Kwestia wynagrodzenia dla strażaków ochotników, a dokładniej ekwiwalentu pieniężnego za ich służbę, była przedmiotem ewolucji prawnej i orzeczniczej. Istotne zmiany w przepisach, w tym nowelizacja ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, wpłynęły na zakres uprawnień i możliwości rad gmin w zakresie ustalania wysokości tego świadczenia.
Ewolucja przepisów dotyczących ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków OSP
Prawo do ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ochotników przeszło znaczącą transformację na przestrzeni ostatnich trzydziestu lat. Początkowo, od 1991 roku, ekwiwalent przysługiwał za udział w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną. Regulacja ta, w niemal niezmienionym kształcie, obowiązywała do końca 2021 roku.
Od 1 stycznia 2022 roku, w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, wprowadzono nowe zasady. Zgodnie z art. 15 tej ustawy, ekwiwalent przysługuje za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, niezależnie od innych otrzymywanych przez strażaka wynagrodzeń. Tym samym ustawodawca rozszerzył katalog aktywności objętych ekwiwalentem.
Kolejne rozszerzenie nastąpiło 8 września 2023 roku, kiedy to wprowadzono możliwość fakultatywnego przyznawania ekwiwalentu również kandydatom na strażaka ratownika OSP za udział w szkoleniu. Jednocześnie dodano art. 15a, który umożliwił radom gmin przyznawanie ekwiwalentu za inne działania niż te wymienione w art. 15.
Najnowsza nowelizacja z 5 grudnia 2024 roku, modyfikująca treść art. 3 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, wprowadziła dalsze istotne zmiany.
Zdezaktualizowana linia rozstrzygnięć wojewodów w zakresie art. 15a uosp
Przed 5 grudnia 2024 roku, na gruncie wcześniejszego stanu prawnego, ukształtowała się jednolita linia rozstrzygnięć nadzorczych wojewodów dotyczących stosowania art. 15a ustawy o ochotniczych strażach pożarnych (uosp). Przepis ten pozwalał radzie gminy na przyznanie ekwiwalentu za wykonywanie zadań innych niż wymienione w art. 15.
W rozstrzygnięciach organów nadzorczych, w tym wojewody mazowieckiego, podkreślano, że zakres pojęcia „innych zadań” nie mógł wykraczać poza katalog zadań określony w art. 3 uosp. Przykładem takich interpretacji jest rozstrzygnięcie wojewody mazowieckiego z 28 listopada 2024 r. (WP-R.4131.16.2024), które powoływało się na komentarz Dariusza P. Kały do ustawy.
Ta jednolita linia interpretacyjna, potwierdzana wielokrotnie w rozstrzygnięciach wojewodów śląskiego i mazowieckiego, zakładała, że art. 3 uosp zawiera zamknięty katalog zadań OSP. W związku ze zmianą art. 3 uosp z 5 grudnia 2024 r., linia ta uległa dezaktualizacji i nie ma już zastosowania w praktyce.
Otwarcie katalogu zadań OSP - zmiany w art. 3 uosp
Zmiana, która nastąpiła 5 grudnia 2024 r., polegała na dodaniu w art. 3 uosp wyrażenia „w szczególności”. Przed tą zmianą, art. 3 zawierał zamknięty katalog zadań OSP. Po nowelizacji, dodanie tego wyrażenia oznacza, że OSP mogą wykonywać także zadania niewymienione w punktach 1-15 tego artykułu.
Obecnie, katalog zadań ochotniczych straży pożarnych obejmuje między innymi:
- prowadzenie działań ratowniczych, udział w działaniach ratowniczych oraz akcjach ratowniczych, a także udział w działaniach prowadzonych przez inne służby, inspekcje i straże;
- udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych poza granicami kraju na podstawie umów międzynarodowych;
- udział w alarmowaniu i ostrzeganiu ludności o zagrożeniach;
- udział w ochronie ludności i obronie cywilnej;
- zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia;
- wykonywanie pierwszej pomocy oraz kwalifikowanej pierwszej pomocy;
- organizowanie ćwiczeń oraz udział w szkoleniach, ćwiczeniach i zawodach sportowo-pożarniczych;
- zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej;
- propagowanie zasad i dobrych praktyk w zakresie ochrony przeciwpożarowej;
- organizowanie przedsięwzięć służących krzewieniu sportu i kultury fizycznej;
- organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych propagujących wiedzę i umiejętności w zakresie ochrony przeciwpożarowej;
- upowszechnianie i wspieranie współdziałania między lokalnymi partnerami społecznymi i gospodarczymi z zakresu ochrony przeciwpożarowej;
- propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy;
- wspieranie gminy w realizacji pomocy na rzecz społeczności lokalnej;
- integrowanie społeczności lokalnej;
- udział we współpracy międzynarodowej gminy.
Dodanie wyrażenia „w szczególności” sprawia, że katalog ten ma charakter otwarty, co daje radom gmin szersze pole do działania.
Ekwiwalent za „inne zadania” w aktualnym stanie prawnym
Zgodnie z art. 15a uosp, rada gminy może przyznać strażakom ratownikom OSP ekwiwalent pieniężny za wykonywanie zadań innych niż określone w art. 15. Wcześniej, w praktyce stosowania tego przepisu, odwoływano się do zamkniętego katalogu zadań z art. 3. Po zmianie z 5 grudnia 2024 r., katalog zadań OSP stał się otwarty, co oznacza, że rada gminy nie jest już związana wyłącznie zadaniami wymienionymi w art. 3.
