Ospa wietrzna: objawy, pielęgnacja i najnowsze zalecenia

Ospa wietrzna jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego. Szacuje się, że do 10. roku życia zapada na nią 90% populacji, najczęściej u dzieci w wieku od 4 do 6 lat. Choroba ta najczęściej występuje w okresie jesienno-zimowym, ale może pojawić się w ciągu całego roku.

Co to jest ospa wietrzna?

Ospa wietrzna to choroba wirusowa, bardzo zaraźliwa. Wywołuje ją wirus ospy wietrznej i półpaśca (Varicella zoster virus), należący do rodziny Herpes. Zwykle dotyczy dzieci, chociaż może wystąpić w każdym wieku.

Przyczyny i zaraźliwość

Do zarażenia dochodzi poprzez bliski kontakt z osobą chorą lub/i wdychaniem cząstek znajdujących się w powietrzu. Wirus ospy wietrznej może rozprzestrzeniać się z ruchem powietrza na odległość nawet kilkudziesięciu metrów. Zakażenie może nastąpić również poprzez kontakt z wydzieliną z pęcherzyków, ewentualnie przez łożysko. Choroba wylęga się dość długo, bo nawet do 3 tygodni (10-21 dni, średnio 14 dni). Okres zakaźny rozpoczyna się już 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki i trwa do momentu, aż wszystkie zmiany skórne przekształcą się w strupy.

Obraz kliniczny i przebieg choroby

Ospa wietrzna objawia się przede wszystkim charakterystyczną wysypką, której zwykle towarzyszy podwyższona temperatura ciała. Najczęściej ospa wietrzna zaczyna się złym samopoczuciem, któremu może towarzyszyć gorączka i ból głowy. Zazwyczaj w drugiej dobie choroby pojawia się wysypka.

Charakterystyczna, swędząca wysypka pęcherzykowa jest głównym objawem ospy wietrznej. Powstające na skórze, śluzówkach i owłosionej skórze głowy wykwity to pęcherzyki wypełnione przezroczystym płynem. Objawy skórne ospy wietrznej często występują falami co 2-3 dni, dlatego na ciele można jednocześnie zauważyć zmiany na różnych etapach rozwoju - grudki, pęcherzyki, krosty, a następnie strupki (tzw. „gwiaździste niebo”). Dodatkowo bardzo typowe jest pojawianie się zmian skórnych w owłosionej skórze głowy. Pęcherzyki zamieniają się w krosty, krosty następnie przysychają w strupy, strupy w końcu odpadają. Całkowity czas trwania ospy wietrznej wynosi zwykle 7 do 10 dni, od pojawienia się pierwszych wykwitów do przyschnięcia ostatnich. U niektórych pacjentów, dość często u dzieci, zmiany pojawiają się również na błonach śluzowych (jamy ustnej, czy okolicy odbytu), co może powodować ból, utrudniać jedzenie i picie, a w konsekwencji prowadzić do odwodnienia. Zmiany ospowe mogą pojawić się nie tylko na skórze, ale również w obrębie powiek, spojówek, a rzadziej - na rogówce oka. Jednym z najbardziej dokuczliwych objawów ospy wietrznej jest intensywne swędzenie skóry, które może prowadzić do rozdrapywania wykwitów.

Przechorowanie a odporność

Przechorowanie ospy wietrznej u dziecka pozostawia odporność na całe życie. Osoba zdrowa, z prawidłowym układem odpornościowym nie zachoruje po raz kolejny. Należy jednak pamiętać, że po przechorowaniu ospy wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej w zwojach nerwowych i w przypadku ponownego kontaktu z wirusem lub obniżenia odporności, może się uaktywnić w postaci półpaśca. Zachorowanie kolejny raz na ospę wietrzną może zdarzyć się w przypadku osób z wrodzonymi i nabytymi zaburzeniami odporności oraz u pacjentów z chorobami nowotworowymi.

