Wysypka, pęcherzykowe wykwity czy inne zmiany skórne często budzą ogromny niepokój, zwłaszcza jeśli towarzyszy im wysoka gorączka. Co jednak jest dobrą wiadomością - tego typu objawy mogą świadczyć o tzw. bostonce, która jest dość łagodną chorobą wirusową. Zwykle sama w sobie nie jest groźna, choć należy wiedzieć, jak powinno wyglądać prawidłowe postępowanie w jej przebiegu.
Czym jest choroba bostońska?
Zarówno bostonka, jak i choroba bostońska, to określenia potoczne. Nawiązują do epidemii, która miała miejsce właśnie w Bostonie w 1951 roku - po raz pierwszy opisano wtedy tę przypadłość. Prawidłowa, zgodna ze współczesną nomenklaturą medyczną nazwa schorzenia brzmi: choroba dłoni, stóp i ust (ang. Hand, Foot and Mouth Disease - HFMD).
Dotyka ona przede wszystkim dzieci poniżej 10. roku życia. Jak zostało wspomniane, bostonka to choroba wirusowa. Za wywołanie choroby odpowiadają zakażenia wirusami z rodziny Picornaviridae (nazywane pikornawirusami). Są one szeroko rozpowszechnione na całym świecie, choć niektóre wirusy mogą być w danych obszarach powszechniejsze.
Jak dochodzi do zakażenia?
Niestety, bostonką można zarazić się względnie łatwo. Jest to choroba zakaźna, a wirus wywołujący infekcję szczególnie szybko rozprzestrzenia się w dużych skupiskach dzieci, jak np. żłobki, przedszkola czy szkoły. Można zakazić się również poprzez kontakt z wydzielinami osoby chorej, które łatwo rozprzestrzeniają się podczas kichania czy kaszlu. Warto też podkreślić, że bostonka określana jest jako „choroba brudnych rąk”. Jej wirusy są obecne także w kale, a nieprawidłowa higiena po skorzystaniu z toalety czy zmianie pieluszki u niemowlęcia wiąże się z dużym prawdopodobieństwem przeniesienia patogenu wprost do ust.
Co więcej, wirus może zostać przeniesiony także na przedmioty, skąd mogą zarażać się nim kolejne osoby. Dotyczy to również przestrzeni publicznych i takich elementów, jak np. klamki do drzwi, poręcze schodów czy koszyki w supermarkecie.
Do zakażenia dochodzi najczęściej poprzez bezpośredni kontakt z chorym - podanie ręki czy przytulanie. Wirus obecny jest bowiem w wydzielinie z pęcherzyków wysypki. Inne możliwe sposoby zarażenia to droga kropelkowa - kichanie, katar, kaszel, a także kontakt z kałem chorego. Niebezpieczne mogą być również powierzchnie zanieczyszczone wirusem, np. klamki czy, w przypadku dzieci, wspólne zabawki oraz przedmioty chorego, takie jak ręczniki, pościel czy sztućce.
Ze względu na to, że choroba bostońska powodowana jest przez różne szczepy wirusów, jednorazowe jej przechorowanie nie zapewnia odporności w stosunku do innych typów wirusa. Bostonką można zarazić się poprzez:
- nieumyte ręce i nieprawidłową higienę rąk;
- powierzchnie zanieczyszczone wirusem - np. zabawki, blaty, klamki;
- ślinę;
- plwocinę;
- śluz z nosa;
- płyn z pęcherzyków wysypki;
- kał;
- drogę kropelkową - np. podczas kaszlu lub kichania;
- bliski kontakt z osobą chorą, np. całowanie czy przytulanie.
Objawy bostonki
Łatwo zauważyć, że objawy takie jak wysypka czy gorączka można przypisać ogromnej liczbie chorób. Stąd też bostonkę zwykle rozpoznaje się dopiero w kolejnej fazie, gdy pojawiają się charakterystyczne dla niej zmiany skórne. Są to zmiany pod postacią pęcherzyków i plamisto-grudkowej wysypki. Zwykle mają średnicę około 1-3 mm i początkowo występują głównie w obrębie jamy ustnej (podniebienie, błona śluzowa policzków, język, dziąsła i tylna ściana gardła).
W kolejnym etapie pojawiają się zmiany skórne także na innych obszarach. Jak wskazuje sama nazwa schorzenia - choroba dłoni, stóp i jamy ustnej - są to przede wszystkim podeszwy stóp oraz ich boczne części, a także dłonie. Nieraz jednak można spotkać je również w innych delikatnych obszarach, jak np. pośladki czy w okolicy narządów płciowych, lecz znacznie rzadziej na twarzy lub tułowiu.
Tego typu zmiany przyjmują formę podłużnych pęcherzyków, położonych na mocno zaczerwienionym podłożu i - co jest szczególnie charakterystycznym objawem - obserwuje się na nich szarawą, cienką pokrywę. Co ciekawe, zmiany skórne w przebiegu bostonki mogą nieco różnić się od siebie, a zależy to od konkretnego wirusa, który jest przyczyną choroby. O nietypowym przebiegu choroby świadczy m.in. brak gorączki - tak, może się tak zdarzyć.
