Pałac Kryształowy (ang. The Crystal Palace) był nieistniejącym już, monumentalnym budynkiem ze stalowych (lub żeliwnych) i szklanych prefabrykatów, który pierwotnie wzniesiono w Hyde Parku w Londynie na potrzeby Wielkiej Wystawy Światowej w 1851 roku.
Geneza i Architektura Rewolucyjnego Obiektu
Wielka Wystawa Przemysłu Wszystkich Narodów, jak brzmiała jej pełna nazwa, trwała od 1 maja do 15 października 1851 roku i była przełomowym wydarzeniem w historii techniki. Na jej potrzeby ogłoszono konkurs na projekt w 1850 roku, z zaznaczeniem, że konstrukcja ma być tymczasowa, tania i szybka w budowie. Spośród ponad dwustu propozycji żadna nie została wybrana. Dopiero projekt Josepha Paxtona - uznanego hodowcy kwiatów, ogrodnika i konstruktora szklarni - przekonał komisję. Można powiedzieć, że jego podejście do konstrukcji jest podzielane przez wielu współczesnych architektów.
Paxton stworzył nowoczesną i funkcjonalną konstrukcję, która miała być pierwszym obiektem w całości prefabrykowanym. Chciał, aby nowy obiekt wykorzystywał prefabrykaty i miał budowę modułową, to znaczy wykorzystywał powtarzające się elementy o standardowych wymiarach. Do jego konstrukcji użyto łącznie 293 665 tafli szkła (ponad 100 000 m kw.), 4500 ton żelaza (lub 9642 ton żelaza) i 39 kilometrów rynien. Szklana wieża wznosiła się na wysokość 41 metrów, a konstrukcja posadowiona była na tysiącu żeliwnych filarach. Całość hali wystawowej zajmowała ogromny obszar, budynek był szeroki na 139 metrów i długi na 563 metry (w innym źródle: 564 x 39 m). Powstał w zaledwie 9 miesięcy (lub niespełna pół roku).
Architekt zastosował w nim wiele interesujących rozwiązań. Poza wspomnianymi modułami, Paxton opracował system wentylacji oparty na mechanicznych luftach. Drugim sposobem chłodzenia „szklarni” były płócienne płachty zawieszane przy niektórych oknach. Opracowano maszyny zamiatające podłogę, a pył wpadał pomiędzy odpowiednio rozłożone panele. Wynalazek Paxtona odprowadzał wodę specjalnymi rurami schowanymi w szkielecie budynku.
Wielka Wystawa i Pałac jako Symbol Postępu
W połowie XIX wieku Wielka Brytania i Francja zaciekle rywalizowały w postępie technologicznym. Francuzi zorganizowali prawie 4 tysiące stoisk w 1844 roku, a ich wystawę oprowadzał król Ludwik Filip I. Z kolei Pałac Kryształowy Paxtona pomieścił aż 14 tysięcy wystawców, a brytyjską wystawę otworzyła królowa Wiktoria. Wcześniej, siedem lat przed wystawą w Londynie, Francuzi zachwycili świat pierwszym kalkulatorem (arytmometrem) i pierwszymi dostępnymi fotografiami (dagerotypami).
Na wystawie w Pałacu Kryształowym zaprezentowano wiele zdobyczy techniki i rzadkich eksponatów. Można było podziwiać największy ówcześnie diament świata Koh-i-noor i rzadki różowy diament Daria-i-noor. Poza zachwycającymi kamieniami szlachetnymi wystawiono prototyp maszyny fax, maszynę do liczenia głosów, rewolwer Navy Colta i usprawnione dagerotypy. Nie obyło się oczywiście bez drogocennych wyrobów ze złota, drewna i srebra. Warto dodać, że podczas wystawy po raz pierwszy ludzie mogli korzystać z publicznych szaletów. Zyski z wystawy przeznaczono na wybudowanie sali koncertowej Royal Albert Hall oraz Muzeum Wiktorii i Alberta.
