Ospa wietrzna jest ostrą chorobą zakaźną wywołaną przez wirus Varicella-zoster, który jest również przyczyną półpaśca. Jest jedną z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych. Wirus wywołujący ospę wietrzną i półpasiec szerzy się drogą kropelkową, przez kontakt bezpośredni i pośrednio przez kontakt z przedmiotami świeżo zanieczyszczonymi wydzieliną z pęcherzyków od chorej osoby. Najczęstszym źródłem zakażenia jest bezpośredni kontakt z chorym lub droga kropelkowa.
Ospa wietrzna charakteryzuje się wysoką zaraźliwością. Większość ludzi choruje w dzieciństwie, a ponieważ zachorowanie pozostawia trwałą odporność, dorośli są odporni na tę chorobę. Ponieważ podatność na zakażenie wirusem ospy wietrznej jest powszechna, może na nią zachorować każdy, kto wcześniej nie chorował lub nie był zaszczepiony dwiema dawkami szczepionki.
Epidemiologia i przebieg choroby
W Polsce ospa wietrzna jest chorobą często występującą. Najwięcej przypadków ospy wietrznej występuje u dzieci poniżej 15. roku życia, ze szczytem zachorowań między 2. - 6. rokiem życia. Rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość stanowią dzieci do 10. roku życia. Dane te są niedoszacowane, a liczba zachorowań niezgłoszonych lub nierozpoznanych z powodu skąpoobjawowego przebiegu nie jest znana.
Objawy kliniczne
Okres wylęgania ospy wietrznej wynosi najczęściej 11-21 dni. Do głównych objawów choroby należą: swędząca wysypka grudkowo-pęcherzykowa na tułowiu, twarzy, owłosionej skórze głowy, kończynach i błonach śluzowych. Wysypce towarzyszy silny świąd. Wysypka pojawia się stopniowo i przechodzi od fazy plamek do pęcherzyków, krost i krótko utrzymujących się blizn. Początkowo wysypka pojawia się na tułowiu, zajmując następnie całe ciało oraz błony śluzowe. Inne objawy to gorączka, złe samopoczucie, bóle głowy i mięśni, oraz powiększenie węzłów chłonnych.
Przebieg ospy wietrznej jest najczęściej łagodny u dzieci, jednak u młodzieży i dorosłych może charakteryzować się znacznym nasileniem objawów. Okres zakaźności trwa 1-2 dni przed i do 6 dni po pojawieniu się wysypki, praktycznie do przyschnięcia wszystkich pęcherzyków. Po przechorowaniu ospy wietrznej wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej. Na skutek uaktywnienia się wirusów, które pozostają po przechorowaniu w zwojach nerwowych, mogą pojawić się objawy półpaśca.
Powikłania ospy wietrznej i grupy ryzyka
W większości przypadków ospa wietrzna przebiega łagodnie, jednak u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania. Ospa wietrzna nie zawsze ma lekki przebieg. Kolejne zachorowanie w rodzinie zwykle ma cięższy przebieg z racji dłuższego i bardziej intensywnego kontaktu z wirusem. Wystąpienie powikłań ospowych jest często dużym zaskoczeniem dla rodziców. Powikłania są uciążliwe, mogą być groźne dla zdrowia, a nawet życia.
Rocznie w Polsce umiera z powodu ospy wietrznej 1-4 osób. Liczba hospitalizacji z powodu ciężkiego przebiegu lub powikłań ospowych w Polsce waha w granicach 1000 rocznie. Stan pacjentów przy przyjęciu do szpitala zależy od rodzaju powikłań. Bywa, że dzieci wymagają pomocy na oddziale intensywnej opieki medycznej.
Rodzaje powikłań
- Zakażenia bakteryjne skóry: Najczęściej występują pod postacią ropni, ropowicy, płonicy, pęcherzycy gronkowcowej. Mogą prowadzić do powstania szpecących blizn. Rzadko może dojść do zakażeń uogólnionych pod postacią sepsy. Powikłaniom bakteryjnym sprzyjają zaniedbania higieniczne, świąd skóry, zadrapania.
- Powikłania neurologiczne: Obejmują zapalenie móżdżku (zaburzenia równowagi, niemożność chodzenia, niezborność ruchowa), opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, drgawki. Zapalenie mózgu może prowadzić do powstania zaburzeń zachowania, padaczki. Warto podkreślić, że w przypadku powikłań neurologicznych nie ma żadnych grup podwyższonego ryzyka.
- Inne powikłania: Mogą wystąpić powikłania kardiologiczne (zapalenie mięśnia serca, wsierdzia), powikłania dotyczące układu oddechowego (zapalenie płuc), małopłytkowość (obniżenie liczby płytek krwi, prowadzące do krwawień), zapalenie wątroby, stawów, nerek.
