W obliczu zagrożenia pożarowego często pojawia się pytanie, czy i w jaki sposób można podjąć próbę ugaszenia ognia na własną rękę. Odpowiedź zależy od wielu czynników, w tym od skali pożaru, dostępnego sprzętu oraz znajomości podstawowych zasad bezpieczeństwa. Istnieją zarówno techniki dostępne dla każdego, jak i wysoce specjalistyczne metody zarezerwowane dla profesjonalistów.
Specjalistyczne techniki gaszenia ogniem: Przeciwogień i ładunki wybuchowe
W początkowych dyskusjach na temat gaszenia ognia "ogniem" pojawiają się często nieporozumienia. Istnieją jednak rzeczywiste, choć wysoce specjalistyczne, metody wykorzystujące ogień lub wybuchy do kontrolowania lub gaszenia pożarów.
Przeciwogień w gaszeniu pożarów przestrzennych
Jedną z takich taktyk jest przeciwogień (ang. counter-fire), stosowany głównie w przypadku rozległych pożarów lasów, upraw lub łąk. Polega ona na kontrolowanym wypaleniu pasa terenu o odpowiedniej szerokości przed frontem głównego pożaru. Celem jest stworzenie tzw. przerwy ogniowej poprzez usunięcie materiału palnego, co ma powstrzymać dalsze rozprzestrzenianie się ognia. Są to działania obronne, mające na celu ochronę zagrożonego obszaru.
Technika przeciwognia jest rzadko stosowana, ponieważ wymaga uwzględnienia wielu czynników, w tym zmiennych, takich jak siła i kierunek wiatru, aby nie przyniosła więcej szkód niż korzyści. Stosują ją nie tylko Amerykanie i Kanadyjczycy, ale także Rosjanie. Rosjanie byli zresztą pierwsi w zrzucaniu strażaków na spadochronach w mało dostępne miejsca lasu w celu gaszenia pożarów, stosując przy tym podstawowy sprzęt, taki jak siekiery czy łopaty.
Użycie ładunków wybuchowych do gaszenia pożarów
Inną metodą, która może być mylnie interpretowana jako gaszenie ogniem, jest wykorzystanie ładunków wybuchowych. Najczęściej jest to kojarzone z gaszeniem pożarów szybów naftowych, gdzie eksplozja ma na celu odcięcie dopływu tlenu do płonącego szybu, tym samym gasząc ogień.
W leśnictwie natomiast, specjalne ładunki wybuchowe w taśmach służą do tzw. demineralizacji pasa ziemi, czyli wykonania przegród ogniowych. Ich zadaniem nie jest gaszenie ognia bezpośrednio, ale stworzenie niepalnej bariery, która zatrzyma jego rozprzestrzenianie się. Nadleśnictwa o odpowiedniej klasie zagrożeń w bazach przeciwpożarowych powinny posiadać takie ładunki. Należy podkreślić, że są to działania prowadzone przez specjalistów i nie mają nic wspólnego z indywidualnym gaszeniem pożarów.
Wielki pożar ropy koło Karlina (Polska, 1980) | HISTORIE
Kiedy i jak gasić pożar na własną rękę?
Większość ludzi nie ma do czynienia ze specjalistycznymi technikami. Kluczowe jest zrozumienie, kiedy i jak można bezpiecznie podjąć próbę gaszenia pożaru przy użyciu podręcznego sprzętu.
Pierwsze kroki: Alarmowanie i ocena sytuacji
Pierwszym i najważniejszym krokiem w przypadku pożaru jest powiadomienie innych osób, którym może zagrażać ogień (np. okrzykiem "pali się!") oraz natychmiastowe zawiadomienie Straży Pożarnej (numer alarmowy 112 lub 998). Przy każdym większym obiekcie można zauważyć dwa przyciski: jeden uruchamia alarm pożarowy, drugi to przeciwpożarowy wyłącznik prądu, który odcina prąd w całym obiekcie lub danym obszarze, pozostawiając zasilanie tylko w niezbędnych urządzeniach podczas pożaru.