Przeniesienie, Rozbudowa i Lata Świetności
Po wystawie w 1854 roku pałac został przeniesiony do dzisiejszego Upper Norwood (na Sydenham Hill), gdzie został powiększony. Tymczasową strukturę budynku należało wzmocnić i przeprojektować. Budynek powiększono, a kolebkowe dachy zostały zamontowane na całej długości hali. Nowy Crystal Palace stał się większy, wyższy i bardziej zielony. Do budowli dodano również dwie wieże, z których każda miała 86 metrów wysokości. Gdy wzniesiono je w 1956 roku (prawdopodobnie pomyłka, chodzi o 1856 rok), były uważane za niezwykłe osiągnięcie inżynierii, choć pierwsza próba ich budowy zakończyła się niepowodzeniem, przynosząc ogromne straty. Po ich wzniesieniu okazało się, że nie są zbyt stabilne i nie wytrzymają ciężaru i wibracji wywołanych spadającą z 61-metrowego wodospadu wodą.
Londyński Pałac Kryształowy stał się prototypem takich budowli jak Crystal Palace w Nowym Jorku (1853) i Glaspalast w Monachium (1854).
Pałac jako Centrum Kultury i Rekreacji
W nowej lokalizacji Pałac Kryształowy był modnym miejscem do organizowania wystaw, pokazów sztuki, modeli dinozaurów, a także cyrkowych wyczynów. Od 1857 roku odbywał się tu Triennale Händel Festival, był ważnym ośrodkiem wystaw psów rasowych, konkursów orkiestr dętych oraz wielu wystaw. Często odwiedzały go sławy ówczesnej Europy, takie jak Giuseppe Garibaldi, Fiodor Dostojewski czy Karol Darwin. W latach 70. i 80. XIX wieku organizowano wystawy psów, gołębi, zwierząt egzotycznych i pierwszą na świecie wystawę kotów.
Wiele wydarzeń organizowanych w pałacu miało związek z postępami kolonialnymi Wielkiej Brytanii. Prezentowano odległe kultury afrykańskie, ich stroje, broń… a także samych mieszkańców Czarnego Kontynentu. Na początku XX wieku zorganizowano również analogiczną wystawę poświęconą Indiom i Azji. Kulminacją tego typu wydarzeń był Festiwal Imperium w 1911 roku, który zaprezentował osiągnięcia poszczególnych dominiów Imperium Brytyjskiego (Kanady, Afryki Południowej, Australii itp.). Odwzorowano nawet przeskalowane budynki ich parlamentów.
Oprócz tego stałą atrakcją było zlokalizowane tu kino, a w miesiącach letnich również pokazy sztucznych ogni. Przed otwarciem stadionu Wembley odbył się tu Finał Pucharu. Po I wojnie światowej pałac przebudowano na Imperialne Muzeum Wojny. Wystawy nadal można było oglądać w innej części ogromnego budynku.
Wokół pałacu rozciągał się Crystal Palace Park, kosztowny ogród z fontannami, stawami i pierwszymi na świecie 33 rzeźbami dinozaurów. Czaszkę gigantycznego przodka leniwca przekazał parkowi sam Karol Darwin. Z czasem teren parku stał się obiektem sportowym. Na boiskach Crystal Parku grano w krykieta i piłkę nożną. Klub Crystal Palace F.C. ćwiczył i grał mecze na terenie parku aż do 1915 roku. Łatwy dojazd do całego kompleksu zapewniły dwie stacje kolejowe.
Problemy Finansowe i Rekrutacja Wojenna
Na początku XX wieku wiele obiektów borykało się z ogromnymi problemami finansowymi, w tym również Pałac Kryształowy. Jednak dzięki staraniom hrabiego Plymouth pałac mógł stać się własnością narodu brytyjskiego w połowie 1920 roku. Wcześniej, w 1914 roku, po przejęciu przez Admiralicję, był centrum rekrutacji i szkolenia Ochotników Marynarki Wojennej. Przeszkolono tu ponad 125 000 osób. W latach 20. budynek wymagał już pilnych renowacji. Zły stan konstrukcji zniechęcał ludzi do odwiedzania miejsca. Dzięki staraniom dyrektora pałacu - Sir Henry’ego Bucklanda - zebrano środki i przeprowadzono konieczne naprawy.