Powikłania ospy wietrznej i grupy ryzyka

Mimo że ospa wietrzna u większości osób przebiega łagodnie, to jest chorobą nieprzewidywalną i może prowadzić do groźnych powikłań. Niestety, u niektórych pacjentów choroba może przebiegać w sposób bardzo ciężki. Ryzyko ich wystąpienia jest wyższe u osób z obniżoną odpornością, kobiet w ciąży oraz u dorosłych, którzy przechodzą ospę ciężej niż dzieci. Powikłania u dorosłych występują częściej i mogą mieć cięższy przebieg niż u dzieci.

Najczęstsze powikłania bakteryjne

Najczęstszymi powikłaniami ospy wietrznej są bakteryjne nadkażenia wykwitów, które mogą przybierać różnorodne postacie kliniczne, np. zakażenia tkanek miękkich, róża, ropnie, a rzadko posocznica czy sepsa. Zakażenia bakteryjne w przebiegu ospy wietrznej są wywołane najczęściej przez paciorkowce i gronkowce. Rozdrapywanie pęcherzyków i zeskrobywanie strupków jest głównym powodem, dla którego pojawiają się blizny. Skóra w trakcie choroby jest szczególnie wrażliwa, a każda mechaniczna ingerencja zwiększa ryzyko powstania śladów i wtórnych infekcji.

Ryzyko ciężkiego przebiegu

Obraz choroby może być najróżniejszy. Są pewne czynniki zwiększające ryzyko ciężkiego przebiegu:

• wiek: poniżej 12 miesięcy oraz powyżej 12 lat (w szczególności >20 lat),
• okres noworodkowy,
• ciąża, zwłaszcza II i III trymestr,
• immunosupresja, w tym przewlekła sterydoterapia,
• istotne niedobory odporności komórkowej,
• atopowe zapalenie skóry.

Ponadto, ospa wietrzna osłabia układ immunologiczny, szczególnie u dzieci, które przechodzą ją po raz pierwszy. Jeśli w tym czasie dojdzie do infekcji górnych dróg oddechowych - takiej jak katar, kaszel czy ból gardła - organizm może mieć trudność z jednoczesnym zwalczaniem obu zakażeń. W większości przypadków łagodne przeziębienie nie jest niebezpieczne, ale wymaga bacznej obserwacji ze względu na ryzyko nadkażeń bakteryjnych i nasilenia objawów ospy.

"Ospa party" - niebezpieczna praktyka

Z uwagi na powszechny w Polsce pogląd, że ospa wietrzna jest chorobą niezbyt groźną, nie dającą powikłań, uważa się, że lepiej gdy dziecko ją przechoruje. Pojawiły się modne ostatnio „ospa party”, czyli organizowanie przyjęć w domu dziecka chorego na ospę, aby w sposób „kontrolowany” zarazić inne dzieci. Eksperci stanowczo odradzają uczestnictwo w „ospa party”, ponieważ jest to choroba nieprzewidywalna. Trudno określić, jaki będzie miała przebieg u dziecka i czy nie będzie powikłań. Celowe zakażenie dziecka jakimkolwiek drobnoustrojem jest złym pomysłem. Liczba hospitalizacji z powodu ciężkiego przebiegu i powikłań ospy wietrznej w Polsce wynosi średnio około 1000 rocznie.

Pielęgnacja skóry podczas ospy wietrznej: Czy można się kąpać?

Wielu rodziców, w tym matka 5-letniego Kubusia, spotyka się z rozbieżnymi informacjami na temat higieny podczas ospy wietrznej - od zalecenia unikania kąpieli, po regularne mycie. Aktualne zalecenia medyczne jasno wskazują, że codzienna higiena ciała jest wręcz niezbędna, a mitem jest zalecenie unikania kontaktu z wodą, która jakoby przyczyniała się do rozprzestrzeniania wysypki.

