Ospa wietrzna to choroba o charakterze zakaźnym, którą wywołują wirusy ospy wietrznej oraz półpaśca (Varicella-zoster virus - VZV). Czynnikiem zakaźnym ospy wietrznej jest po prostu człowiek. W Polsce rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość dotyczy dzieci poniżej 10. roku życia.
Podstawowe informacje o ospie wietrznej
Przebieg i transmisja
Ospa wietrzna występuje w głównej mierze u dzieci, u których ma stosunkowo łagodny przebieg. Może jednak występować również u młodzieży i osób dorosłych, u których zazwyczaj ma cięższy przebieg i powoduje większą liczbę powikłań. Wirus VZV szerzy się głównie drogą kropelkową i razem z powietrzem, na odległość nawet kilkudziesięciu metrów, dlatego schorzenie to nazywa się ospą wietrzną. Możliwe jest również przenoszenie patogenu przez kontakt z płynem z pęcherzyków, które powstają na ciele chorego podczas infekcji.
Inkubacja, czyli czas od momentu zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów, zajmuje od 10 do 21 dni (z reguły 14-16 dni). Chory jest zakaźny dla otoczenia od 1-2 dni przed pojawieniem się pierwszej wysypki i pęcherzyków, natomiast przestaje zarażać innych, gdy na pęcherzykach pojawią się już strupki, które na końcu samoistnie odpadają.
Objawy i diagnostyka
Ospa wietrzna może rozpoczynać się objawami zwiastującymi, czyli kiepskim samopoczuciem, bólami mięśni, głowy, gorączką, biegunką. Z czasem zaczyna dochodzić do wysypu wykwitów - drobnych, czerwonych plamek rozmieszczonych nieregularnie na skórze tułowia i twarzy oraz, w przeciwieństwie do innych chorób wysypkowych, na owłosionej skórze głowy. Część z nich znika, natomiast pozostałe szybko się przekształcają i w ciągu kilkunastu godzin przechodzą przez kolejne fazy rozwoju - od różowej plamki przez grudkę, aż do pojawienia się delikatnego pęcherzyka otoczonego czerwoną obwódką. Na początku w pęcherzykach znajduje się jasny płyn, a następnie staje się on bardziej mętny. Wraz z rozwojem ospy wietrznej pęcherzyki zapadają się lejkowato, zasychając w strupki, przylegające dosyć mocno do podłoża. Po odpadnięciu strupków pozostają blizny, otoczone niekiedy brązową obwódką. W ciężkich przypadkach ospy wietrznej zmiany skórne mają charakter wysypki krwotocznej. Dla ospy wietrznej bardzo charakterystyczne jest występowanie wysypki w kilku rzutach, co powoduje różnorodność zmian skórnych, gdyż na skórze znajdują się wykwity na różnym poziomie rozwoju. Wysypka towarzysząca ospie wietrznej powoduje swędzenie, a drapanie strupów może prowadzić do tworzenia się ubytków w naskórku.
Leczenie i powikłania
Leczenie ospy wietrznej jest tylko objawowe, polegające na obniżaniu gorączki oraz łagodzeniu nieznośnego swędzenia wysypki za pomocą przepisanych przez lekarza środków przeciwświądowych. Wskazane jest stosowanie produktów z pudrem. Skutki drapania można zmniejszyć przez obcięcie dziecku krótko paznokci i zakładanie mu na noc bawełnianych rękawiczek. Ryzyko nadkażeń bakteryjnych można zminimalizować dzięki częstym kąpielom, zmianie pościeli z dodatkiem specjalnych płynów antyseptycznych oraz częstej zmianie ubrania. Tak jak w przypadku każdej choroby, tak i w przypadku ospy wietrznej dziecko powinno mieć spokój. Należy podawać mu często dużą ilość płynów oraz stosować zdrową dietę. Pojawienie się powikłań po ospie wietrznej wymaga hospitalizacji. W większości przypadków ospa wietrzna przebiega łagodnie, jednak u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania, takie jak wtórne zakażenia bakteryjne czy powikłania neurologiczne, które występują także u dotychczas zdrowych osób.
