Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG), funkcjonujący od 1995 roku, stanowi zintegrowane rozwiązanie w Europie, łączące Państwową Straż Pożarną (PSP) z wybranymi jednostkami Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) oraz innymi służbami. System ten reaguje na pożary, klęski żywiołowe i inne miejscowe zagrożenia, działając na trzech poziomach: powiatowym, wojewódzkim i krajowym, pod nadzorem Komendanta Głównego PSP i Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Rola i zadania Komendanta Powiatowego (Miejskiego) PSP
Zgodnie z ustawą z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej, do zadań komendanta powiatowego (miejskiego) PSP należy organizowanie KSRG na obszarze powiatu oraz dysponowanie i kierowanie siłami i środkami KSRG na tym obszarze poprzez swoje stanowisko kierowania.
Kwestia dysponowania OSP spoza KSRG
W dyskusjach na temat dysponowania jednostek OSP spoza KSRG często pojawia się problem interpretacji przepisów. Ustawa o PSP nie daje prawnych możliwości dysponowania jednostek niewłączonych do KSRG, z wyjątkiem tych, które mają podpisane porozumienia. Istnieje rozbieżność między "dysponowaniem" a "powiadamianiem" jednostek. PSP dysponuje wyłącznie siłami i środkami KSRG, natomiast pozostałe jednostki ochrony przeciwpożarowej (jop) są jedynie powiadamiane o zdarzeniu na ich terenie.
Wyzwania prawne i praktyczne
Prawne zasady dysponowania są regulowane przez Ustawę o PSP i Rozporządzenie o KSRG. Rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad kierowania i współdziałania jednostek ochrony przeciwpożarowej biorących udział w działaniu ratowniczym wprowadza pewne zamieszanie, gdyż nie mówi o dysponowaniu, lecz o przekazywaniu informacji o zdarzeniach. Twórcy przepisów skupili się głównie na KSRG, co przez lata nie doprowadziło do stworzenia systemu na zakładanym poziomie.
Wielu uważa, że temat dysponowania jednostek spoza KSRG nie jest jasno unormowany, co prowadzi do dylematów. Przykładowo, jeśli stanowisko kierowania (SK) zadysponuje jednostkę KSRG oddaloną o 17 km, ignorując miejscową OSP niebędącą w systemie, a ta KSRG dojedzie "za późno", rodzi to pytania o odpowiedzialność. Często to lokalne OSP, nawet spoza KSRG, jako pierwsze docierają na miejsce zdarzenia i mogą dostarczyć cennych informacji lub wstępnie podjąć działania ratownicze.
Uczestnicy dnia otwartego zwiedzili nowoczesną strażnicę OSP Sławatycze
Postulowane zmiany
Proponowane jest wprowadzenie do ustawy o PSP zapisu, który umożliwiałby komendantom powiatowym (miejskim) PSP dysponowanie siłami i środkami pozostałych jednostek ochrony przeciwpożarowej, które dobrowolnie, w drodze umowy cywilnoprawnej, zgodziły się współdziałać w akcjach ratowniczych. Taka zmiana mogłaby uporządkować kwestię dysponowania i zapewnić bardziej efektywne wykorzystanie potencjału wszystkich OSP.
Niezależnie od formalnych uregulowań, Ochotnicze Straże Pożarne, jako niezależne stowarzyszenia, realizują swoje cele w oparciu o różne przepisy i odpowiadają na wezwania PSP, podporządkowując się pod względem dowodzenia. Nie oznacza to jednak, że OSP nie mogą same podejmować działań ratowniczych.
Nowe regulacje dotyczące KSRG i OSP
MSWiA planuje podniesienie standardów dla jednostek OSP, działających i chcących przystąpić do KSRG. Projekt rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego ma zastąpić dotychczasowe regulacje. Ma on określać zakres, szczegółowe warunki i tryb włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej, a także warunki współpracy jednostek niewłączonych do KSRG z jednostkami włączonymi.
