Kwestia udziału osób niepełnoletnich w działalności Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) budzi wiele pytań i wątpliwości, zarówno w kontekście prawnym, jak i praktycznym. Obowiązujące przepisy jasno określają, jakie są możliwości i ograniczenia dla młodych adeptów pożarnictwa, dążąc do zapewnienia bezpieczeństwa zarówno im samym, jak i dowódcom oraz całej jednostce.
Zakaz Udziału Niepełnoletnich w Akcjach Ratowniczych
Zgodnie z obowiązującymi przepisami, osoby niepełnoletnie bezwzględnie nie mogą uczestniczyć w akcjach ratowniczych. Żaden dowódca, czy to z jednostki OSP, jednostki będącej w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG), czy Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej (JRG), nie powinien tolerować obecności osoby niepełnoletniej podczas działań. Stwierdzenie takiego faktu powinno skutkować nie tylko odesłaniem niepełnoletniego, ale także całej jednostki, z którą przyjechał, ponieważ dowódca, który by go zabrał, wykazałby się niekompetencją.
Konsekwencje dla Dowódcy
Obecność niepełnoletniego na akcji naraża dowódcę na poważne nieprzyjemności i odpowiedzialność prawną. Państwowa Straż Pożarna (PSP) może narobić ogromnych problemów dowódcy OSP. Może to prowadzić do ukarania dowódcy przez naczelnika jednostki i komendanta gminnego, włączając w to na przykład zakaz prowadzenia akcji ratowniczych.
W przypadku, gdy niepełnoletni ulegnie wypadkowi podczas akcji, dowódca i naczelnik narażają się na odpowiedzialność karną. Jeżeli dojdzie do trwałego kalectwa, osoby te mogą być zobowiązane do wypłacania dożywotniej renty poszkodowanemu. W sytuacji, gdyby niepełnoletni zginął, dowódca prawdopodobnie poniósłby konsekwencje w postaci kary pozbawienia wolności.
Należy również pamiętać o artykule 271 Kodeksu Karnego, który dotyczy poświadczenia nieprawdy w dokumencie. Funkcjonariusz publiczny lub inna osoba uprawniona do wystawienia dokumentu, która poświadcza w nim nieprawdę co do okoliczności mającej znaczenie prawne (np. wpisując niepełnoletniego w karcie zdarzenia lub karcie do ekwiwalentu dla gminy), podlega:
- Karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 (Art. 271 § 1).
- W wypadku mniejszej wagi, grzywnie albo karze ograniczenia wolności (Art. 271 § 2).
- Karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8, jeżeli czynu dopuszcza się w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej (Art. 271 § 3).
Za wypadki z udziałem młodocianych, podobnie jak osób nieprzeszkolonych i nieprzebadanych, odpowiedzialność ponoszą kolejno: dowódca akcji, naczelnik OSP i komendant gminny OSP. W przypadku braku odpowiedniego wieku, uprawnień i badań, osoby te mają poważne do czynienia z prokuratorem.
Jedyny Wyjątek
Jako 16-latek można brać udział w akcji tylko w jednym przypadku: gdy jest się świadkiem zdarzenia i w przypadku braku innych powołanych służb, przystępuje się jako pierwszy do udzielenia pomocy poszkodowanym. Nie jest to jednak udział w akcji w roli członka OSP.
Udział Niepełnoletnich w Zebraniach i Władzach OSP
Zasady udziału osób niepełnoletnich w zebraniach i władzach Ochotniczej Straży Pożarnej są uregulowane w Statucie OSP oraz Ustawie o stowarzyszeniach.
Prawa Członków Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP)
Członkowie Młodzieżowej Drużyny Pożarniczej mają prawo do:
- Korzystania z bazy i urządzeń technicznych OSP (w obecności opiekuna lub osoby uprawnionej, z zachowaniem zasad BHP).
- Używania umundurowania i odznak organizacyjnych.
- Wybierania i bycia wybieranym do Rady Drużyny.