Czy można zachorować na ospę wietrzną dwukrotnie?
Mimo powszechnego przekonania, że ospę wietrzną przechodzi się tylko raz w życiu, dwukrotne zachorowanie na nią jest ekstremalnie rzadkie, ale możliwe. Magazyn medyczny BMJ podaje, że istnieje pięć genotypów wirusa powodującego tę chorobę. Istnieje możliwość, że osoba, która chorowała na ospę z powodu jednego ze szczepów wirusa, zachoruje na nią ponownie w kontakcie z innym szczepem.
Przykładowo, "The Independent" podawało przypadek 97-latki, u której ospę zdiagnozowano dopiero po tygodniu od pojawienia się objawów. Początkowo kobieta miała gorączkę i skarżyła się na mdłości. Mimo że po kilku dniach na skórze pojawiły się charakterystyczne zmiany, lekarze wykluczyli ospę, ponieważ chora już ją przechodziła jako dziecko. W tym przypadku przyczyną śmierci był zawał serca, spowodowany zbyt późnym rozpoznaniem ospy.
Po przechorowaniu ospy wietrznej wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej. Jego reaktywacja w przyszłości prowadzi do rozwoju półpaśca, ponieważ wirus ulega hibernacji w zwojach czuciowych układu nerwowego i aktywuje się w określonych warunkach.
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej - skuteczna forma profilaktyki
Zachorowaniu na ospę wietrzną można zapobiec, stosując się do zasad profilaktyki, a najważniejszą spośród nich są szczepienia ochronne. W Polsce zarejestrowane są dwa preparaty szczepionek przeciwko ospie wietrznej, które nie różnią się skutecznością i poziomem bezpieczeństwa. Szczepienie na ospę zawiera żywy, atenuowany (pozbawiony zjadliwości) szczep VZV. Skuteczność szczepionki jest bardzo wysoka i wynosi ponad 95%. Szczepionka na ospę zapewnia odporność na zakażenie VZV, zapobiega zachorowaniu bądź znacząco łagodzi przebieg choroby, nawet jeśli zostanie podana w ciągu 3-5 dni od kontaktu z chorym. W składzie szczepionki jest osłabiony wirus, ale nie przenosi się on na osoby z bliskiego otoczenia.
Kto powinien zostać zaszczepiony na ospę wietrzną?
Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest zalecana osobom, które w przeszłości nie chorowały na ospę wietrzną i nie były zaszczepione. Na ospę wietrzną może zachorować każdy, kto wcześniej nie chorował lub nie był zaszczepiony dwiema dawkami szczepionki. Zakażenie wirusem ospy wietrznej nieuodpornionej osoby dorosłej może być bardzo niebezpieczne. Osoby, które nie były zaszczepione i nie chorowały na ospę wietrzną, mogą być zaszczepione. Szczepienie na ospę jest zalecane, czyli opłacane z własnych środków, osobom, które nie chorowały na ospę i nie były szczepione, oraz kobietom, które planują ciążę i nie chorowały wcześniej. Szczepionkę można podawać od ukończenia 9 miesięcy - najlepiej po ukończeniu 12. miesiąca życia.
Szczepienia na ospę są również niezbędne w określonych grupach ryzyka:
- Dzieci w wieku do 12 lat zakażone wirusem HIV, z upośledzeniem odporności o dużym ryzyku ciężkiego przebiegu choroby, przed chemioterapią lub leczeniem immunosupresyjnym, z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji.
- Dzieci w wieku do 12 lat z otoczenia osób wyżej wymienionych, które nie chorowały na ospę wietrzną.
- Dzieci w wieku do 12 lat przebywające w rodzinnych domach dziecka, placówkach opiekuńczo-wychowawczych, zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych, regionalnych placówkach opiekuńczo-terapeutycznych, zakładach opiekuńczo-leczniczych, domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych, domach pomocy społecznej.
- Inne niż wymienione powyżej dzieci, przebywające w żłobkach lub w klubach dziecięcych.
