Pytanie, czy można uprawiać seks podczas choroby na ospę wietrzną, jest istotne ze względu na wysoce zakaźny charakter tej infekcji. Ospa wietrzna jest chorobą zakaźną wywołaną przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-zoster virus - VZV).
Źródłem zakażenia jest chory człowiek, a choroba jest niezwykle zaraźliwa. Wirus przenosi się drogą kropelkową oraz z ruchem powietrza na odległość do kilkudziesięciu metrów, stąd nazwa ospa wietrzna. Zakaźna jest także treść pęcherzyków ospowych.
Charakterystyka ospy wietrznej
Czym jest ospa wietrzna i jak się przenosi?
Ospa wietrzna to infekcja pierwotna wywołana przez wirusa Varicella zoster (VZV). Patogen ten cechuje się nawet 90% zakaźnością. Transmisja wirusa zachodzi drogą kropelkową, poprzez kontakt z zanieczyszczonymi przedmiotami lub z matki na płód przez łożysko. Wirus przedostaje się do krwi i wędruje do węzłów chłonnych, w których się namnaża, a następnie dostaje się do skóry.
Okres wylęgania, czyli czas, jaki upływa od chwili wtargnięcia wirusa do organizmu do wystąpienia pierwszych objawów choroby, waha się od 10 do 21 dni, średnio 14 dni (może ulec wydłużeniu do 28 dni u osób ze zmniejszoną odpornością). Ospa wietrzna pierwsze objawy daje zwykle po około 2 tygodniach od zainfekowania.
Po przechorowaniu ospy wytwarza się trwała odporność. Pacjent po przebyciu ospy uzyskuje trwałą odporność, chociaż zdarzają się sporadyczne przypadki ponownego zachorowania. Jednak wirus pozostaje do końca życia w stanie utajenia w zwojach nerwowych i pod wpływem nieswoistych bodźców, zwykle osłabienia odporności, może się uaktywnić, wywołując półpasiec. Choroba ta występuje głównie u ludzi starszych, cechuje się znaczną bolesnością zajętych obszarów (neuralgia) i tendencją do przewlekania się. Wykwity skórne pojawiają się lokalnie wzdłuż obszarów unerwienia, najczęściej na klatce piersiowej lub twarzy i dotyczą zwykle jednej strony ciała. Niebezpieczne jest zajęcie narządu wzroku lub słuchu.
Objawy ospy wietrznej
Choroba zaczyna się gorączką, bólem głowy, złym samopoczuciem. Oprócz wymienionych niespecyficznych symptomów dochodzą również katar, ból gardła i inne objawy związane z typową infekcją dróg oddechowych. Następnie, zwykle w 2. dobie gorączki, pojawia się wysypka. W kilku rzutach kolejno powstają plamki, grudki, a następnie pęcherzyki, które przysychają w krosty. Przemiana wykwitów trwa zwykle do 7 dni. Zmiany skórne pojawiają się w 2-3 rzutach, więc na całym ciele mogą występować krostki na innym etapie i o nieco innym wyglądzie.
Wysypka jest rozsiana na całym ciele, może być zajęta również owłosiona skóra głowy oraz błony śluzowe. Najwięcej krostek występuje na tułowiu, a najmniej na kończynach. Towarzyszy jej nasilony świąd skóry. Drapanie może powodować nadkażanie wykwitów i powstawanie blizn. Wraz z pojawieniem się wysypki mocno wzrasta temperatura ciała, a pacjent odczuwa ogólne zmęczenie i bóle mięśniowe.
Przebieg choroby i okres zaraźliwości
Ospa wietrzna - ile trwa choroba i jak długo utrzymują się objawy? Wszystko zależy od nasilenia infekcji i ilości wykwitów skórnych. Człowiek chory zakaża osoby z otoczenia 1-2 dni przed pojawieniem się charakterystycznej wysypki, czyli na etapie niespecyficznych objawów poprzedzających fazę skórną choroby. Niekiedy ciężko skorelować obniżony apetyt u dziecka lub gorsze samopoczucie z objawem przepowiadającym znacznie poważniejszą chorobę. Chory przestaje zaś zakażać dopiero wówczas, gdy wszystkie pęcherzyki przyschną, a strupki odpadną, co trwa około tydzień. Generalnie należy izolować chorego dopóki nie zaschną wszystkie pęcherzyki na skórze, ale według specjalistów po 5. dobie trwania wysypki nie ma ryzyka zarażenia.
Skoro w zasadzie po tygodniu choroby pacjent nie jest źródłem zakażenia i w miarę dobrze się czuje, to czy z ospą można wychodzić na dwór? Jeśli wszystkie pęcherzyki są zastrupiałe i jest sprzyjająca pogoda, to nie ma przeciwwskazań do wyjścia z domu. Zwykle jest to możliwe po około 2 tygodniach choroby.