Podręczny sprzęt gaśniczy, taki jak gaśnice i hydranty wewnętrzne, jest przeznaczony do gaszenia pożarów w zarodku. Przed użyciem należy poprawnie ocenić sytuację i ryzyko. Czas działa na niekorzyść gaszącego. W razie możliwości zawsze należy prosić o pomoc inne osoby. Nigdy nie ryzykuj niczyjego życia i zdrowia - jeśli widzisz, że nie poradzisz sobie z ugaszeniem pożaru - uciekaj!
Podręczny sprzęt gaśniczy: Gaśnice
Jeśli ogień jest jeszcze niewielki, mamy do niego dostęp, a wokół nie ma kłębów dymu, można spróbować ugasić go gaśnicą. Gaśnice w krótszym czasie gaszenia są skuteczniejsze niż woda z hydrantu i minimalizują ryzyko porażenia prądem podczas gaszenia urządzeń elektrycznych pod napięciem (o ile jest to właściwy typ gaśnicy).
Rodzaje gaśnic i ich zastosowanie
- Gaśnica proszkowa: Jest najpopularniejsza, najczęściej spotykana i najbardziej uniwersalna. Gasi pożary klasy A (ciała stałe, np. drewno, papier), B (ciecze palne) oraz C (gazy palne). Proszek gaśniczy nie "zasypuje" źródła ognia, lecz wchodzi z nim w reakcję, pochłaniając energię cieplną i neutralizując źródło ognia oraz żar. Należy jednak przygotować się na zasypanie proszkiem różnych przedmiotów, szczególnie w zamkniętych pomieszczeniach. Zaleca się stosowanie gaśnic proszkowych typu ABC w pomieszczeniach, gdzie siła pożaru może być duża (np. garaż, kotłownia), ze względu na ich większą skuteczność.
- Gaśnica śniegowa (CO2): Zawiera skroplony dwutlenek węgla, który po uruchomieniu wydostaje się na zewnątrz, oziębiając się do temperatury około -80°C. Gasi poprzez wypieranie tlenu i schładzanie. Jest dobra wewnątrz budynków, nie zatruwa dróg oddechowych jak proszkowa.
- Gaśnica wodno-pianowa: Zawiera wodny roztwór środka pianotwórczego. Gasi pożary klasy A i B. Strumień piany kieruje się w ognisko pożaru.
- Gaśnica wodna-mgłowa: Używa wody zdemineralizowanej, która po osuszeniu nie pozostawia śladu po gaszeniu. Jest zalecana do gaszenia cennych zbiorów, kolekcji i dokumentów.
Gdzie szukać gaśnicy i jak jej używać
Gaśnicę najłatwiej zlokalizować, rozglądając się za czerwono-białym znakiem "gaśnica", który powinien znajdować się tuż obok. Znaki te występują w dwóch wariantach: przyklejany na płasko do ściany lub w formie trójkąta, bardziej widocznego z boku. Odległości między gaśnicami nie powinny być większe niż 30 metrów.
Aby uruchomić gaśnicę, należy mocno pociągnąć za zawleczkę i nacisnąć dźwignię. Koniecznie trzeba przytrzymać wąż, aby nie zaczął latać w niekontrolowany sposób. Naciśnięcie dźwigni spowoduje wyrzucenie środka gaśniczego przez wąż lub dyszę. Działanie gaśnicy można w każdej chwili przerwać przez zwolnienie dźwigni.
Skuteczność gaśnicza i grupy pożarowe
Na każdej gaśnicy znajduje się etykieta z graficznym przedstawieniem grup pożarowych (A, B, C, D, F), do których gaszenia jest przeznaczona. Dodatkowo dla grup A, B oraz F określona jest wielkość pożaru testowego (tzw. skuteczność gaśnicza), np. 8A, 55B, 40F, jaki może być nią ugaszony.