W aktualnym stanie prawnym rada gminy dysponuje bardzo szeroką swobodą w określaniu, za jakie działania strażacy ratownicy OSP mogą otrzymywać ekwiwalent pieniężny, pod warunkiem, że nie są to działania objęte art. 15 uosp.
Praktyczne przykłady „innych zadań”
Ustawodawca nie sprecyzował, co należy rozumieć przez „inne zadania”. W praktyce wiele gmin podejmowało próby ustalenia ekwiwalentu za różnorodne aktywności. Jednym z przykładów jest udział w zawodach sportowo-pożarniczych.
Analiza wcześniejszych rozstrzygnięć nadzorczych wskazuje na próby przyznania ekwiwalentu za czynności takie jak:
- wyjazdy gospodarcze, w tym neutralizacja owadów błonkoskrzydłych;
- wykonywanie zadań związanych z zabezpieczeniem imprez organizowanych lub współorganizowanych przez gminę;
- zabezpieczanie imprez i uroczystości;
- działania prewencyjne na rzecz bezpieczeństwa powszechnego, publicznego oraz ochrony przeciwpowodziowej;
- inne działania realizowane na rzecz gminy lub na jej terenie.
Na gruncie poprzedniego stanu prawnego wojewodowie często unieważniali uchwały rad gmin w takich przypadkach, uznając je za wykraczające poza zamknięty katalog zadań z art. 3 uosp. Obecnie jednak formalne przeszkody do przyznawania ekwiwalentu za takie działania nie istnieją.
W uchwałach, które przeszły kontrolę legalności, ekwiwalent został przyznany m.in. za:
- organizowanie przedsięwzięć sportowo-rekreacyjnych i oświatowo-kulturalnych;
- udział w posiedzeniach gminnego zespołu zarządzania kryzysowego;
- działania integrujące społeczność lokalną;
- promowanie pierwszej pomocy;
- udział we współpracy międzynarodowej gminy.
Wysokość ekwiwalentu pieniężnego
Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala rada gminy, nie rzadziej niż raz na dwa lata, w drodze uchwały. Nie może on przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” przed dniem ustalenia ekwiwalentu.
Ekwiwalent pieniężny nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę, liczoną od momentu zgłoszenia wyjazdu z jednostki OSP lub od chwili gotowości do wyjazdu w celu realizacji zadań określonych w art. 3 pkt 7 uosp. Nalicza się go niezależnie od liczby wyjazdów w danej godzinie. W przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP ekwiwalent przysługuje za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia. Świadczenie to jest wypłacane z budżetu gminy.
Zgodnie z komunikatem Prezesa GUS z 9 maja 2025 r., przeciętne wynagrodzenie w pierwszym kwartale 2025 r. wyniosło 8962,28 zł. Oznacza to, że maksymalna stawka ekwiwalentu, zgodnie z art. 15 ust. 4 uosp, nie może przekraczać 51,21 zł za godzinę.
🎥 Przywództwo i odpowiedzialność w służbach ratowniczych – rozmowa ze st. bryg. Pawłem Motyką
W aktualnym stanie prawnym, ustalenie i wypłacanie ekwiwalentu przez gminę za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu jest obligatoryjne.
Orzecznictwo Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie
Wojewódzki Sąd Administracyjny (WSA) w Olsztynie podkreślił, że ustalenie wysokości ekwiwalentu pieniężnego dla strażaka ratownika OSP powinno polegać na wskazaniu konkretnej kwoty pieniężnej. Powołanie się na 1/200 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto nie spełnia wytycznych zawartych w upoważnieniu ustawowym.
Sąd zwrócił uwagę, że posługując się terminologią ustawodawcy, należy odróżnić „ustalenie wysokości ekwiwalentu” od „naliczenia wysokości ekwiwalentu”. Ustalenie wysokości ekwiwalentu należy do rady gminy, która w uchwale ma obowiązek określić kwotową wysokość stawki. Naliczenie wysokości ekwiwalentu jest działaniem wobec konkretnego strażaka, polegającym na przemnożeniu ustalonej stawki przez liczbę godzin.
WSA wskazał, że wyjście przez radę gminy poza wytyczne zawarte w upoważnieniu ustawowym stanowi przekroczenie kompetencji, czyli istotne naruszenie prawa. Sąd rozumie przez to uchybienie, które prowadzi do skutków niedopuszczalnych w demokratycznym państwie prawnym. W analizowanej sprawie, rada gminy podjęła uchwałę w sprawie ustalenia wysokości ekwiwalentu pieniężnego dla strażaka ratownika OSP i kandydata na strażaka ratownika OSP, powołując się na 1/200 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, co zostało uznane za naruszenie art. 15 ust. 2 ustawy.
Wyrok WSA w Olsztynie z 19 grudnia 2024 r. (sygn. akt: [brak sygnatury w treści]) podkreśla znaczenie precyzyjnego określenia wysokości ekwiwalentu przez rady gmin, zgodnie z wymogami ustawowymi.