach wewnętrznych KDR nie zawsze jest w stanie pozyskać na tyle dużo informacji, aby przyjąć właściwą taktykę działań, ponieważ zdarzenie ma miejsce wewnątrz budynku, co uniemożliwia pogląd na całość sytuacji. Często nie wiadomo, czy są w środku osoby poszkodowane, w którym miejscu się znajdują i ile ich jest. Ponadto nie wiadomo, jaka jest skala samego zdarzenia i w jakim stadium rozwoju znajduje się pożar.

KDR może czerpać przydatne informacje zwłaszcza z oznak zewnętrznych - tu bardzo duże znaczenie ma umiejętność „czytania dymu”. Jego kolor, prędkość, gęstość, dynamika, skłonność do szybkiego unoszenia pozwolą dowodzącemu umiejscowić ogień i ocenić stopień rozwoju pożaru. Obecnie właściwe rozpoznanie przy pożarach wewnętrznych to również rozpoznanie termowizyjne. Pełne rozpoznanie 360° polega na obejściu całego budynku i sprawdzeniu go wizualnie ze wszystkich stron. Nie należy lekceważyć dokładnego rozpoznania zewnętrznego, ponieważ może to skutkować przyjęciem błędnej taktyki. Może się zdarzyć, że rozpoznanie zostanie nienależycie wykonane, co może być brzemienne w skutkach.

Taktyka "szybkiej wody"

Jedną z taktyk, którą można zastosować w celu niedopuszczenia do nagłego rozwoju i rozprzestrzenienia się pożaru, jest podanie tzw. szybkiej wody. Środek gaśniczy powinien być podany w sposób ciągły ze znaczną wydajnością i na całą zagrożoną powierzchnię. Istnieje więc konieczność zastosowania odpowiedniej armatury o znacznym zasięgu rzutu środka gaśniczego, np. działek wodnych, co umożliwia zadziałanie w krótkim czasie na znacznej powierzchni pożaru.

Taka taktyka ma jednak swoje ograniczenia. Przede wszystkim strażacy muszą dostać się jak najbliżej miejsca pożaru i mieć możliwość podania z zewnątrz wody bezpośrednio na pożar (co wymaga dostępności otworów, jak okna, bramy czy drzwi). Pożar, aby mógł się rozwijać, musi mieć stały dopływ powietrza, więc takie budynki rzadko kiedy będą szczelnie zamknięte. W przeciwnym razie zadymienie wypełniłoby obiekt, tłumiąc płomienie. Trzecim warunkiem jest otwarta przestrzeń - nieprzedzielona ścianami ani niezastawiona innymi przeszkodami. Dzięki takiej taktyce zyskuje się na czasie. Pożar naturalnie nie zostanie ugaszony, ale znacznie przygaszony i spowolniony. W dalszej kolejności należałoby wejść do obiektu z tradycyjnymi liniami gaśniczymi i go dogasić.

Równie problematyczna decyzyjnie może być sytuacja pożaru nieodpowietrzonego, gdy gęsty, turbulentny dym wydostaje się z obiektu każdym możliwym otworem. W takiej sytuacji w dużym obiekcie rozpoznanie termowizyjne z zewnątrz nie musi wcale dać dokładnego poglądu na sytuację pożarową. Podanie wody na ślepo, kiedy nie widać strefy spalania płomieniowego, chłodzi gazy pożarowe, które mogłyby ulec zapaleniu po zmieszaniu się z powietrzem. Takie działanie jednak nie wpłynie bezpośrednio na sam pożar. Niewątpliwie najskuteczniejszą formą gaszenia pożaru jest podanie środka gaśniczego na materiały spalające się. W tym celu trzeba jednak wprowadzić ratowników do wnętrza budynku. Obowiązkiem KDR jest zapewnienie jak największego komfortu pracy ratowników, m.in. odpowiednie wyposażenie rot gaśniczych w sprzęt termowizyjny i zapewnienie asekuracji.

Klasyfikacja pożarów według wielkości i materiałów palnych

Klasyfikacja pożarów według wielkości

Pożary klasyfikowane są również ze względu na ich rozmiar:

• bardzo duży - występuje, jeśli w jego wyniku zostały spalone lub zniszczone obiekty lub ich części, ruchomości, składowiska materiałów, maszyny, urządzenia, surowce, paliwa itp., a straty są znaczne.
• duży - występuje, jeśli w jego wyniku zostały spalone lub zniszczone obiekty lub ich części, ruchomości, składowiska materiałów, maszyny, urządzenia, surowce, paliwa itp., o mniejszym zakresie strat niż "bardzo duży".
• średni - występuje, jeśli w jego wyniku zostały spalone lub zniszczone obiekty lub ich części, ruchomości, składowiska materiałów, maszyny, urządzenia, surowce, paliwa itp., o umiarkowanych stratach.
• mały - występuje, jeśli w jego wyniku zostały spalone lub zniszczone: obiekty lub ich części, ruchomości, składowiska materiałów, maszyny, urządzenia, surowce, paliwa itp., o niewielkich stratach.