Nowe kryteria dla jednostek KSRG
Jednostka strażacka może zostać włączona do KSRG, jeśli spełnia minimalne kryteria wyposażenia, gotowości operacyjnej i wyszkolenia ratowników. Kryteria te będą bardziej rozbudowane niż dotychczas. Projekt przewiduje włączenie także innych jednostek wyspecjalizowanych (np. chemicznych, wysokościowych), pod warunkiem, że są przewidziane w powiatowym planie ratowniczym oraz dysponują odpowiednim wyposażeniem i wyszkoleniem.
Podniesienie wymagań ma na celu poprawę dyspozycyjności jednostek i ich gotowości do natychmiastowego działania, co odpowiada na potrzeby związane z rozbudową systemu ochrony ludności i obrony cywilnej. Nowe, podwyższone standardy będą dotyczyć zarówno jednostek chcących wstąpić do KSRG, jak i tych już w nim działających.
Wymogi dotyczące kwalifikowanej pierwszej pomocy (KPP)
Projekt rozporządzenia zakłada, że jednostka OSP włączana do KSRG powinna posiadać 8 osób zdolnych do udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy. Obecnie, według danych z KG PSP, około 66% ratowników KPP spełnia ten wymóg. Zwiększenie liczby przeszkolonych ratowników z KPP w OSP powinno odbywać się poprzez łączenie zasobów "umarłych OSP" i nie generować dodatkowych kosztów finansowych i organizacyjnych bez gwarancji, że nowo wykwalifikowani ratownicy będą potrzebni.
Rozporządzenie ma wejść w życie z dniem 1 lipca 2026 roku.
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych
Finansowanie OSP opiera się na wielu filarach, uregulowanych ustawowo. Zgodnie z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r., środki pochodzą z:
- Budżetów jednostek samorządu terytorialnego (JST) - głównie gmin, które utrzymują OSP, finansując ich bieżącą działalność, wyposażenie i obiekty.
- Środków z budżetu państwa przekazywanych Komendantowi Głównemu PSP - centralne dotacje dla OSP, rozdzielane za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej, pochodzące m.in. z 10% składek ubezpieczeniowych od ognia.
- Wpływów instytucji ubezpieczeniowych - 10% od obowiązkowych ubezpieczeń od ognia, które zasilają budżet PSP i pulę dotacyjną dla jednostek ochrony przeciwpożarowej.
- Środków od osób fizycznych i prawnych - darowizny, sponsorzy, składki.
- Środków ze zbiórek publicznych - organizowane przez OSP na zakup sprzętu, remonty remiz itp.
- Środków własnych OSP - dochody z działalności odpłatnej, wynajmu sal, organizacji festynów.
Dotacje rządowe i programy specjalne
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) wraz z Komendą Główną PSP co roku uruchamiają środki na dofinansowanie OSP. Jednostki w KSRG mogą liczyć na wyższe dofinansowania, np. w 2024 r. zaplanowano około 73 mln zł, z czego 26,1 mln na wydatki bieżące i 46,8 mln na wydatki majątkowe. OSP spoza KSRG również otrzymują wsparcie, przeznaczone na "przygotowanie jednostek OSP do działań ratowniczo-gaśniczych", tj. remonty strażnic, drobny sprzęt, umundurowanie.
Procedura uzyskania dotacji MSWiA odbywa się poprzez składanie wniosków przez OSP za pośrednictwem komend PSP. Zakres przedmiotowy dotacji jest corocznie określany w wykazach zatwierdzanych przez KG PSP.
Oprócz stałych dotacji, istnieją programy celowe, takie jak "Bitwa o remizy" (finansowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska oraz MSWiA), programy modernizacji służb mundurowych, Rządowy Fundusz Polski Ład oraz dotacje celowe w ramach wsparcia w walce z pandemią COVID-19. Od 2022 r. wprowadzono również programy wsparcia dla Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP), umożliwiające dofinansowanie umundurowania i wyposażenia dla młodzieży oraz organizacji ich działalności.