Zmiana w podejściu do higieny

Od blisko 20 lat wskazania medyczne dotyczące leczenia zmian skórnych w ospie wietrznej nie zmieniły się zasadniczo. Kluczowe w leczeniu ospy wietrznej jest zabezpieczenie przed nadkażeniem bakteryjnym, które ma miejsce w przypadku pęknięcia pęcherzyka z płynną treścią. Ponieważ zakażeniom bakteryjnym zapobiega utrzymywanie zmian skórnych w czystości, zatem współcześnie skłaniamy się ku stosowaniu odpowiedniej higieny. Pamiętaj, że pomimo powszechnego przeświadczenia, w przebiegu ospy bardzo ważne są codzienne kąpiele dziecka. Kąpiele nie tylko złagodzą świąd, ale pozwolą na uniknięcie wtórnego zakażenia. Jeżeli dopuścimy do nadkażenia zmian, mogą powstać blizny.

Jak prawidłowo dbać o skórę?

Codzienne zabiegi pielęgnacyjne skóry przy ospie wietrznej powinny być delikatne, ale systematyczne. Ważne jest, aby utrzymać właściwą higienę skóry, co pomaga zapobiegać wtórnym infekcjom.

Codzienne kąpiele

• Codziennie kąpać dziecko, najlepiej pod prysznicem. Ważne jest, aby raczej był to szybki prysznic niż długa kąpiel w wannie.
• Kąpiele należy wykonywać w letniej wodzie (maks. 37°C), aby nie nasilać świądu.
• Do kąpieli można dodać kilka kryształków (lub tabletek) nadmanganianu potasu, tak aby woda zabarwiła się na jasnoróżowy kolor. Dobrze jest najpierw rozpuścić kryształki/tabletki w szklance wody, ponieważ nierozpuszczone pozostałości mogą oparzyć skórę dziecka.
• Należy używać łagodnych, hipoalergicznych preparatów do mycia.
• Nie zapominajmy o skórze głowy! Mycie głowy jest również dozwolone i wskazane.

Delikatne osuszanie i nawilżanie

• Po kąpieli skórę delikatnie osuszamy, przykładając ręcznik, a nie pocierając jej. Należy ostrożnie wycierać się ręcznikiem, raczej oklepywać, niż trzeć, aby nie podrażniać dodatkowo skóry.
• Odpowiednia pielęgnacja, w tym stosowanie emolientów i preparatów chłodzących, łagodzi świąd i przyspiesza gojenie.
• Ospa wietrzna często powoduje wysuszenie i podrażnienie skóry, dlatego bardzo ważne jest, aby codziennie stosować także zabiegi nawilżające.

Produkty zalecane do pielęgnacji

Współcześnie skłaniamy się ku stosowaniu miejscowo leków dezynfekujących oraz preparatów łagodzących.

• Preparaty odkażające: Octenisept, fiolet goryczki, Rivanol.
• Emolienty: preparaty nawilżające, które tworzą barierę ochronną i zapobiegają utracie wody, np. oleje naturalne (np. z nagietka, aloesu).
• Preparaty chłodzące: Pianki i żele mentolowe - łagodzą świąd i zapewniają uczucie chłodu.
• Preparaty regenerujące: Z pantenolem, alantoiną lub cynkiem - działają łagodząco, regenerująco i przyspieszają gojenie.
• Puder płynny przeciwświądowy i przeciwbólowy (np. Pudroderm) może być pomocny na początku choroby, gdy świąd jest bardzo duży, jednak należy pamiętać o jego ograniczeniach.