Klasyfikacja pożarów według materiałów palnych

W zależności od rodzaju palącego się materiału, pożary dzieli się na następujące klasy:

• Klasa A: Pożary materiałów stałych, zazwyczaj pochodzenia organicznego, których spalanie zachodzi z tworzeniem żarzących się węgli (np. drewno, papier, tkaniny, węgiel).
• Klasa B: Pożary cieczy palnych i substancji stałych topiących się wskutek ciepła (np. nafta i jej pochodne, alkohol, aceton, eter, oleje, lakiery, parafina, stearyna, smoła). Te substancje ulegają zapłonowi, gdyż pod wpływem ciepła przechodzą w stan gazowy (parowanie), tworząc nad górną warstwą cieczy mieszaninę par z powietrzem.
• Klasa C: Pożary gazów palnych (np. metan, acetylen, propan, wodór, gaz miejski). Spalanie gazów odbywa się w warstwie stykania się strumienia gazu z powietrzem. Mieszanina gazu palnego z powietrzem lub - w odpowiedniej proporcji - z innymi gazami, ulega łatwemu zapaleniu od niewielkiego źródła ciepła. Gazy palne stanowią duże niebezpieczeństwo szczególnie wtedy, gdy wymieszane z powietrzem zostaną podpalone w pomieszczeniu zamkniętym.
• Klasa D: Pożary metali (np. lit, sód, potas, glin i ich stopy). W zależności od składu chemicznego, spalając się, zużywają tlen z powietrza albo - jako mieszaniny mające w swym składzie utleniacze - spalają się bez dostępu powietrza. Metale te oraz mieszanki ciekłe, przeważnie pochodne ropy naftowej (np. napalm, pirożel), są trudne do ugaszenia.
• Klasa F: Pożary tłuszczów i olejów spożywczych. Wyróżnienie tej klasy wynikło z tego, że tłuszcze spożywcze w czasie ich użytkowania (np. smażenie) mają wysoką temperaturę, co utrudnia ich gaszenie, a po ugaszeniu może dojść do ponownego zapłonu, gdy znów dotrze do nich tlen z powietrza.

Środki i metody gaszenia pożarów

Najbardziej znanymi metodami walki z pożarem jest użycie środków gaśniczych. Ich dobór zależy od klasy pożaru i specyfiki palących się materiałów.

• Woda: Absorbuje z palącego się ciała duże ilości ciepła, tym samym uniemożliwiając dalsze palenie się. W zetknięciu się wody z pożarem wytwarza się para wodna, która wypiera tlen z ogniska pożaru, hamując cały proces palenia się. W przypadku pożaru palnych cieczy mieszających się z wodą (np. etanolu) oraz ciał reagujących chemicznie z wodą (np. lit, sód, potas), woda jest nieskuteczna lub niebezpieczna.
• Piana gaśnicza: Może być podana w postaci piany lekkiej, średniej lub ciężkiej, co zwiększa zakres jej stosowania. Działanie piany polega na odcięciu dostępu tlenu do palącego się materiału oraz na chłodzeniu. W przypadku pożaru cieczy rozpuszczalnych w wodzie (np. etanolu) stosowanie piany wymaga użycia specjalnych środków pianotwórczych zapobiegających niszczeniu piany przez ciecz.
• Proszki gaśnicze: Są to drobno zmielone (niepalne) związki węglanowe lub fosforanowe. Ich zadaniem jest odizolowanie płonących ciał od dostępu tlenu. Są bardzo skutecznym środkiem gaśniczym, a ich dominującym mechanizmem gaśniczym jest zmiana parametrów cieplnych środowiska pożaru, polegająca m.in. na pochłanianiu ciepła, co z kolei powoduje zmniejszenie szybkości reakcji chemicznych w płomieniu i stopniowe jego wygaszenie.
• Gazy obojętne (np. dwutlenek węgla, azot): Działają poprzez obniżenie stężenia tlenu w strefie spalania poniżej wartości krytycznej, co powoduje zgaszenie ognia. Są szczególnie skuteczne przy pożarach urządzeń elektrycznych pod napięciem.
• Piasek: Należy do łatwo dostępnych środków gaśniczych. Jego działanie polega na odcięciu dostępu tlenu od palącego się materiału. Użycie piasku zapobiega rozbryzgom.
• Koce gaśnicze: Do gaszenia małych przedmiotów lub powierzchni nie większych niż 1 m² służą koce gaśnicze, które odcinają dopływ tlenu.
• Specjalistyczne środki dla metali: Podstawowym środkiem gaśniczym jest chlorek sodu, który przy zetknięciu się z płonącym metalem topi się i wytwarza wokół niego warstwę, odcinającą dostęp tlenu. W przypadku pożaru litu stosowana jest także sproszkowana miedź. W przypadku pożarów małej ilości gorącego tłuszczu (typowa kuchnia domowa) wystarczy zwykła gaśnica B, BC, ABC. Natomiast gaszenie dużej ilości rozgrzanego tłuszczu wymaga stosowania specjalnych gaśnic klasy F zawierających przeważnie roztwór octanu potasu.

