Rola kierowcy OSP w działaniach ratowniczych – aspekty prawne i praktyczne

Rola Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) w systemie ratowniczym kraju jest nieoceniona, a skuteczność ich działań w dużej mierze zależy od odpowiedniego przygotowania i kwalifikacji wszystkich członków, w tym kierowców pojazdów pożarniczych. Poniższa analiza ma na celu wyjaśnienie kluczowych kwestii dotyczących statusu i uprawnień kierowców OSP, szczególnie w kontekście udziału w działaniach ratowniczych.

Definicja i zakres działań ratowniczych w OSP

Zgodnie z art. 19 ust. 1b ustawy o ochronie przeciwpożarowej z dnia 24 sierpnia 1991 r. (tekst jednolity - Dz. U. z 2009 r., Nr 178, poz. 1380 z późn. zm. - dalej jako u.ppoż.) oraz z Ustawą z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, definiowanie i rozumienie pojęcia działania ratownicze jest kluczowe. Definicja legalna działań ratowniczych została wyrażona w słowniczku ustawowym znajdującym się w przepisach ogólnych do ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Ustawa o ochronie przeciwpożarowej nie definiuje natomiast, czym jest bezpośredni udział w działaniach ratowniczych.

Interpretacja pojęcia „bezpośredni udział”

W drodze wykładni językowej należy uznać, że przez słowo „bezpośredni” rozumie się „nie mający ogniw pośrednich, dotyczący czegoś wprost, niczym nie oddzielony” (por. Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, www.doroszewski.pwn.pl/haslo/bezpośredni/; L. Drabik, E. Sobol, Słownik języka polskiego, Warszawa 2007, s. t. 1, s. 23; E. Polański(red.), Wielki Słownik języka polskiego, Kraków 2012, s.).

W drodze wykładni systemowej należy wskazać, że o bezpośrednim udziale w działaniach ratowniczych mówi także art. 28 ust. 6 u.ppoż., w świetle którego członek ochotniczej straży pożarnej biorący bezpośredni udział w działaniach ratowniczych ma prawo do okresowych bezpłatnych badań lekarskich. Ustawa o ochronie przeciwpożarowej wielokrotnie mówi także o udziale w działaniach ratowniczych bez wskazywania, że jest to udział bezpośredni (art. 19 ust. 1b, 21b pkt 3, 22, 23 ust. 3, 26 ust. 1, 27 pkt 2 i 3, 28 ust. 2). Przepisy ustawy o ochronie przeciwpożarowej mówią także o uczestnictwie w działaniach ratowniczych (art. 23 ust. 1, 28 ust. 1).

Ustawodawca nie dokonuje wprost rozróżnienia udziału w działaniach ratowniczych na udział bezpośredni i udział niebezpośredni (pośredni, zwykły). Znacznie częściej ustawodawca mówi o udziale bez wskazywania, jaki on ma charakter niż o udziale bezpośrednim. Należy więc uznać, że zwrot „bezpośredni” z art. 19 ust. 1b jest niedomaganiem legislacyjnym, które niepotrzebnie stwarza wrażenie, jakoby w praktyce działań ratowniczych miał istnieć bezpośredni i pośredni udział w działaniach ratowniczych. Uznanie, że istnieje bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, jest szczególnie niebezpieczne w kontekście art. 28 ust. 1 u.ppoż. Prowadziłoby to bowiem do wykładni, w świetle której dopuszczalna byłaby wypłata ekwiwalentu strażakom OSP, którzy wzięli udział w działaniu ratowniczym, a jednocześnie nie spełniali by wymogów zdrowotnych, wiekowych i szkoleniowych, o których mowa w art. 19 ust. 1b u.ppoż. Prowadziłoby to w dalszej kolejności do utrwalania niezgodnej z prawem i niebezpiecznej praktyki udziału w działaniach ratowniczych bez spełnienia wymogów z art. 19 ust. 1b u.ppoż., która jednocześnie naraża strażaków na odpowiedzialność za wykroczenie.

