Zasady zwolnień od pracy dla strażaków Ochotniczych Straży Pożarnych

Charakterystyka i rola Ochotniczych Straży Pożarnych

Ochotnicze straże pożarne (OSP) są umundurowanymi, wyposażonymi w specjalistyczny sprzęt jednostkami ochrony przeciwpożarowej, przeznaczonymi do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami, w tym prowadzącymi działania w zakresie ratownictwa specjalistycznego. Ich ustawową formą funkcjonowania jest stowarzyszenie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. OSP odgrywają służebną rolę wobec społeczności lokalnej, wykonując swoje zadania z poszanowaniem godności i praw obywateli. Udział w działaniach i akcjach ratowniczych jest zarówno przywilejem, jak i obowiązkiem strażaków z ochotniczych straży pożarnych.

Ewolucja regulacji prawnych dotyczących zwolnień od pracy

Kwestie zwolnień od pracy dla członków Ochotniczych Straży Pożarnych przechodziły istotne zmiany prawne, zwłaszcza z początkiem 2022 roku.

Przed 1 stycznia 2022 roku: Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej

Przed 1 stycznia 2022 r. obowiązek pracodawcy w zakresie zwolnienia członka OSP od pracy wynikał z rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy (tekst jednolity: Dz. U. z 2014 r. poz. 1632). Zgodnie z tymi przepisami pracodawca był obowiązany zwolnić od pracy pracownika będącego członkiem ochotniczej straży pożarnej na czas niezbędny do uczestniczenia w działaniach ratowniczych i do wypoczynku koniecznego po ich zakończeniu, a także - w wymiarze nieprzekraczającym łącznie 6 dni w ciągu roku kalendarzowego - na szkolenie pożarnicze.

Zwolnienie pracownika od pracy w razie konieczności udziału w akcji ratowniczej następowało w trybie przyjętym przez służbę ratowniczą odpowiednią do organizowania takich akcji, zaś w celu uczestniczenia w szkoleniu pożarniczym - na podstawie wniosku właściwej terytorialnie jednostki organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej. Czas koniecznego wypoczynku pracownika po zakończeniu akcji ratowniczej ustalała osoba, która kierowała taką akcją.

Od 1 stycznia 2022 roku: Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych

Od 1 stycznia 2022 r. obowiązuje nowa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2490). Zgodnie z jej art. 12, pracodawca zwalnia od świadczenia pracy strażaka ratownika OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty na czas ich trwania, a także na czas niezbędny do odpoczynku zgodnie z art. 132 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy.

Nowa regulacja istotnie różni się od poprzedniej, przede wszystkim zawężając krąg uprawnionych do zwolnień wyłącznie do strażaków ratowników OSP oraz zmieniając zakres przedmiotowy zwolnień (np. brak rocznego limitu dni na szkolenia).

Rozstrzyganie kolizji między starymi a nowymi przepisami

W aktualnym stanie prawnym, zarówno § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy, jak i art. 12 ustawy o OSP, są przepisami obowiązującymi, co prowadzi do niezgodności i niespójności regulacji.

Zasada hierarchii źródeł prawa

W takim przypadku należy odwołać się do wynikającej z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasady hierarchicznej budowy systemu źródeł prawa, która określa relacje nadrzędności i podrzędności między poszczególnymi źródłami prawa. Z zasady tej wynika, że źródła prawa niższego rzędu powinny pozostawać w zgodności i spójności ze źródłami prawa wyższego rzędu oraz służyć realizacji i konkretyzacji postanowień takich aktów.

Zastosowanie reguł kolizyjnych

W sytuacji jednoczesnego obowiązywania „starych” i „nowych” rozwiązań prawnych, które w znacznym zakresie są ze sobą niezgodne i niespójne, należy zastosować reguły kolizyjne:

• lex superior derogat legi inferiori (norma wyższa uchyla normę niższą),
• lex posterior derogat legi priori (norma nowsza uchyla normę starszą).

Rozporządzenie jest aktem wykonawczym do ustawy, wydawanym na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego, a w stosunku do ustawy jest aktem normatywnym niższego rzędu. Z tego względu, w obecnym stanie prawnym, do ustalania uprawnień do zwolnień od pracy przysługujących członkom OSP należy stosować wyłącznie art. 12 ustawy o OSP, z pominięciem § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej.