Finansowanie zakupu samochodów ratowniczo-gaśniczych
Zakup nowego samochodu ratowniczo-gaśniczego, którego koszty sięgają od kilkuset tysięcy do ponad miliona złotych, realizowany jest w modelu montażu finansowego z wielu źródeł, w tym:
- Dotacji z budżetu państwa przekazanej przez KG PSP (środki MSWiA).
- Środków samorządowych (gminy, powiaty, województwa).
- Funduszy z firm ubezpieczeniowych (przez KG PSP).
- Środków z Narodowego lub Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska (NFOŚiGW/WFOŚiGW), które mogą sfinansować do 50% kosztów kwalifikowanych.
- Wkładu własnego OSP i lokalnych darczyńców.
Koordynatorem procesu jest KG PSP, a OSP w KSRG mają pierwszeństwo przy podziale nowych wozów. Jednakże, jednostki spoza KSRG również otrzymują dofinansowanie, szczególnie jeśli dany region wykazuje braki w sprzęcie.
Szkolenia i kwalifikowana pierwsza pomoc w KSRG
Ratowanie życia i zdrowia to kluczowe zadanie podmiotów KSRG. Zgodnie z art. 15 ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym, jednostki te są jednostkami współpracującymi z systemem PRM. Zakres ratownictwa medycznego w KSRG, określony w ustawie z 8 września 2006 r., obejmuje wykonywanie w trybie pilnym medycznych działań ratowniczych (MDR) wobec osób w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.
Organizacja ratownictwa medycznego w KSRG
"Zasady organizacji ratownictwa medycznego w krajowym systemie ratowniczo-gaśniczym" z 30 czerwca 2021 r. określają sposób organizacji i działania ratownictwa medycznego. Obecnie ratownictwo medyczne w KSRG zorganizowane jest na poziomie podstawowym (kwalifikowana pierwsza pomoc - KPP) i zaawansowanym (świadczenia zdrowotne realizowane przez ratowników medycznych).
Poziom podstawowy obejmuje wszystkie jednostki organizacyjne PSP oraz jednostki ochrony przeciwpożarowej, w szczególności OSP włączone do KSRG. Oznacza to, że wszyscy strażacy PSP (ok. 30 tys.) mają uprawnienia ratownika, a 2360 ma zawód ratownika medycznego. W przypadku OSP w KSRG, co najmniej ośmiu druhów w jednostce powinno posiadać uprawnienia KPP, co zapewni co najmniej dwóch ratowników w składzie zastępu podejmującego interwencję.
Szkolenia KPP
Kwalifikowana pierwsza pomoc to czynności podejmowane przez ratownika wobec osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. Ratownikiem może być osoba z pełną zdolnością do czynności prawnych, z ważnym zaświadczeniem o ukończeniu kursu KPP i uzyskaniu tytułu ratownika, której stan zdrowia pozwala na udzielanie pomocy. Program kursu KPP dla strażaków PSP trwa 66 godzin i ma na celu przygotowanie ratowników do wykonywania zadań z zakresu ratownictwa medycznego na poziomie KPP.
Utrzymanie wysokiego poziomu umiejętności wymaga ciągłego ćwiczenia. KPP udzielana przez ratowników stanowi ważny element w łańcuchu przeżycia, a jej jakość wpływa na efektywność całego systemu. Działania z zakresu ratownictwa medycznego na poziomie podstawowym są realizowane według procedur ratowniczych zawartych w załączniku 1 do "Zasad organizacji ratownictwa medycznego w KSRG" z 30 czerwca 2021 r., z zastosowaniem sprzętu według standardów ujętych w załączniku 3 do "Zasad".
Prowadzenie zajęć doskonalących w nowoczesnych centrach symulacji medycznej jest koniecznością, aby ratownicy mogli wiernie odtwarzać sytuacje, z którymi mogą mieć do czynienia podczas służby i ciągle doskonalić swoje umiejętności.