Jednostki ochotniczych straży pożarnych (OSP) odgrywają kluczową rolę w systemie ochrony przeciwpożarowej i ratowniczej w Polsce. Ich działalność, często wykraczająca poza granice macierzystych gmin, generuje znaczące koszty, które stają się obciążeniem dla lokalnych budżetów. Pojawia się pytanie, czy gmina ma prawną możliwość rekompensowania strażakom kosztów związanych z dojazdami na szkolenia, badania lekarskie, a także uczestnictwo w akcjach ratowniczych poza swoim terenem działania.
Finansowanie działalności OSP - podstawowe regulacje prawne
Funkcjonowanie ochotniczych straży pożarnych jest regulowane przepisami ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (u.o.s.p.) oraz ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (u.o.p.). Zgodnie z art. 32 ust. 1 u.o.p., gmina ponosi koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej OSP, a także koszty ubezpieczenia członków OSP i młodzieżowych drużyn pożarniczych oraz koszty okresowych badań lekarskich.
Katalog wydatków gminy a ustawa o OSP
Regionalna Izba Obrachunkowa (RIO) w Gdańsku, w odpowiedzi na zapytanie burmistrz Krynicy Morskiej, podkreśliła, że katalog wydatków gminy na ochronę przeciwpożarową jest ściśle określony ustawą o OSP i powinien być interpretowany w sposób ścisły, z zachowaniem wykładni gramatycznej i systemowej. Według RIO, gmina finansuje w ramach zadań z ochrony przeciwpożarowej przede wszystkim badania lekarskie strażaków ratowników OSP i kandydatów na strażaków ratowników OSP.
Pojawiły się również głosy, że gmina nie powinna pokrywać z budżetu wydatków dotyczących dojazdów strażaków OSP związanych z udziałem w szkoleniach oraz innych dojazdach, które nie są bezpośrednio wymienione w ustawie.
Koszty dojazdu na badania lekarskie
W polskim systemie prawnym istnieją rozwiązania legislacyjne, które rozstrzygają kwestie ponoszenia kosztów dojazdu na badania lekarskie. Kodeks pracy wprost stanowi, że pracownikowi w przypadku przejazdu na badania lekarskie do innej miejscowości przysługują należności na pokrycie kosztów przejazdu według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych. Zgodnie z art. 10 ust. 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, strażak ratownik OSP ma prawo do bezpłatnych okresowych badań lekarskich stwierdzających brak przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych.
Działania OSP poza granicami gminy - problem finansowania
Jednostki OSP często podejmują działania ratownicze poza granicami macierzystych gmin, co generuje znaczne koszty. Dotyczy to zwłaszcza gmin położonych przy drogach krajowych i ekspresowych, gdzie OSP są zobowiązane do interwencji na odcinkach dróg wykraczających poza obszar odpowiedzialności samorządu. Koszty te obejmują zużycie sprzętu, materiałów eksploatacyjnych oraz ekwiwalenty dla strażaków.
Interpelacje poselskie i apele samorządowców
Posłowie wielokrotnie zwracali uwagę na problem finansowania działań OSP podejmowanych poza macierzystą gminą. Wskazują, że ustawa z 2021 r. nałożyła dodatkowe obowiązki na samorządy, które nie otrzymują odpowiednich rekompensat. Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Wielkopolski zaapelowało do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji o podjęcie prac legislacyjnych w celu uregulowania tej kwestii.
Teren działania OSP a system ratowniczo-gaśniczy
Wiceminister spraw wewnętrznych Wiesław Leśniakiewicz wyjaśnił, że OSP dzielą się na te włączone do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KSRG) oraz spoza KSRG. Istotną różnicą jest teren działania. Jednostki włączone do KSRG, na mocy porozumienia, obejmują swoim działaniem cały powiat, co oznacza zgodę na ponoszenie kosztów działania poza terenem macierzystej gminy.
