Ospa wietrzna to wysoce zakaźna choroba wirusowa wywołana przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Należy do najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego. W Polsce rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość dotyczy dzieci poniżej 10. roku życia. Wirus bardzo łatwo przenosi się w środowisku żłobkowym czy przedszkolnym. Ryzyko zachorowania po kontakcie z wirusem (czyli z osobą chorą na ospę wietrzną lub półpasiec) dotyczy każdego, kto dotychczas nie chorował ani nie był zaszczepiony.
Objawy i przebieg ospy wietrznej
Podstawowym objawem ospy wietrznej jest swędząca wysypka z obecnością pęcherzyków, która pojawia się szczególnie na tułowiu, twarzy i owłosionej skórze głowy. Często towarzyszy jej gorączka, złe samopoczucie i bóle głowy. Pęcherzyki mogą być dodatkowo obecne na spojówkach, w jamie ustnej i na zewnętrznych narządach płciowych.
Okres wylęgania się choroby trwa około 14-16 dni. Osoba chora może zarażać 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki i do 6 dni po jej wystąpieniu, czyli do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki pokryją się strupkami. Gojenie się zmian skórnych trwa zwykle około tygodnia, a chory musi wtedy przebywać w domu w izolacji.
Powikłania ospy wietrznej
W większości przypadków ospa wietrzna przebiega łagodnie. Jednak u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania. Ryzyko ciężkiego przebiegu ospy wietrznej jest większe u dzieci z niedoborem odporności, z chorobą nowotworową (zwłaszcza z białaczką) oraz z chorobami przewlekłymi wymagającymi leczenia immunosupresyjnego (upośledzającego funkcję układu immunologicznego).
Do najczęstszych powikłań należą:
- Wtórne zakażenia bakteryjne skóry, które mogą prowadzić do powstania blizn.
- Powikłania neurologiczne, takie jak zapalenie móżdżku, mózgu czy opon mózgowo-rdzeniowych.
- Ostra małopłytkowość.
- Zapalenie płuc.
Nawet u dotychczas zdrowych dzieci i dorosłych mogą wystąpić poważne powikłania. Szacuje się, że mniej niż jedno dziecko na tysiąc z ospą wymaga hospitalizacji. U dorosłych przebieg ospy wietrznej jest zazwyczaj cięższy niż u dzieci, często z koniecznością hospitalizacji, głównie z powodu zapalenia płuc. Choroba jest śmiertelnie niebezpieczna dla osób z niedoborem odporności, w tym kobiet w ciąży, gdzie istnieje ryzyko utraty ciąży.
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej - zapobieganie i ochrona
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej daje dziecku ochronę przed tą powszechną chorobą i jej powikłaniami. Jest to szczepionka zawierająca żywy, osłabiony (atenuowany) szczep wirusa, która zapewnia długotrwałą ochronę przed zakażeniem. Szczepionka przeciw ospie wietrznej stanowi najskuteczniejszy sposób zapobiegania tej chorobie, a wysokie wskaźniki wyszczepialności w społeczności mogą zapobiegać jej rozprzestrzenianiu się i chronić osoby, które nie mogą być szczepione.
Zalecenia dotyczące szczepienia
Osoby, które nie chorowały na ospę wietrzną i nie były zaszczepione, mogą przyjąć szczepionkę. Szczepionkę można podawać od ukończenia 9 miesięcy życia, najlepiej po ukończeniu 12. miesiąca życia. Program szczepień przewiduje podawanie dwóch dawek szczepionki dla zapewnienia optymalnej ochrony. Pierwsza dawka powinna być podana dzieciom w wieku 12-15 miesięcy, natomiast druga dawka między 4 a 6 rokiem życia.
Dwie dawki szczepionki przeciwko ospie wietrznej zapewniają około 98% skuteczność w zapobieganiu chorobie u dzieci i około 75% skuteczność u młodzieży i dorosłych. Nawet jeśli zaszczepiona osoba zachoruje, przebieg choroby jest znacznie łagodniejszy. Zazwyczaj jest to kilka kropek, a wysypka trwa dzień czy dwa. Klasyczny przebieg ospy u dziecka szczepionego to brak męczącej wysypki. W przypadku niepełnego zaszczepienia (jedna dawka) objawy są łagodniejsze i często nietypowe, co utrudnia rozpoznanie.
W Polsce szczepienia przeciwko ospie wietrznej są umieszczone w Programie Szczepień Ochronnych jako zalecane i płatne. Istnieją również wytyczne dotyczące obowiązkowych (bezpłatnych) szczepień dla dzieci uczęszczających do żłobka lub przedszkola.