- Udziału w zebraniach OSP z głosem doradczym.
- Członkowie MDP powyżej 16 lat mogą być wybierani do władz OSP.
- Nagród za wyróżniającą się pracę w drużynie.
Możliwość Bycia Wybieranym do Władz OSP
Zgodnie z aktami prawnymi, członkowie MDP powyżej 16 lat mogą być wybierani do władz OSP. Władzami OSP są: Walne Zebranie Członków OSP, Zarząd i Komisja Rewizyjna. Jest to szerokie pojęcie, które nie jest równoznaczne z możliwością objęcia funkcji, na które obowiązują dodatkowe wymogi, takie jak prezes czy naczelnik.
Ograniczenia w Pełnieniu Funkcji Kierowniczych
Ustawa o stowarzyszeniach stanowi, że prawo tworzenia stowarzyszeń przysługuje obywatelom polskim mającym pełną zdolność do czynności prawnych. Małoletni w wieku od 16 do 18 lat, którzy mają ograniczoną zdolność do czynności prawnych, mogą należeć do stowarzyszeń i korzystać z czynnego i biernego prawa wyborczego. Ważne jest jednak, że w składzie zarządu stowarzyszenia większość muszą stanowić osoby o pełnej zdolności do czynności prawnych.
W praktyce, niepełnoletni prezes jednostki nie przejdzie w sądzie przy aktualizacji Krajowego Rejestru Sądowego (KRS), ponieważ wymogiem jest pełnoletność, a prezes reprezentując jednostkę i podejmując decyzje finansowe, musi mieć pełne prawa obywatelskie, których 16-latek nie posiada. Z tego względu prawnie nie jest dopuszczalne, aby osoba niepełnoletnia pełniła funkcję prezesa OSP.
Małoletni poniżej 16 lat mogą, za zgodą przedstawicieli ustawowych, należeć do stowarzyszeń według zasad określonych w ich statutach, jednak bez prawa udziału w głosowaniu na walnych zebraniach członków oraz bez korzystania z czynnego i biernego prawa wyborczego do władz stowarzyszenia.
Szkolenie Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP)
Kształcenie członków MDP dotychczas opierało się głównie na szkoleniach wewnętrznych organizowanych przez OSP lub ogniwa związkowe we współdziałaniu z terenowymi komendami PSP. Celem tych szkoleń było wzbudzenie zainteresowania społeczną służbą ratowniczą, rozwijanie kompetencji społecznych i potrzeb w zakresie kontaktu z rówieśnikami oraz działania na rzecz lokalnej społeczności. Szkolenia te, realizowane często poprzez zabawę, stanowiły ważny element edukacji młodzieży w zakresie bezpieczeństwa powszechnego, ale nie przygotowywały bezpośrednio do pracy w zespołach ratowniczych.
Obecne rekomendacje zakładają możliwość zorganizowania dla młodzieży MDP szkolenia zewnętrznego w oparciu o program szkolenia podstawowego strażaków ratowników OSP. Jest on podzielony na część teoretyczną dla osób w wieku 16-18 lat oraz część praktyczną dla osób w wieku 17-18 lat.
Nowelizacja Ustawy o OSP (2023) a Niepełnoletni
Nowelizacja ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, która weszła w życie 8 września 2023 roku, wprowadziła zmiany dotyczące szkoleń strażaków ochotników OSP oraz doprecyzowała definicję „kandydata na strażaka ratownika OSP”.
Ustawa wskazuje, że szkolenia, w tym szkolenia specjalistyczne strażaków ratowników OSP oraz kandydatów na strażaków ratowników OSP, które prowadzi nieodpłatnie Państwowa Straż Pożarna, będą się odbywały na podstawie programów opracowywanych przez Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej i zatwierdzanych przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Nowela obejmuje również ekwiwalentem pieniężnym kandydata na strażaka ratownika OSP, naliczanym za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia. Ma to na celu zwiększenie liczby osób, które chcą zostać strażakami ratownikami OSP.