Grupy pożarów:
- A: Pożary materiałów stałych pochodzenia organicznego, przy spalaniu których występuje zjawisko żarzenia (np. drewno, papier, tkaniny).
- B: Pożary cieczy palnych i materiałów stałych topiących się (np. benzyna, oleje, lakiery, tworzywa sztuczne).
- C: Pożary gazów palnych (np. metan, propan-butan, acetylen).
- D: Pożary metali (np. magnez, sód, potas, glin).
- F: Pożary tłuszczów i olejów jadalnych (np. w kuchniach).
Gaśnice domowe
W Polsce nie ma prawa zobowiązującego właścicieli do posiadania gaśnic w domach, jednak dla własnego bezpieczeństwa warto posiadać przynajmniej jedną. Coraz bardziej popularne stają się tzw. gaśnice domowe (często z białymi zbiornikami), które lepiej wpasowują się w estetykę wnętrz. Występują w wersji płynowej ABF (do gaszenia palących się urządzeń elektrycznych pod napięciem, olejów i tłuszczów jadalnych) oraz proszkowej ABC.
W idealnym świecie gaśnica, czujnik czadu i dymu powinny znaleźć się w zasadzie w każdym pomieszczeniu. Sprzęt przeciwpożarowy powinien być umieszczony w taki sposób, by od razu rzucał się w oczy. Czujniki dymu montujemy na suficie (gorący dym unosi się do góry), a czujniki czadu na wysokości wzroku stojącego człowieka.
Hydranty wewnętrzne
Hydrant wewnętrzny to zawór zainstalowany na specjalnej sieci wodociągowej, obudowany szafką i wyposażony w wąż pożarniczy oraz prądownicę. Może być o średnicy 25 lub 52 mm. Jeśli stoimy obok hydrantu i ogień jest niewielki, śmiało można po niego sięgnąć.
Obsługa hydrantu
- Otworzyć drzwiczki (najczęściej kluczykiem znajdującym się w drzwiczkach za szybką, lub przez wyłamanie plastikowej szybki).
- Obrócić zawór z czerwonym pokrętłem do oporu (bez zrywania gwintu).
- Wziąć końcówkę węża z prądownicą i udać się do źródła pożaru.
- Otworzyć strumień wody poprzez obrót prądownicy. Strumień można regulować od zwartego do rozproszonego (kurtyna wodna).
Obsługę hydrantu powinny stanowić dwie osoby: jedna obsługuje prądownicę, a druga zawór hydrantowy, dawkując ilość wody.
Czego nie gasić wodą
Wodą nie gasimy urządzeń pod napięciem elektrycznym oraz w ich obrębie (chyba że używamy specjalnych gaśnic wodnych-mgłowych przeznaczonych do tego celu). Nie należy również używać wody do gaszenia substancji, które w kontakcie z wodą tworzą gazy palne (np. karbid, sód, potas) lub płonących olejów i tłuszczów jadalnych (grozi to rozprzestrzenieniem ognia).
Gaszenie płonącego człowieka
Sytuacja, w której pali się człowiek, wymaga natychmiastowej reakcji i gaszenia tym, co jest pod ręką. Nie ma czasu na szukanie idealnych środków gaśniczych. Najtrudniejsze jest położenie płonącej osoby na ziemi, jednocześnie samemu nie ulegając poparzeniom.
Priorytet: Szybkość działania
Każda sekunda ma znaczenie. Choć istnieją dyskusje na temat najlepszych środków, w praktyce gasi się czymkolwiek, co może stłumić płomienie.
Dostępne środki gaśnicze i ich właściwości
- Woda: Jeśli jest dostępna w dużej ilości, skutecznie gasi. Dodatkowym plusem jest chłodzący efekt mokrego ubrania po ugaszeniu.