Szczegółowe uprawnienia strażaków ratowników OSP do zwolnień od pracy

Zakres podmiotowy: "Strażak ratownik OSP" a "członek OSP"

Nowa ustawa o OSP wprowadziła kluczowe rozróżnienie. Zwolnienie od świadczenia pracy przysługuje jedynie strażakowi ratownikowi OSP, czyli strażakowi OSP uprawnionemu do udziału w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, spełniającemu przesłanki określone w art. 8 ustawy o OSP. Oznacza to, że nie każdy członek OSP ma prawo do takich zwolnień (np. osoba ubiegająca się o status strażaka ratownika OSP na czas odbywania szkolenia z zakresu BHP oraz szkolenia podstawowego nie ma tego prawa). Wcześniejsze przepisy rozporządzenia z 1996 r. odnosiły się szerzej do każdego "członka OSP".

Zakres przedmiotowy zwolnień: Działania, szkolenia i czas odpoczynku

Zwolnienia od pracy przewidziane w art. 12 ustawy o OSP obejmują:

• czas niezbędny do uczestniczenia w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych,
• czas niezbędny do uczestniczenia w szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty - bez określania limitu dni w roku kalendarzowym (w przeciwieństwie do wcześniejszych "szkoleń pożarniczych" limitowanych do 6 dni),
• czas niezbędny do odpoczynku zgodnie z art. 132 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy, który odnosi się do zachowania w każdej dobie prawa do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku.

Ekwiwalent pieniężny za udział w działaniach

Strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia, ekwiwalent pieniężny, zgodnie z art. 15 ustawy o OSP. Przepisy te oznaczają, że strażakowi ratownikowi OSP za czas działań, akcji, szkoleń i ćwiczeń przysługują wynagrodzenie (uposażenie), ekwiwalent oraz inne świadczenia związane ze stosunkiem pracy lub służby. Ekwiwalent ten ma charakter obligatoryjny.

Obowiązki i odpowiedzialność pracodawców

Obowiązek zwolnienia od świadczenia pracy strażaka ratownika OSP jest ustawowym zobowiązaniem pracodawcy.

Charakter obowiązku zwolnienia od pracy

W zasadzie jedynym, ale w praktyce dla pracodawców uciążliwym, obowiązkiem względem strażaka ochotnika jest udzielanie zwolnień od pracy. Z samej natury rzeczy (zwolnienia są udzielane m.in. w celu udziału w akcjach ratowniczych) terminu zwolnienia oraz czasu jego trwania nie da się przewidzieć. Uprzednie wystąpienie pracownika (strażaka ratownika OSP) do pracodawcy o zwolnienie od obowiązku wykonywania pracy, w celu uczestniczenia w akcji ratowniczej, oznacza automatycznie po stronie pracodawcy obowiązek wyrażenia zgody na takie zwolnienie. Podobnie, brak jest podstaw prawnych uprawniających pracodawcę do rozważania, czy w danej sytuacji ma możliwość bądź nieudzielenia pracownikowi takiego zwolnienia.

Brak rekompensat i niedopuszczalność urlopu wypoczynkowego

Obowiązujące przepisy nie przewidują przy tym żadnych rekompensat dla pracodawców w związku z udzielanymi zwolnieniami. Praktyka, zgodnie z którą pracownicy są obligowani do wzięcia urlopu wypoczynkowego bądź uzyskania zgody pracodawcy na wzięcie udziału w akcji ratowniczej (w celu uniknięcia negatywnych konsekwencji), jest niezrozumiała i nieuprawniona. Celem udzielenia urlopu wypoczynkowego jest coroczna, niezbędna regeneracja sił pracownika, a nie udział w działaniach ratowniczych.