Pożar Pałacu Kryształowego: Spektakularny Koniec
Historia najsłynniejszej hali wystawowej „Pięknej Epoki” zakończyła się gwałtownie w 1936 roku. Nocą 30 listopada 1936 roku (lub 1 grudnia 1936 roku) miało miejsce najgorsze wydarzenie w historii pałacu, które zakończyło wspaniały okres jego funkcjonowania. Ten najbardziej spektakularny pożar, jaki widziano wówczas w Wielkiej Brytanii, miał początek około ósmej wieczorem w pobliżu Pokoju Egipskiego (lub w damskiej szatni).
Jego tempo było tak szybkie, że w ciągu pół godziny cały budynek spłonął. Mimo starań ponad 400 (lub 500) strażaków, przy użyciu dziewięćdziesięciu silników gaśniczych, którzy ratowali ludzi przed 10-metrowymi płomieniami, pałac przestał istnieć. Zachowały się tylko dwie wieże. Winston Churchill nazwał pożar Crystal Palace „końcem epoki”. Przyczyna pożaru nigdy nie została ustalona. Niektórzy badacze sądzą, że było to umyślne podpalenie ówczesnych właścicieli budynku, którzy nie byli zachwyceni ograniczeniami płynącymi z konstrukcji budowli. Nie ma na to jednak jednoznacznych dowodów.
Sir Henry Buckland, ostatni dyrektor pałacu, jak nikt inny rozumiał powagę tej katastrofy. Liczne próby odbudowy nie przyniosły skutku. Próbowali Brytyjczycy, a potem nawet Chińczycy. Dwie ocalałe wieże zburzono w 1941 roku, gdyż uznano, że stanowią zbyt charakterystyczny element, mogący być punktem orientacyjnym dla niemieckiego Luftwaffe. Teren zaś sprzedano Radzie Hrabstwa Londynu.
Dziedzictwo i Przyszłość Pałacu Kryształowego
Teren po majestatycznej budowli i zburzonych wieżach uprzątnięto i zrewitalizowano. Były tu tarasy, klomby i jeziora, po których można było pływać łodziami. Podczas II wojny światowej teren został zajęty przez brytyjskie wojsko, zarósł i zdziczał, choć wiele osób uważało, że jego urok pozostał. Po wojnie, w 1948 roku, ponownie został udostępniony zwiedzającym.
Mimo że Kryształowego Pałacu już nie ma, to ślad po nim nie zaginął. Od niego pochodzi nazwa dystryktu mieszkalnego Crystal Palace w południowo-wschodniej części Londynu oraz nazwa klubu piłkarskiego Crystal Palace F.C. Na terenie, gdzie niegdyś stał obiekt, pozostał jeden z największych londyńskich parków rekreacyjnych - Crystal Palace Park. Ostały się również modele dinozaurów oraz labirynt z żywopłotu. Dawny tor wyścigowy zachował się w formie ścieżek. Centrum Sportowe Crystal Palace włączono do obiektów olimpijskich podczas Igrzysk Olimpijskich w 2012 roku.
Pamięć o Pałacu jest nadal żywa; wystąpił on na serii znaczków pocztowych, dziesiątkach obrazów i pocztówkach. Budynek inspirowany tą konstrukcją pojawił się również na okładce wydanej w 2019 roku gry Anno 1800. Według najnowszych informacji, poczyniono pewne kroki mające na celu przywrócenie temu miejscu blasku. Gospodarze Londynu zdołali zainteresować ogromną inwestycją inwestorów z Chin. Gotowe są wizualizacje tego miejsca, co daje nadzieję na nową erę dla tego historycznego obszaru. Dziś Crystal Palace jest dla Anglii symbolem utraconej potęgi. Powstał w czasach, gdy Londyn był stolicą świata i z tym faktem kojarzy się starszym pokoleniom Anglików.