Produkty niewskazane i dlaczego

• Tradycyjnie stosowany puder płynny z anestezyną: Działa przeciwświądowo i wysuszająco, natomiast nie zapobiega nadkażeniom bakteryjnym. Ponadto biały i nieprzejrzysty puder maskuje wczesne stadia zakażenia bakteryjnego. Stosowane kiedyś papki i pudry niestety zwiększały ryzyko nadkażeń, a także maskowały obraz zmian skórnych. Wspomniana przez mamę Kubusia sytuacja, gdy "zlepił się od Pudrodermu", a pod nim "niektóre wypryski są białe, a nie strupki" jest typowym przykładem maskowania faktycznego stanu zmian skórnych. Zmycie preparatu w tej sytuacji było prawidłowym działaniem.
• Maści z kortykosteroidami ani leki z grupy NLPZ (np. ibuprofen): Ich stosowanie jest niewskazane. Ibuprofen zwiększa ryzyko nadkażeń bakteryjnych, w tym zapalenia powięzi.

Łagodzenie świądu i innych objawów

Jednym z najbardziej dokuczliwych objawów ospy wietrznej jest intensywne swędzenie skóry, które może prowadzić do rozdrapywania wykwitów, a w konsekwencji do blizn i nadkażeń bakteryjnych. Swędzenie skóry to efekt reakcji organizmu na rozwijające się zmiany skórne i naturalny etap gojenia pęcherzyków.

Środki miejscowe

Na świąd korzystnie wpływają leki przeciwhistaminowe stosowane miejscowo, np. Fenistil w żelu. Możliwe jest również stosowanie preparatów typu Vira Soothe. Chłodzenie skóry przynosi natychmiastową ulgę w swędzeniu.

Leki doustne

Możliwe jest stosowanie leków antyhistaminowych doustnych, np. hydroksyzyny (konieczna recepta, lekarz dostosuje dawkę do dziecka) lub dimetyndenu, które złagodzą świąd.

Unikanie rozdrapywania i blizn

Skóra w trakcie choroby jest szczególnie wrażliwa. Najważniejsza zasada to nie drapać zmian. Utrzymywanie właściwej higieny skóry i łagodzenie swędzenia za pomocą zaleconych przez lekarza środków przeciwświądowych jest kluczowe, by zapobiec wtórnym infekcjom i powstawaniu blizn. Jeżeli mimo ostrożności pojawią się przebarwienia lub ślady, zwykle z czasem bledną i stają się mało widoczne.

Leczenie i profilaktyka ospy wietrznej

Leczenie ospy wietrznej ma na celu głównie łagodzenie objawów i wspieranie organizmu w walce z infekcją.

Postępowanie objawowe

• Odpoczynek i nawodnienie: Chory powinien przebywać w domu, najlepiej leżeć w łóżku i dbać o odpowiednie nawodnienie organizmu.
• Łagodzenie gorączki i bólu: Stosowanie paracetamolu jest jedynym zalecanym lekiem na zbicie gorączki. Unikaj leków z grupy NLPZ (np. ibuprofenu), gdyż zwiększają ryzyko nadkażeń.
• Częsta zmiana odzieży i pościeli.

Leki przeciwwirusowe (acyklowir)

Stosowanie acyklowiru jest zarezerwowane dla chorych z grup ryzyka oraz tych, u których ospa ma powikłany przebieg. Dotyczy to zazwyczaj dorosłych i dzieci powyżej 12. roku życia, pacjentów z niedoborami odporności. Nie udowodniono natomiast korzyści z leczenia acyklowirem ogólnie zdrowych, młodszych dzieci, u których ospa wietrzna zwykle przebiega łagodnie. Istnieje obawa rozwoju oporności wirusa na acyklowir, podobnie jak nadużywanie antybiotyków może powodować antybiotykooporność u bakterii.