Rozporządzenie w sprawie terenu działania jednostek ochrony przeciwpożarowej precyzyjnie określa mechanizm zwrotu kosztów uczestnictwa w działaniach ratowniczych prowadzonych poza terenem własnego działania, w tym na wezwanie Państwowej Straży Pożarnej.
Finansowanie działań OSP poza terenem gminy
Zgodnie z art. 32 ust. 1 u.o.p., gmina ponosi koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej OSP. Przepis ten nie wyznacza ścisłych granic, a jedynie kierunek interpretacji. Wydatkując środki z budżetu gminy, należy zadać sobie pytanie, czy dany wydatek jest niezbędny dla dalszego funkcjonowania OSP i zgodny z jej celem istnienia.
Dotacje celowe dla OSP
Artykuł 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej umożliwia jednostkom samorządu terytorialnego przekazywanie OSP środków pieniężnych w formie dotacji. Dotacje te mogą być przeznaczone na finansowanie poszczególnych kosztów wymienionych w ust. 2 i 3 art. 32 ustawy. Tryb udzielania takich dotacji jest prostszy niż w przypadku dotacji podmiotowej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z dnia 4 października 2018 r. (sygn. akt ISA/OI 396/18) potwierdził, że art. 32 ust. 3b ustawy stanowi podstawę prawną do udzielenia dotacji celowej dla OSP, a jego stosowanie jest związane z przepisami ustawy o finansach publicznych.
Inwestycje w infrastrukturę OSP
Gmina może finansować (lub współfinansować) koszty związane z wyposażeniem jednostki ochrony przeciwpożarowej, w tym zakup pojazdów pożarniczych, które nie są własnością gminy (art. 32 ust. 2 u.o.p.). Również koszty inwestycyjne dotyczące rozbudowy lub modernizacji strażnicy OSP, jeśli mieszczą się w pojęciu kosztów utrzymania i zapewnienia gotowości bojowej, mogą być finansowane przez gminę.
RIO w Łodzi w uchwale z dnia 22 kwietnia 2013 r. (WA 4120-4/2013/w) stwierdziła, że modernizacja budynku, w którym stacjonuje OSP, nawet jeśli służy społeczności lokalnej jako świetlica wiejska, może być finansowana przez gminę, albowiem mieści się w pojęciu kosztów utrzymania OSP.
Kluczowe jest, aby wydatek pozostawał w związku z utrzymaniem gotowości bojowej OSP. Gmina, podejmując decyzję o dofinansowaniu, powinna przeanalizować celowość wydatku dla potrzeb zapewnienia gotowości bojowej OSP, zgodnie z zasadami celowości i oszczędności wynikającymi z ustawy o finansach publicznych.
PYTANIA I ODPOWIEDZI NA ROZMOWĘ KWALIFIKACYJNĄ DO STRAŻY POŻARNEJ! (Jak ZDĄĆ ROZMOWĘ KWALIFIKACYJNĄ DO STRAŻY POŻARNEJ!)
Podsumowanie możliwości finansowania OSP przez gminę
Gmina, na terenie której ma siedzibę dana OSP, finansuje jej działalność bezpośrednio w oparciu o przepisy ustawy o ochronie przeciwpożarowej, głównie w zakresie art. 29 oraz art. 32 ust. 2-3. Cele wykraczające poza te koszty mogą być finansowane w trybie dotacji celowych, na podstawie art. 219 ust. 2 ustawy o finansach publicznych lub art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
Jednostki samorządu terytorialnego (szczebla powiatowego i wojewódzkiego, a także gminy, na których terenie działa dana OSP) mogą finansować działalność OSP w trybie art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej, lub w trybie art. 219 ust. 2 ustawy o finansach publicznych, bądź art. 218 ustawy o finansach publicznych (w przypadku dotacji podmiotowej).
Ważne jest rozróżnienie między obligatoryjnym finansowaniem działalności OSP przez gminę, na której terenie jednostka ma siedzibę, a możliwością finansowania przez inne jednostki samorządu terytorialnego, które również mogą wspierać OSP, zwłaszcza te działające na ich terenie w ramach KSRG.