Chickenpox Vaccine Explained
Szczepienie poekspozycyjne (po kontakcie z wirusem)
Szczepionka podana do 3 dni po kontakcie z osobą zakażoną jest skuteczna w około 90%. Podanie jednorazowej dawki atenuowanej szczepionki przeciwko ospie wietrznej dzieciom w wieku od 12 miesięcy do 13 lat w ciągu 72 godzin po kontakcie z chorym w warunkach domowych nie wpływa na częstość zachorowań, jednak sprawia, że choroba ma lżejszy przebieg. Dla zdrowych osób, które kwalifikują się do szczepienia, jest to preferowana metoda profilaktyki poekspozycyjnej.
Czy można zaszczepić dziecko chore na ospę wietrzną?
Nie. Zaszczepienie dziecka, które aktualnie choruje na ospę wietrzną, jest przeciwwskazane. Szczepionka przeciwko ospie wietrznej jest przeznaczona dla osób zdrowych, które nie chorowały na ospę wietrzną i nie były zaszczepione. Aktywna infekcja jest przeciwwskazaniem do szczepienia. Leczenie przeciwwirusowe ospy jest skuteczne tylko w pierwszych dniach wysypki i jest zazwyczaj podawane osobom z wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu, np. niemowlętom, dorosłym oraz osobom w trakcie immunosupresji.
"Ospa party" - niebezpieczna praktyka
Od pewnego czasu obserwuje się niebezpieczne zjawisko, jakim są tzw. „ospa party”, których celem jest narażenie dziecka na zakażenie wirusem ospy wietrznej podczas zabawy z zakażonym, w celu wytworzenia naturalnej odporności. Takie nieracjonalne postępowanie naraża dziecko na poważne niebezpieczeństwo i ryzyko powikłań po przechorowaniu. Większość tych powikłań występuje u dzieci wcześniej zdrowych, bez innych chorób przewlekłych. Ta moda na szczęście przemija.
Pielęgnacja i zalecenia podczas choroby
W przypadku zachorowania na ospę wietrzną, najważniejsza jest ścisła izolacja dziecka od wszelkich osób w otoczeniu. Gojenie się zmian skórnych trwa zwykle około tygodnia, a przez ten czas dziecko powinno pozostać w domu. Chory z ospą wietrzną zaraża 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki i pozostaje zakaźny do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki pokryją się strupkami.
Lekarz Jacek Bujko zaleca:
- Nie podawać aspiryny, zwłaszcza dzieciom.
- Unikać ibuprofenu, ponieważ wówczas łatwiej dochodzi do zmian bliznowatych po wysypce ospowej.
- Stosować leki przeciwświądowe dostępne bez recepty w formie kropli.
- W razie potrzeby stosować leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe.
- Dbać o higienę: do pielęgnacji wystarczy woda z mydłem. Nie są zalecane różnego rodzaju pianki, posypki, pudry, gdyż mogą utrudniać obserwację zmian i sprzyjać nadkażeniom.
- Przyciąć paznokcie, aby dziecko nie rozdrapywało zmian skórnych.
- Unikać ostrego słońca.
Nie ma szczególnych przeciwwskazań, aby dziecko wyszło na dwór, jeśli może nikogo nie zarazić, jednak w warunkach miejskich często jest to trudne do zrealizowania bez ryzyka dla innych.
Ospa wietrzna a półpasiec
Ospa wietrzna jest pierwotnym zakażeniem wirusem ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Po przechorowaniu ospy, wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej (latentnej). W przypadku spadku odporności, stresu lub innej choroby, może dojść do reaktywacji wirusa w postaci półpaśca.
Półpasiec jest głównie zakaźny poprzez kontakt bezpośredni z wykwitami skórnymi. Ryzyko zarażenia rośnie, jeśli dana osoba nigdy nie chorowała na ospę i nie jest zaszczepiona. Półpasiec często jest bardzo bolesny, zwłaszcza u osób starszych, i może prowadzić do długotrwałych uszkodzeń nerwów, dających dolegliwości bólowe. Chorobę należy leczyć jak najszybciej, aby zmniejszyć nasilenie bólu. Istnieją również szczepionki przeciwko półpaścowi dla dorosłych (np. Shingrix).
Perspektywy i zalecenia
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej charakteryzuje się wysokim profilem bezpieczeństwa i skuteczności. Najczęstsze działania niepożądane to zaczerwienienie lub bolesność w miejscu wkłucia oraz łagodna wysypka. Programy szczepień przyczyniły się do dramatycznego spadku zachorowalności, hospitalizacji i zgonów z powodu tej choroby.
Dla długoterminowej odporności dziecka i ochrony przed ospą wietrzną, nie ma lepszego zalecenia niż szczepienie. Lekarze podkreślają, że powinno ono stać się szczepieniem obowiązkowym niezależnie od tego, czy dziecko jest w żłobku, czy nie, a kryterium wieku (każde dziecko od roczku do trzech lat) powinno być brane pod uwagę.