O szczepieniu na ospę ze wskazań środowiskowych decyduje lekarz.
Szczepienie po przechorowaniu ospy wietrznej lub w sytuacji niepewności
Jeżeli osoba dorosła chorowała na ospę wietrzną w dzieciństwie (nawet skąpoobjawowo), to jest uodporniona. Jednak trudno w tej sytuacji bazować tylko na przekazie z przeszłości. Najlepszą metodą jest sprawdzenie poziomu przeciwciał przeciw ospie wietrznej. Jeżeli wynik jest ujemny lub niższy niż wartość ochronna, należy się zaszczepić (2 dawki w odstępie optymalnie od 6 tygodni do 3 miesięcy). Jeżeli wiemy, że w przeszłości nie chorowaliśmy na ospę wietrzną, najlepiej jest od razu podjąć decyzję o szczepieniu. Szczepienie osoby dorosłej nie jest związane z żadnym dodatkowym ryzykiem.
Film edukacyjny - uczniowie klas IV-VIII
Schemat dawkowania szczepionki
Szczepionkę na ospę podaje się podskórnie, w tym jednocześnie z innymi szczepionkami, byle w osobne miejsca. Preparat można stosować u zdrowych dzieci już od 9. miesiąca życia (najlepiej po 12. miesiącu). Podawane są dwie dawki szczepionki w odstępie powyżej 6 tygodni, aby uzyskać długotrwałą odporność.
W Charakterystyce Produktu Leczniczego i ulotce szczepionek przeciw ospie wietrznej wskazano, że odstęp pomiędzy dawkami wynosi ≥6 tygodni. Jednak zgodnie z ogólnymi zasadami dotyczącymi podawania szczepionek, sformułowanymi na podstawie mechanizmów odporności i wieloletnich obserwacji w praktyce, odstęp 4 tygodni pomiędzy dawkami jest również wystarczający, zwłaszcza u dzieci >1. roku życia. W zaleceniach amerykańskiego Komitetu Doradczego ds. Szczepień (ACIP) wskazano, że zalecany minimalny odstęp między 2 dawkami szczepionki przeciw ospie wietrznej wynosi 3 miesiące. Jeżeli jednak drugą dawkę podano >28 dni po pierwszej dawce, drugą dawkę uznaje się za ważną i nie trzeba jej powtarzać. W żadnym wypadku odstęp pomiędzy dawkami nie powinien być krótszy niż 4 tygodnie.
Przypadki szczególne
U dzieci z niedoborem odporności termin wykonania szczepień zależy od stopnia immunosupresji. W przypadku 10-miesięcznego dziecka, któremu podano pierwszą dawkę szczepionki przeciwko ospie wietrznej bezpośrednio po kontakcie z chorą na ospę siostrą, a po 2 tygodniach dziecko również zachorowało na ospę (łagodny przebieg, ok. 50-60 wykwitów, bez gorączki), względnie duża liczba wykwitów (50-60) sugeruje, że dziecko przebyło raczej ospę wietrzną w wyniku naturalnego zakażenia, a nie niepożądanego odczynu poszczepiennego (który zwykle objawia się nielicznymi wykwitami). Warto przypomnieć, że chora na ospę wietrzną siostra pacjentki była zakaźna dla otoczenia na 2 dni przed wystąpieniem osutki.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
W przypadku, gdy pacjent jest w grupie ryzyka zakażenia wirusem VZV, np. miał kontakt z osobą zakażoną, lub gdy chce profilaktycznie się zaszczepić, powinien zgłosić się do lekarza pierwszego kontaktu - internisty lub lekarza rodzinnego. Jeśli szczepienie dotyczy dzieci, na konsultację należy się udać do pediatry. Na podstawie wywiadu z pacjentem oraz badania fizykalnego lekarz ustali wskazania oraz wykluczy przeciwwskazania do szczepienia, a następnie skieruje pacjenta do przyjęcia szczepionki (wykupionej przez pacjenta w aptece na podstawie recepty lub dostępnej w placówce medycznej).