Zastosowanie acyklowiru (leku przeciwwirusowego) nie chroni przed powikłaniami bakteryjnymi i neurologicznymi. U dzieci w ospie wietrznej niepowikłanej stosuje się leczenie objawowe.
Grupy podwyższonego ryzyka
Bezwzględnie wymagają hospitalizacji osoby z grup podwyższonego ryzyka ciężkiego przebiegu ospy wietrznej. Należą do nich:
- Młodzież i osoby dorosłe
- Kobiety w ciąży
- Noworodki
- Pacjenci z wrodzonymi lub nabytymi niedoborami odporności
- Osoby z chorobami nowotworowymi
- Osoby przewlekle leczone glikokortykosteroidami
- Dzieci z atopowym zapaleniem skóry
Należy jednak pamiętać, że ospa wietrzna u najmłodszych niemowląt, nawet bez dodatkowych czynników ryzyka (np. występowanie innych chorób, wcześniactwo), może mieć cięższy przebieg, w niektórych przypadkach zakończony powikłaniami, np. nadkażeniami bakteryjnymi zmian skórnych czy zapaleniem płuc. Dlatego w przypadku wystąpienia pierwszych wykwitów ospowych u niemowląt należy się skontaktować z lekarzem w celu ustalenia odpowiedniego postępowania i leczenia.
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej
Ogólne informacje o szczepionce
Szczepionka przeciw ospie wietrznej zawiera żywego, osłabionego (atenuowanego) wirusa ospy wietrznej. Podaje się dwie dawki szczepionki, co zapewnia długotrwałą ochronę przed zachorowaniem. Zalecenia mówią o podaniu drugiej dawki szczepionki co najmniej 4 tygodnie po pierwszej dawce, optymalnie w odstępie od 6 tygodni do 3 miesięcy. Skuteczność szczepionki jest bardzo wysoka i przekracza 95%.
Obowiązkowość i refundacja
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej zgodnie z kalendarzem szczepień nie jest obowiązkowe, co oznacza również, że jest płatne. Jednak dla dzieci uczęszczających do żłobka jest refundowane (wystarczy zaświadczenie z placówki). Od 2012 roku bezpłatnie szczepione są dzieci uczęszczające do żłobków, klubów malucha i domów dziecka.
W Polsce zgodnie z aktualnie obowiązującym Programem Szczepień Ochronnych szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest obowiązkowe dla osób narażonych w sposób szczególny na zakażenie. Dotyczy to dzieci do ukończenia 12. roku życia z upośledzeniem odporności, o wysokim ryzyku ciężkiego przebiegu choroby, z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażonych HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią, a także dzieci do ukończenia 12. roku życia z otoczenia tych osób.
Szczepienie po kontakcie z wirusem lub w okresie wylęgania
Często pojawiają się wątpliwości, czy szczepienie ma sens, gdy dziecko miało już kontakt z osobą chorą na ospę wietrzną lub gdy w jego otoczeniu (np. w przedszkolu) pojawiły się pierwsze przypadki. Zwykle wydaje nam się, że kiedy dziecko już miało kontakt z maluchem chorym na ospę, jest za późno na jakąkolwiek reakcję. Nic bardziej mylnego - nadal jest czas na to, by zareagować i uniknąć powikłań.
Przykładowo, jeśli dziecko zostało zaszczepione przeciwko odrze, śwince i różyczce pod koniec okresu wylęgania ospy wietrznej (czyli było już zakażone, ale bez objawów), jest to dość często spotykane zjawisko. W okresie wylęgania choroby zakaźnej z definicji nie ma objawów, zatem nie ma jak tego zakażenia wykryć; dzieci są uznawane za zdrowe i szczepione.
Z dostępnych danych wiadomo, że szczepienie w okresie wylęgania nie grozi nasileniem powikłań ospy wietrznej. Rozwój powikłań jest możliwy tak samo jak po ospie wietrznej bez szczepienia. Z tego powodu ACIP (amerykański komitet doradczy do spraw szczepień) nie uważa kontaktu z chorym i okresu wylęgania za przeciwwskazanie do szczepień.
Rozważenie szczepienia po kontakcie z osobą chorą poleca się tym, którzy do tej pory na ospę nie chorowali i nigdy nie szczepili się przeciwko tej chorobie. Szczepienie nie musi zapobiec zachorowaniu, za to realnie zmniejsza ryzyko powikłań.
Warto również zaznaczyć, że szczepienie inną szczepionką (np. Infanrix hexa) w okresie wylęgania choroby zakaźnej, jaką jest ospa wietrzna, nie wpływa na jej przebieg. Jeśli kontakt z wirusem ospy wietrznej i półpaśca okaże się skuteczny, to w okresie do trzech tygodni pojawi się ospa wietrzna.
Bezpieczeństwo szczepionki i rzadkie przypadki przeniesienia wirusa
Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest bezpieczna i dobrze tolerowana, rzadko wywołuje niepożądane odczyny poszczepienne. Rzadko po szczepieniu występuje poronna postać ospy wietrznej.