W drodze wykładni funkcjonalnej należy uznać, że w praktyce działania Ochotniczych Straży Pożarnych nie istnieje podział na bezpośredni i pośredni udział w działaniach ratowniczych. Nie rzadko zdarza się w praktyce działania OSP, że wyjazdy do działań ratowniczych odbywają się w niewielkich składach osobowych.

Wymagania dla strażaków ratowników OSP

Państwowa Straż Pożarna od momentu swojego powołania współdziała z ochotniczymi strażami pożarnymi, z których de facto się wywodzi. Obowiązek szkolenia i przygotowania członków ochotniczych straży pożarnych do udziału w działaniach ratowniczych regulowała poprzednio ustawa z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, a obecnie został on przeniesiony do art. 11 ust. 1 ustawy OSP. Przepis ten stanowi, że Państwowa Straż Pożarna prowadzi takie szkolenia nieodpłatnie.

Komendant główny PSP zatwierdził „Zasady przygotowania strażaków ratowników ochotniczych straży pożarnych do udziału w działaniach ratowniczych” (dalej: zasady szkoleń OSP), które powinny być źródłem wszelkich rozstrzygnięć w kwestii organizacji szkolenia członków OSP przez PSP. Dokument ten jest bezpośrednio powiązany z 22 innymi dokumentami formalnymi, także o randze ustaw lub rozporządzeń.

Wszyscy członkowie stowarzyszeń powołanych pod szyldem ochotniczych straży pożarnych są zgodnie z ustawą OSP strażakami OSP. Nie czyni z nich to jednak automatycznie strażaków ratowników OSP, którzy mają prawo udziału w działaniach ratowniczych i podlegają stosownej ochronie prawnej. Zasady szkoleń OSP klasyfikują członków OSP z uwagi na ich funkcje w stowarzyszeniu.

Jedynie druhowie, którzy stali się strażakami ratownikami OSP, a więc ukończyli szkolenie podstawowe, mogą brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczych. Pozostali stanowią zasób i ewentualną rezerwę kadrową. Są to strażacy OSP w trakcie szkolenia podstawowego lub członkowie Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP), którzy mogli już uczestniczyć w szkoleniu podstawowym i ukończyć je, ale nie ukończyli jeszcze 18 roku życia, a tym samym nie spełnili przesłanek art. 19 ust. 1b u.ppoż.

Poziomy szkolenia OSP

Wszystkie szkolenia strażaków OSP prowadzone przez Państwową Straż Pożarną zostały podzielone na cztery poziomy, co pozwala względnie szybko przygotować strażaka ratownika OSP do samodzielnych działań w ramach zastępu, a w dalszej kolejności nabyć bardziej specjalistyczne umiejętności, aż do równorzędnych ze strażakami Państwowej Straży Pożarnej. Wszystkie szkolenia odbywają się na tych samych zasadach i warunkach dla strażaków ratowników OSP oraz strażaków PSP, a tym samym według jednolitych programów szkoleń.

W odróżnieniu od poprzedniego systemu szkolenia, ustawa OSP nałożyła obowiązek opracowywania programów na komendanta głównego PSP, ale już ich zatwierdzanie powierzyła ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych. Jak istotne i wartościowe jest przygotowanie strażaków ratowników OSP do udziału w działaniach ratowniczych, świadczy fakt, że zgodnie z art. 11 ust. 4 ustawy OSP ukończenie przez strażaka ratownika OSP szkolenia podstawowego, kursu z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy oraz szkoleń z poszczególnych dziedzin ratowniczych w zakresie podstawowym uznaje się za równorzędne z ukończeniem szkolenia w zawodzie strażak.

Taka ścieżka uzyskania kwalifikacji zawodowych, przez uznanie działalności woluntarystycznej, dostępna jest jedynie w tym zawodzie. Z takiej drogi mogą skorzystać jedynie strażacy ratownicy OSP, którzy nie są jednocześnie strażakami Państwowej Straży Pożarnej, gdyż dla tych ostatnich przewidziano szkolenie zawodowe w formie szkolenia podstawowego w zawodzie strażak.