Kontrowersje i nierozwiązane kwestie prawne

Stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich

Na problemy wynikające z kolizji przepisów i wąskiego zakresu podmiotowego nowej ustawy zwrócił uwagę Rzecznik Praw Obywatelskich w wystąpieniu do resortu pracy. W odpowiedzi Minister Rodziny i Polityki Społecznej przedstawiła interpretację, zgodnie z którą aktualnie kwestie omawianych zwolnień od pracy regulują wyłącznie przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych i nie należy stosować przepisów rozporządzenia z 1996 r. RPO zgłaszał również wątpliwości, czy na gruncie rozporządzenia MRiPS z 15 maja 1996 r. niektórzy członkowie OSP, którzy nie są strażakami-ratownikami, nie powinni mieć nadal prawa do zwolnienia od pracy. Jednakże dominująca interpretacja wskazuje na przewagę nowej ustawy.

Sytuacja policjantów będących członkami OSP

Ustawa o OSP w art. 12 w zakresie prawa do odpoczynku odsyła jedynie do Kodeksu pracy (art. 132 § 1 KP), co mogłoby sugerować wykluczenie możliwości pełnienia służby w OSP przez funkcjonariuszy Policji. Na policjantach, którzy są jednocześnie strażakami OSP, ciąży obowiązek ukształtowania wzajemnych relacji między zadaniami wynikającymi z obu rodzajów służb. Należy podkreślić, że zawsze priorytet powinna mieć służba w Policji. W razie konfliktu interesu policjant musi zdawać sobie sprawę, że w pierwszej kolejności jest związany rotą ślubowania, a sprzeniewierzenie się jej prowadzi do odpowiedzialności dyscyplinarnej. Policjanci mają prawo zrzeszania się, lecz są obowiązani do poinformowania przełożonego o przynależności do stowarzyszeń krajowych działających poza służbą (art. 63 ust. 3 ustawy o Policji). Przynależność do organizacji lub stowarzyszeń międzynarodowych wymaga zezwolenia komendanta głównego Policji.

Niewyjaśnione uprawnienia wolontariuszy grup poszukiwawczo-ratowniczych

Nie została natomiast uregulowana kwestia uprawnień pracowniczych wolontariuszy działających w ramach cywilnych grup poszukiwawczo-ratowniczych. RPO wskazuje, że wydaje się uzasadnione, aby i ta grupa również miała możliwość prawa do zwolnienia od pracy na czas udziału w akcji ratowniczej lub poszukiwawczej, a także na czas wypoczynku po akcji oraz w celu wzięcia udziału w szkoleniach i egzaminach z psami ratowniczymi. Konieczne jest również uregulowanie trybu usprawiedliwienia nieobecności wolontariusza w pracy. Warto zauważyć, że grupy poszukiwawczo-ratownicze nie są jednostkami ani organizacjami uregulowanymi odrębnymi przepisami, a ponadto działają w ramach różnych form prawnych, m.in. jako stowarzyszenia czy fundacje.

Proponowane zmiany legislacyjne

Trwają konsultacje społeczne dotyczące projektu nowelizacji ustawy o Ochotniczych Strażach Pożarnych, w której pojawiły się propozycje zmian. Projekt przewiduje, że pracodawca będzie miał obowiązek zwolnić od świadczenia pracy strażaka-ratownika Ochotniczej Straży Pożarnej biorącego udział w działaniach i akcjach ratowniczych lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty oraz wykonującego zadania na rzecz ochrony ludności, a także na czas niezbędny do odpoczynku zgodnie z art. 132 § 1 Kodeksu pracy. Oznacza to, że prawo do zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy będzie wynikało wprost z ustawy, a nie aktów normatywnych niższego rzędu.

Druga istotna propozycja to przyznanie strażakowi-ratownikowi Ochotniczej Straży Pożarnej świadczenia ratowniczego z tytułu wysługi lat w OSP, w wysokości 200 zł. Biorąc pod uwagę, że jednym z warunków niezbędnych do otrzymania świadczenia będzie odpowiedni wiek strażaka-ratownika, będzie to świadczenie na kształt dodatku do emerytury. Przez czynne członkostwo w OSP należy rozumieć członkostwo, podczas którego w ciągu każdego roku ubezpieczony strażak-ratownik Ochotniczej Straży Pożarnej brał bezpośredni udział w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych organizowanych i prowadzonych przez Państwową Straż Pożarną. Komentowane propozycje są obecnie na etapie konsultacji społecznych, co oznacza, że w finalnym brzmieniu mogą się jeszcze zmienić.

tags: #czy #musze #poinformowac #pracodawce #formalnie #ze