"Pożar ugaszony" w kontekście prawnym i historycznym

Prawnokarna ochrona przed przestępczymi pożarami znana jest od najdawniejszych ustawodawstw karnych. Mimo to dotychczas nie wypracowano takiego ujęcia tego przestępstwa, które nie rodziłoby w praktyce wątpliwości. Ustawodawcy mieli trudności z określeniem momentu, od którego należy penalizować zachowania tego rodzaju (a więc, czy karać już wywołanie niebezpieczeństwa, czy dopiero sprowadzenie faktycznego pożaru), określeniem istoty pożaru oraz rangi tego rodzaju zachowań.

Nasze kodeksy karne poczynając od pierwszego z 1818 r. (Kodeks Karzący Królestwa Polskiego) używały pojęcia „pożar” w szeregu artykułów, ale go nie definiowały. Sytuacji w tym względzie nie naprawiło też prawo z dnia 13 czerwca 1825 r. W każdym razie, przed naszym k.k. z 1932 r. w ustawodawstwie karnym w zakresie penalizacji pożarów wartościowe było tylko to, że odróżniano stadia tego zjawiska:

1. podłożenie ognia,
2. wybuch ognia, czyli rozpoczęcie pożaru, który:
   1. został ugaszony lub
   2. rozwinął się w pożar sprowadzający faktyczne skutki lub jedynie groził niebezpieczeństwem dla życia ludzi lub dla mienia.

Istoty pożaru nie definiował też Kodeks karny z 1932 r., toteż podejmowano próbę jego wyjaśnienia w doktrynie i orzecznictwie sądowym. Sąd Najwyższy już w wyroku z dnia 9 stycznia 1933 r. stwierdził, że „pożar w rozumieniu art. 215 k.k. zachodzi wówczas, gdy ogień szerzy się z żywiołową siłą i zagraża przedmiotowi, w którym wybuchł, jak również grozi niebezpieczeństwem przerzucenia się na sąsiednie przedmioty, co wywołać może następstwa nieobliczalne w skutkach”.

Później, B. Hołyst podjął próbę uzupełnienia tej definicji, twierdząc, że „pożar to samorzutne i niekontrolowane rozprzestrzenienie się ognia, powodujące straty materialne”. Takie rozumienie pożaru przyjęło się bardzo szeroko. Natomiast pojęcie „pożar” w Kodeksie karnym z 1969 r. również nie zostało wyjaśnione, co nasuwało dwie możliwe interpretacje:

• „pożar” to zdarzenie zagrażające życiu lub zdrowiu ludzi albo mieniu w znacznych rozmiarach,
• „pożar” to zdarzenie sprowadzające rzeczywiste skutki, a ponadto zagrażające życiu lub zdrowiu ludzi albo mieniu w znacznych rozmiarach.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zaczęto uznawać, że przez „spowodowanie pożaru” należy rozumieć spowodowanie ognia o znacznych rozmiarach, w szczególności ognia obejmującego z siłą żywiołową mienie ruchome lub nieruchome, a ugasany w zarodku ogień, który nie spowodował poważnych szkód, nie stanowi pożaru. To stanowisko podkreśla, że ugaszenie ognia, zanim osiągnie on "znaczne rozmiary" i spowoduje "poważne szkody", sprawia, że zdarzenie nie jest klasyfikowane jako pełnoprawny pożar w rozumieniu prawnym. Tym samym, pojęcie "pożar ugaszony" implikuje zakończenie destrukcyjnego działania ognia, który osiągnął już pewien poziom rozwoju i zagrożenia, lub też zniwelowanie zagrożenia, zanim ogień rozwinął się w pełnoprawny pożar.

tags: #co #to #znaczy #pozar #ugaszony