Szkolenie BHP dla strażaków OSP

Kwestia bezpieczeństwa ratowników i ratowanych jest w trakcie działań ratowniczych bezdyskusyjnie najistotniejsza. Art. 8 ustawy OSP wymienia warunki, jakie musi spełnić strażak OSP, który jest uprawniony do udziału w działaniach ratowniczych. Jeden z nich stanowi odbycie szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. W ramach szkolenia podstawowego strażaka ratownika OSP realizowany jest instruktaż ogólny, którego tematyka odpowiada tej ze szkolenia wstępnego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy.

Następnie słuchacz otrzymuje kartę szkolenia wstępnego, na której naczelnik macierzystej OSP potwierdza przeprowadzenie instruktażu stanowiskowego. Ukończenie instruktażu ogólnego i stanowiskowego jest równoznaczne z ukończeniem szkolenia wstępnego z zakresu bhp, które następnie - w trakcie jednego z tematów szkolenia podstawowego - uzupełniane jest o treści z programu szkolenia okresowego z zakresu bhp. Na końcu takiego szkolenia przeprowadza się egzamin z zakresu bhp, opisany w zasadach szkoleń OSP, po którego zaliczeniu słuchacz otrzymuje zaświadczenie o ukończeniu szkolenia okresowego z zakresu bhp.

Zajęcia teoretyczne, w tym dotyczące zagadnień z zakresu bhp, należy realizować w ramach doskonalenia umiejętności, za które odpowiedzialny jest właściwy naczelnik OSP. To on stał się kluczową postacią w dziedzinie bhp, dbając o właściwy poziom przygotowania strażaków ratowników OSP.

Kierowca OSP bez podstawowego kursu strażaka ratownika

Pojawiło się pytanie, czy kierowca posiadający prawo jazdy kat. C i pozwolenie na prowadzenie pojazdu uprzywilejowanego (badania lekarskie i psychotechniczne), ale nie posiadający kursu podstawowego strażaków ochotników, może zawieźć strażaków na miejsce zdarzenia, nie biorąc w nim bezpośredniego udziału? Komendant powiatowy twierdzi, że dopóki kierowca nie ukończy podstawowego kursu dla strażaków-ratowników, nie może wyjeżdżać do zdarzeń.

Zgodnie z przytoczonymi wyżej regulacjami, jedynie druhowie, którzy ukończyli szkolenie podstawowe i stali się strażakami ratownikami OSP, mogą brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczych. Wyjazd do zdarzenia jako kierowca pojazdu uprzywilejowanego, który dowozi siły i środki na miejsce akcji, jest integralną częścią działań ratowniczych. Uznanie, że można być kierowcą w czasie akcji bez spełnienia podstawowych wymogów szkoleniowych, stwarzałoby precedens podważający bezpieczeństwo i profesjonalizm działań. W praktyce nie istnieje podział na bezpośredni i pośredni udział w działaniach ratowniczych w kontekście wymogów kwalifikacyjnych dla strażaków OSP. Zatem, by móc uczestniczyć w działaniach ratowniczych, nawet w roli kierowcy, wymagane jest ukończenie podstawowego szkolenia strażaka ratownika OSP.

Łączenie funkcji kierowcy i dowódcy podczas akcji ratowniczej

Kolejnym poruszonym problemem jest możliwość jednoczesnego pełnienia funkcji kierowcy i dowódcy podczas akcji ratowniczej w OSP. Wielu ekspertów i praktyków wskazuje, że nie jest to możliwe w większości przypadków. Kierowca nie jest w stanie dokonać rozpoznania i wielu innych czynności wymaganych od dowódcy. Kierowca jest kierowcą, a dowódca jest dowódcą.