Powikłania ospy wietrznej
Choroba dotyczy głównie dzieci i najczęściej przebiega łagodnie, jednak ostatnio obserwuje się zwiększenie liczby zachorowań wśród młodzieży i osób dorosłych, u których przebieg zakażenia jest cięższy i większy jest odsetek powikłań. Samo przechorowanie stanowi odporność na całe życie, więc czemu lepiej jednak nie dopuszczać do zachorowań na ospę, a tzw. „ospa party” wśród maluchów są tak mocno krytykowane przez specjalistów? Oprócz wymienionych wyżej powikłań po ospie, pacjenci po przejściu infekcji wywołanej przez Varicella zoster mogą cierpieć również na:
- zapalenie węzłów chłonnych
- zapalenie ślinianek przyusznych
- zapalenie nerek
- zapalenie jąder
- małopłytkowość
- odwodnienie
- niedokrwistość
Najczęstszym powikłaniem jest nadkażenie bakteryjne wykwitów ospowych, często prowadzące do powstawania blizn. Rzadsze, ale bardziej groźne powikłania, to: zapalenie płuc, ucha środkowego, mięśnia sercowego, opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu, móżdżku. Następstwem przebycia ospy mogą być blizny w miejscu wykwitów ospowych, zwłaszcza jeśli doszło do nadkażenia bakteryjnego. W przypadku powikłań mogą wystąpić trwałe następstwa, głównie kardiologiczne i neurologiczne.
Ospa wietrzna w ciąży i u noworodków
Poważnymi powikłaniami może skończyć się zakażenie wirusem ospy w ciąży. U noworodków i osób z niedoborami odporności choroba może mieć skutek śmiertelny. Szczególnie niebezpieczne jest chorowanie kobiety ciężarnej, gdyż może doprowadzić do zakażenia płodu. W przypadku zainfekowania w pierwszym trymestrze ciąży ryzyko uszkodzenia płodu wynosi do 10%. Dochodzi wówczas do wewnątrzmacicznego zahamowania rozwoju płodu, zagrożone jest jego życie.
Gdy dziecko w życiu prenatalnym zostało zainfekowane wirusem ospy, to rodząc się cierpi na zespół ospy wrodzonej. Przychodzi ono na świat z niską masą urodzeniową, bliznami na skórze, deformacjami kończyn, niedowładami, porażeniami, zanikiem mięśni, zaburzeniami widzenia, a nawet zanikami kory mózgowej. U noworodków z ospą wrodzoną (występuje sporadycznie) obserwuje się zaburzenia rozwoju, małą urodzeniową masę ciała, objawy neurologiczne (małogłowie, wodogłowie, zapalenie mózgu, opóźnienie rozwoju ruchowego i umysłowego), wady gałek ocznych (małoocze, zaćma, zanik nerwów wzrokowych powodujący ślepotę, zapalenie siatkówki), bliznowate zmiany skórne, niedorozwój kończyn. Najpoważniejsze konsekwencje obserwuje się w zakażeniu wrodzonym, które może prowadzić do ciężkiego kalectwa.
Zachorowanie matki kilka dni przed porodem lub po porodzie jest bardzo niebezpieczne dla noworodka, u którego może się rozwinąć wirusowe zakażenie wielonarządowe o ciężkim przebiegu.
Leczenie i zapobieganie ospie wietrznej
Rozpoznanie i leczenie
Z chwilą wystąpienia objawów należy się zgłosić do lekarza. Istotny jest stały kontakt z lekarzem i świadomość powikłań grożących choremu. Zmiany skórne występujące w przebiegu ospy wietrznej i półpaśca są na tyle charakterystyczne, że ustalenie rozpoznania zwykle nie nastręcza trudności. W ostrym okresie choroby zalecane jest leżenie w łóżku.
W ospie o łagodnym przebiegu stosuje się zwykle tylko leczenie objawowe, mające na celu obniżenie gorączki i złagodzenie świądu. Sięgając po środki na gorączkę w przypadku ospy, warto pamiętać, że lekiem pierwszego wyboru są preparaty z paracetamolem. Dostępne są preparaty do stosowania miejscowego działające osuszająco i przeciwświądowo, jednak mogą one sprzyjać nadkażeniom bakteryjnym.
W postaciach choroby o cięższym przebiegu oraz u osób z obniżoną odpornością stosuje się acyklowir, który uniemożliwia podziały i namnażanie się wirusa i przez to skraca i łagodzi przebieg choroby. Substancja ta podana do 72 godzin od wystąpienia pierwszych objawów ospy wietrznej skraca czas trwania choroby oraz zmniejsza intensywność wykwitu skórnego. Nie jest jednak preparatem przepisywanym wszystkim pacjentom. W wybranych przypadkach stosowana jest swoista immunoglobulina (czyli przeciwciała). Chorzy, u których wystąpią powikłania oraz osoby z zaburzeniami odporności, wymagają hospitalizacji i leczenia specjalistycznego. Nie jest wymagany dalszy nadzór medyczny u osób, u których ospa przebiegała typowo i bez powikłań. U osób ze sprawnym układem odporności następuje samoistne wyleczenie, jednak wirus nie ulega eliminacji z organizmu, pozostając w stanie utajenia.