Możliwość przeniesienia wirusa pochodzącego ze szczepionki na osoby blisko kontaktujące się z zaszczepionym dzieckiem jest wyłącznie teoretyczna. Po szczepieniu bardzo rzadko, u około 5-6% zaszczepionych mogą wystąpić objawy niepożądane w postaci wysypki plamistej (niezwykle rzadko ta wysypka przyjmuje postać pęcherzyków ospowych z płynem surowiczym), ale nawet wtedy zakażenie się wirusem ospy wietrznej jest czysto teoretyczne. Ryzyko przeniesienia wirusa szczepionkowego od osób szczepionych, u których wystąpiła wysypka pęcherzykowa, na osoby z prawidłową i obniżoną odpornością jest niezwykle rzadkie: na 16 milionów dawek opisano tylko 3 takie przypadki. Jeżeli u osoby zaszczepionej po szczepieniu pojawiłyby się pęcherzykowe wykwity ospowe, należy zapobiegawczo zachować ostrożność i ograniczyć jej kontakt z osobą z obniżoną odpornością.
Przeciwwskazania
Przeciwwskazaniem do szczepienia są stany obniżenia odporności, chłoniaki i inne nowotwory z zajęciem szpiku czy układu chłonnego oraz ciąża. Nie ma niebezpieczeństwa przeniesienia wirusa szczepionkowego na osoby z niedoborami odporności.
Szczepienie w szczególnych sytuacjach
Kobiety w ciąży
Ospa wietrzna jest szczególnie groźna dla nieuodpornionych kobiet w ciąży (tych, które nie przechorowały ospy wietrznej w dzieciństwie i nie były szczepione) i noworodków. Jeżeli kobieta będąca w 1. lub 2. trymestrze ciąży zachoruje na ospę wietrzną, wówczas może dojść do poronienia, porodu martwego płodu, porodu przedwczesnego, czy urodzenia dziecka z niską masą ciała (tzw. wrodzona ospa wietrzna). Jeżeli kobieta w ciąży zostanie zarażona 5 dni przed lub 2 dni po porodzie, wówczas u 17-30% noworodków może wystąpić ciężka postać ospy wietrznej. Podobnie można szczepić dzieci, których matki są w ciąży.
Kobiety karmiące piersią
W ulotce i Charakterystyce Produktu Leczniczego szczepionki przeciw ospie wietrzej pozostawiono zapis „Nie ma danych dotyczących stosowania szczepionki u kobiet karmiących”. Zapis ten wskazuje, że nie prowadzono celowanych badań klinicznych wśród kobiet karmiących. Jednak ocena profilu bezpieczeństwa szczepionki przeciw ospie wietrznej, dostępnej na rynku od ponad 30 lat, pozwala ocenić, że ryzyko dla dzieci matek karmiących, które zostały zaszczepione, jest wyłącznie teoretyczne. Nie zgłaszano niepożądanych odczynów poszczepiennych u dzieci matek karmiących zaszczepionych przeciw ospie wietrznej. Dlatego w ogólnych zaleceniach dotyczących szczepień opracowanych przez WHO oraz komitety ds. szczepień w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii, Wielkiej Brytanii wskazano, że matkom karmiącym piersią można podawać zarówno szczepionki inaktywowane, jak i szczepionki żywe, w tym szczepionkę przeciw ospie wietrznej.
Osoby dorosłe
Osoby dorosłe, które nie chorowały na ospę wietrzną w dzieciństwie, powinny się zaszczepić.
"Ospa-party": Ryzyko czy korzyść?
Ospa wietrzna jest postrzegana jako choroba niezbyt groźna, niedająca powikłań i niewymagająca hospitalizacji, prawie „obowiązkowa”. Część rodziców ulega modzie na tzw. ospa-party
, licząc na łagodne przechorowanie ospy wietrznej. Chcą w ten sposób zabezpieczyć dziecko przed zachorowaniem w późniejszym wieku.
Udział w ospa-party
daje wątpliwe korzyści i łączy się z nieprzewidywalnym ryzykiem. Rodzice, którzy świadomie narazili swoje dzieci na zakażenie wirusem ospy wietrznej, często później tego żałowali, gdy zdarzenia potoczyły się nie tak jak zakładali i dziecko znalazło się w szpitalu, wymagało leczenia dożylnego, interwencji chirurgicznej. Czuli się winni zaistniałej sytuacji. Nie można zapominać, że rodzice bądź opiekunowie, którzy świadomie narażają dziecko na zakażenie, mogą spowodować poważne konsekwencje. Jestem przeciwniczką świadomego narażania dzieci na zakażenie wirusem ospy wietrznej i przeciwniczką ospa-party
. W codziennej pracy widzę skutki takich nie zawsze przemyślanych decyzji.