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 lutego 2011 r. w sprawie szczegółowych zasad organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, w § 27 ust. 1, precyzuje obowiązki kierującego interwencyjnego, które obejmują:

• ustalenie rodzaju zagrożeń oraz wyznaczenie strefy zagrożenia;
• przydzielanie zadań dla rot lub pododdziałów;
• ustalenie sposobów i metod poszukiwania zagrożonych i poszkodowanych osób oraz udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy;
• ocenę sytuacji i prognozę jej rozwoju w zakresie potrzeb zasobów ratowniczych;
• zorganizowanie ewakuacji ludności i zwierząt poza strefę zagrożenia;
• zorganizowanie dekontaminacji wstępnej;
• analizowanie czasu pracy poszczególnych zespołów w strefie działań ratowniczych, w szczególności czasu pracy w ubraniach ochronnych i sprzęcie izolującym drogi oddechowe ratowników;
• nadzorowanie skuteczności działania ratowniczego oraz zachowania bezpiecznych warunków jego prowadzenia;
• organizowanie łączności dla podmiotów KSRG biorących udział w działaniu ratowniczym;
• analizowanie zużycia sprzętu i środków gaśniczych, pochłaniających i neutralizujących;
• współdziałanie z koordynatorem medycznych działań ratowniczych i kierującym akcją prowadzenia medycznych czynności ratunkowych;
• zgłoszenie zapotrzebowania na niezbędne siły i środki podmiotów KSRG;
• zorganizowanie wsparcia logistycznego;
• przekazywanie informacji o prowadzonych działaniach ratowniczych do stanowiska kierowania komendanta Państwowej Straży Pożarnej;
• dokumentowanie, według potrzeb, prowadzonych działań ratowniczych na miejscu zdarzenia.

Wykonywanie tych wszystkich czynności zza kierownicy pojazdu jest w praktyce niemożliwe. Chociaż nie ma konkretnego przepisu, który wprost zabraniałby łączenia tych ról, logiczne rozumowanie i zasady bezpieczeństwa wskazują na to, że funkcje kierowcy i dowódcy są rozdzielne i każda z nich wymaga pełnego skupienia i zaangażowania. Zamiana funkcji na miejscu akcji jest możliwa, jednak zawsze wymusi reorganizację zastępu i powołanie innej osoby na funkcję kierowcy-mechanika. Jest to szczególnie ważne w sytuacjach wymagających ciągłej obsługi sprzętu (np. autopompy) lub dowożenia wody.

Uprawnienia kierowców OSP w różnym wieku

Art. 9 ustawy OSP precyzuje warunki pełnienia funkcji kierowcy i kandydatów na strażaków ratowników OSP:

1. Dopuszcza się pełnienie funkcji kierowcy przez strażaków ratowników OSP po ukończeniu przez nich 65 lat pod warunkiem posiadania aktualnych badań lekarskich dopuszczających do prowadzenia pojazdów uprzywilejowanych.
2. Strażacy ratownicy OSP, o których mowa w ust. 1, mogą brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych.
3. Kandydatem na strażaka ratownika OSP jest:
   1. strażak OSP, który ukończył 18 lat, a nie ukończył 65 lat, i który jest uczestnikiem szkolenia podstawowego przygotowującego do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych, lub
   2. strażak OSP w wieku od 16 do 18 lat, który za zgodą jednego z rodziców, opiekunów prawnych albo opiekunów faktycznych jest uczestnikiem szkolenia podstawowego przygotowującego do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych, z uwzględnieniem przepisów wydanych na podstawie art. 204 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 2023 r. poz. 1465 oraz z 2024 r. poz. 878, 1222, 1871 i 1965).

Powyższe przepisy wyraźnie wskazują, że nawet w przypadku starszych strażaków, kluczowe są aktualne badania lekarskie i status strażaka ratownika OSP, który jest warunkowany ukończeniem odpowiedniego szkolenia podstawowego.

tags: #czy #kierowca #osp #bierze #udzial #w