Pielęgnacja skóry
Jeśli chodzi o środki łagodzące świąd, to są to głównie preparaty do zastosowania zewnętrznego, np. łagodząca pianka PoxClin. Obecnie odchodzi się od stosowania pudrów płynnych z mentolem lub substancjami miejscowo znieczulającymi, ponieważ ich aplikacja może utrudniać gojenie się wyprysków i sprzyja tworzeniu się blizn po ospie. Ważne jest natomiast pielęgnowanie wysypki podczas ospy. Kąpiele przynoszą ulgę i powinny być stosowane codziennie. Można kąpać dziecko np. w lekko różowym roztworze nadmanganianu potasu lub przecierać pęcherzyki delikatnym środkiem antyseptycznym.
Jak leczyć ospę wietrzną w domu?
Zapobieganie
Oczywiście nieocenionym sposobem na zablokowanie wniknięcia wirusa do organizmu jest przestrzeganie zasad higieny. Regularne mycie rąk, niewkładanie brudnych przedmiotów do buzi to chociaż trudne do wyegzekwowania zasady wśród dzieci, powinny być im wpajane od najmłodszych lat.
Istnieje skuteczna szczepionka chroniąca przed zakażeniem. Skuteczną metodą zapobiegania chorobie oraz powikłaniom jest szczepienie na ospę wietrzną. Nie jest to jednak szczepienie obowiązkowe, a dodatkowe i w wielu przypadkach odpłatne. W niektórych miastach dzieci uczęszczające do żłobka są objęte refundacją szczepionki po okazaniu zaświadczeniu z placówki. W niektórych krajach (Stany Zjednoczone, wybrane kraje europejskie) szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest obowiązkowe. W Polsce jest to szczepienie zalecane dla wszystkich, którzy jeszcze nie chorowali, szczególnie zaś dla dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji. Szczepienie obejmuje 2 dawki, a odstęp pomiędzy nimi musi wynosić co najmniej 6 tygodni. Pierwszą dawkę szczepionki należy podać między 13. a 23. miesiącem życia dziecka, a kolejną najlepiej do ukończenia przez malucha 2. roku życia lub wtedy, gdy jest to możliwe.
Jeżeli szczepienie zostanie wykonane w ciągu 72 godzin po kontakcie z osobą chorą, może ochronić przed zachorowaniem lub złagodzić przebieg choroby. Szczepionkę przeciw ospie wykorzystuje się również, aby zapobiec lub zmodyfikować przebieg choroby w przypadku osób po ekspozycji na wirusa. Postępowanie tego typu dotyczy m.in. dzieci po 9. roku życia.
Chorzy na ospę powinni być separowani, aby nie rozprzestrzeniać infekcji. W placówkach zamkniętych (szpitale, domy opieki) zaleca się izolowanie chorych i separowanie osób, które się z nimi kontaktowały. Osobom z kontaktu, u których istnieje duże ryzyko powikłań oraz noworodkom matek chorych w okresie okołoporodowym, podaje się swoistą surowicę zawierającą przeciwciała ochronne.
Czy można uprawiać seks mając ospę wietrzną?
Ospa wietrzna jest chorobą wyjątkowo zaraźliwą, a wirus przenosi się drogą kropelkową oraz przez bezpośredni kontakt z treścią pęcherzyków ospowych. Okres zaraźliwości rozpoczyna się już 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki i trwa aż do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki przyschną i odpadną strupki, co może trwać około tygodnia.
Biorąc pod uwagę wysoką zakaźność, bliski kontakt fizyczny, w tym kontakty seksualne, są w okresie choroby stanowczo niewskazane. Bezpośredni kontakt skóry ze zmianami chorobowymi (pęcherzykami) lub błonami śluzowymi osoby chorej na ospę wietrzną niemal gwarantuje przeniesienie infekcji na osobę zdrową, jeśli nie posiada ona odporności (np. po szczepieniu lub wcześniejszym przechorowaniu). Dodatkowo, wysypka obejmująca całe ciało, intensywny świąd, gorączka i ogólne złe samopoczucie sprawiają, że aktywność seksualna jest nie tylko ryzykowna dla partnera, ale także fizycznie niekomfortowa i potencjalnie zaostrzająca objawy dla osoby chorej. W okresie ospy wietrznej zaleca się odpoczynek i izolację, aby uniknąć rozprzestrzeniania wirusa i umożliwić organizmowi skupienie się na walce z infekcją.