- Gaśnica proszkowa: Jest często na wyposażeniu budynków i samochodów. Nie wymaga kładzenia człowieka na ziemi. Niestety, proszek może być drażniący dla dróg oddechowych i ran oparzeniowych, ale w przypadku braku alternatywy jest to dopuszczalne.
- Gaśnica śniegowa (CO2): Dobra do wnętrz, nie truje dróg oddechowych. Ze względu na sposób gaszenia (wypieranie tlenu) poszkodowany powinien leżeć i nie ruszać się. Odmrożenia nie grożą, chyba że dysza byłaby trzymana bardzo blisko skóry przez dłuższy czas.
- Koc gaśniczy: Jest skuteczny, ale rzadko spotykany "pod ręką". Głównym zadaniem koca jest odcięcie dopływu powietrza (tlenu) do miejsca palącego się. Niestety, 100% szczelne przykrycie jest trudne do osiągnięcia.
- Własne ubranie/inne materiały: Duże ubranie (kurtka, płachta) może posłużyć do stłumienia płomieni, zwłaszcza jeśli jest zrobione z mniej łatwopalnych materiałów i uda się nim szybko i szczelnie okryć płonącą osobę. Gaszenie ziemią, piaskiem lub rolowanie płonącego człowieka jest możliwe, gdy nie ma nic innego, ale pozostawia dużo brudu na ranach.
Gaśnica mgłowa jako preferowane rozwiązanie
Wielu ekspertów, w tym specjaliści z Państwowej Straży Pożarnej, wskazuje gaśnicę mgłową jako jedyną dopuszczalną gaśnicę do gaszenia płonącego ubrania na człowieku. Przeszła ona badania w CNBOP na manekinie oblanych benzyną. Niestety, gaśnic mgłowych jest znikoma ilość na obiektach, głównie ze względu na ich cenę. Mimo że proszek czy CO2 mogą powodować wtórne uszkodzenia u poszkodowanego, ogień powoduje znacznie większe. W krytycznej sytuacji należy użyć tego, co jest dostępne, pamiętając, że priorytetem jest szybkie ugaszenie płomieni.
Kiedy zrezygnować z gaszenia i ewakuować się?
Jeśli ogień jest zbyt duży, rozprzestrzenia się szybko, lub w powietrzu pojawiają się kłęby dymu, należy natychmiast zrezygnować z prób gaszenia i ewakuować się.
Niebezpieczeństwa: Czad i rozprzestrzenianie się ognia
Przy rozprzestrzeniającym się pożarze nie ma większych szans z ogniem. Płomienie stają się coraz większe, a co najważniejsze, wydziela się czad (tlenek węgla - CO). Czad jest zabójczy, nie ma zapachu ani koloru i odpowiada za większość zgonów podczas pożarów. Wdychanie dymu i toksycznych gazów jest śmiertelnie niebezpieczne.
Znaki i oświetlenie ewakuacyjne
W przypadku konieczności ewakuacji należy szukać zielonych znaków ewakuacyjnych. Są to strzałki, ludziki, symbole drzwi, oraz napisy "wyjście ewakuacyjne". Znaki te są fotoluminescencyjne, co oznacza, że świecą w ciemności po zaniku światła. Oświetlenie ewakuacyjne przez pewien czas po zaniku prądu podświetla znaki wskazujące drogę do wyjścia. Kierunki ewakuacji powinny zawsze wskazywać najbliższą drogę na zewnątrz budynku.
Ważne zasady bezpieczeństwa
Zawsze należy dobrać odpowiedni rodzaj gaśnicy do typu pożaru. Przed przystąpieniem do gaszenia należy sprawdzić, czy w okolicy źródła ognia nie ma urządzenia podłączonego do prądu elektrycznego. Nigdy nie ryzykuj własnego życia ani zdrowia. Jeśli pożar wymyka się spod kontroli lub czujesz się niepewnie, natychmiast wezwij profesjonalistów i ewakuuj się.