Izolacja i zasady postępowania

Chory powinien przebywać w domu do czasu, aż wszystkie zmiany skórne zaschną w strupki, aby nie zarażać innych. Izolacja jest bardzo ważna, ponieważ chore dziecko jest rezerwuarem zakażenia dla innych osób. Nigdy nie wiadomo, kogo taki maluch spotka na swojej drodze - może osobę z upośledzoną odpornością lub ciężarną, która wcześniej nie chorowała. Dlatego należy unikać wychodzenia z chorym na ospę dzieckiem, a tym bardziej omijać duże skupiska ludzi. Z ospą wietrzną nie wolno wchodzić na pokład samolotu, ponieważ zamknięty obieg powietrza na pokładzie mógłby przyczynić się do zakażenia niemal wszystkich wrażliwych pasażerów. W przypadku nietypowego przebiegu ospy lub podejrzenia powikłań, niezbędna jest pilna konsultacja z lekarzem. Jeśli podejrzewasz u swojego dziecka ospę wietrzną, koniecznie zgłoś to umawiając je na wizytę lekarską. Wówczas przychodnia będzie miała szansę postarać się tak zorganizować wizytę, żeby nie narażać innych dzieci na zakażenie.

Szczepienia ochronne - najskuteczniejsza profilaktyka

Szczepienia przeciwko ospie wietrznej to najskuteczniejszy sposób zapobiegania zachorowaniu na tę chorobę oraz związanym z nią powikłaniom. Jest to szczepienie zalecane (płatne), a szczepionka przeciw ospie jest szczepionką zawierającą żywy, atenuowany wirus ospy wietrznej i półpaśca.

• Termin i dawki: Szczepienie można wykonać po ukończeniu 9. miesiąca życia, zwykle w 13.-15. miesiącu życia. Zaleca się podanie dwóch dawek szczepionki w odstępie minimum 6 tygodni, optymalnie 3 miesięcy. Górnej granicy wieku nie ma.
• Skuteczność: Skuteczność szczepienia jest bardzo wysoka - po podaniu 2 dawek sięga 98% (80-85% po jednej dawce). U pacjentów, którzy rozwinęli ospę pomimo szczepienia, obserwowano znacznie łagodniejszy jej przebieg. Szczepionka wykazuje bardzo dużą skuteczność.
• Utrzymywanie odporności: Nie ma wielu badań laboratoryjnych, które pokazałyby wygasanie odporności w miarę upływu czasu od szczepienia. Dostępne są badania japońskie i amerykańskie, w których stwierdzano utrzymywanie się wysokiego stężenia swoistych przeciwciał i odpowiedzi komórkowej przez 20 lat po szczepieniu. Mit o ochronie tylko na 10 lat jest nieprawdziwy.
• Bezpieczeństwo: Szczepionka jest dobrze tolerowana, a działania niepożądane są zwykle łagodne - mogą obejmować zaczerwienienie lub ból w miejscu wkłucia, przejściowy stan podgorączkowy czy niewielką wysypkę ospopodobną. Pacjent zaszczepiony generalnie nie jest zakaźny dla osób trzecich. Dlatego ciąża czy immunosupresja u osób w otoczeniu nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia na ospę, gdyż zakażenie dzikim wirusem u dziecka byłoby dla tych osób dużo groźniejsze. Trzeba jednak pamiętać, aby w razie wystąpienia wysypki pęcherzykowej po szczepieniu dziecko izolować.
• Refundacja: Od 2009 roku szczepienie jest refundowane w przypadku dzieci do ukończenia 12. roku życia, obarczonych dużym ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby (z niedoborem odporności, z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażonym HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym i chemioterapią). Refundowane jest również dla dzieci uczęszczających do żłobka lub klubików dziecięcych (wymagane zaświadczenie z placówki).

Acyklowir nie służy do profilaktyki poekspozycyjnej. Od tego są szczepienia lub, w przypadku osób, które zaszczepione być nie mogą (osoby z niedoborami odporności, ciężarne, dzieci poniżej 9. miesiąca życia), podanie immunoglobuliny, czyli gotowych przeciwciał. Szczepionkę można podać do 72 godzin (a maksymalnie do 5 dni) od kontaktu, immunoglobuliny zaś do 96 godzin po ekspozycji, ale im wcześniej, tym lepiej.

tags: #czy #mozna #myc #ospe