Pierwszymi symptomami wskazującymi na chorobę bostońską są:
- zmęczenie;
- ból gardła;
- gorączka (około 38-39 st. C);
- brak apetytu;
- złe samopoczucie;
- czasem pojawiają się nudności, biegunka i wymioty.
Następnie pojawia się wysypka bostońska, która ma formę plamek i grudek w - jak określa to literatura fachowa - kolorze łososiowym. Są one nieswędzące, mają około 1 cm średnicy i atakują głównie twarz i górną połowę klatki piersiowej. Grudki pojawiają się po dwóch-trzech dniach trwania gorączki, która stopniowo ustępuje. Sama choroba jest schorzeniem samoograniczającym się, objawy ustępują w ciągu około siedmiu dni.
Ze względu na opisywane objawy, wyróżnić można cztery fazy choroby bostońskiej:
- Faza latentna bostonki - trwa od trzech do pięciu dni, bezobjawowy okres wylęgania się choroby;
- Faza prodromalna bostonki - trwa od dwóch do trzech dni, występują gorączka i objawy przypominające przeziębienie i grypę;
- Faza właściwa bostonki - trwa od siedmiu do 10 dni, pojawienie się charakterystycznej wysypki;
- Faza zdrowienia - okres, gdy zmiany zaczynają znikać samoistnie, a chory wraca do zdrowia.
Jak odróżnić bostonkę od innych chorób?
Z czym zatem najłatwiej pomylić chorobę dłoni, stóp i jamy ustnej? Po pierwsze, nieraz wykonuje się diagnozę różnicową w kierunku alergii. Po drugie, warto rozróżnić bostonkę z tzw. trzydniówką, jak określa się rumień nagły.
Bostonka a ospa wietrzna
Charakterystycznym objawem bostonki są zmiany, które zwykle mają kształt podłużny, zaś ospa wietrzna charakteryzuje się zmianami okrągłymi. Co więcej, w przebiegu ospy wysypka może pojawić się na całym ciele - kończynach, plecach, brzuchu czy nawet skórze głowy. Istotne jest także to, że po jej przebyciu nie gwarantuje się, że pacjent nie zachoruje ponownie, co wynika m.in. z faktu, że chorobę bostońską mogą wywołać różne wirusy.
Mimo że te dwie choroby są bardzo często ze sobą mylone, warto zwrócić uwagę na rozmieszczenie wysypki. W chorobie bostońskiej pęcherzyki zlokalizowane są w jamie ustnej, na dłoniach oraz stopach. Natomiast dla ospy wietrznej charakterystyczne są pęcherze na twarzy, kończynach, dłoniach czy owłosionej skórze głowy. Ich kształt jest okrągły, a po pęknięciu pojawiają się strupki. Wysypka bostońska charakteryzuje się tym, że występują podłużne pęcherzyki na czerwonym podłożu.
Bostonka a szkarlatyna
Najważniejszym aspektem, różnicującym oba te schorzenia, jest miejsce występowania zmian skórnych. W szkarlatynie istotnym objawem jest także silne zaczerwienienie języka, a w początkowym etapie choroby również białawy nalot na migdałkach oraz wspomnianym już języku - w bostonce tego typu symptomów nie ma.
Bostonka a alergia i inne schorzenia
Zmiany skórne w przebiegu bostonki mogą być mylone z objawami alergii, impetigo, czy innymi schorzeniami. Impetigo (liszajec zakaźny) objawia się żółtawymi strupami i pęcherzykami, zazwyczaj zlokalizowanymi wokół ust i nosa. Alergia kontaktowa manifestuje się zmianami w miejscu kontaktu z czynnikiem drażniącym. Reakcja polekowa, na przykład po ampicylinie, może przybierać postać plamisto-grudkowej wysypki.
Wątpliwości zawsze warto rozwiać podczas konsultacji z pediatrą - a szybka reakcja przy objawach alarmowych daje szansę na skuteczne leczenie i uniknięcie powikłań.
| Cecha | Bostonka | Ospa wietrzna | Szkarlatyna | Alergia/Impetigo |
|---|---|---|---|---|
| Lokalizacja początkowa | Jama ustna, dłonie, stopy | Tułów, twarz | Tułów, pachwiny, twarz | Miejsca kontaktu/skóra |
| Typ zmian | Pęcherzyki na rumieniu | Plamki, grudki, pęcherzyki | Drobna, szorstka wysypka | Rumień, pęcherzyki/strupy |
| Przebieg zmian | Szybko (2-4 dni) | Różne stadia jednocześnie | Szybko, ok. Pęcherzyki pojawiają się zwykle po 1-2 dniach gorączki. | - |
Przebieg choroby i leczenie
Okres wylęgania wirusa, wywołującego HFMD, wynosi około 3-6 dni. W początkowej fazie choroby bostońskiej wirus zagnieżdża się w gardle, rozprzestrzeniając się następnie w tkance chłonnej - od migdałków, aż do grudek chłonnych w jelicie. Następnie pojawiają się opisane wyżej objawy, a uwagę zwraca przede wszystkim charakterystyczna wysypka.
Co istotne, bostonka to choroba samoograniczająca się, co oznacza, że organizm, a konkretnie układ odpornościowy, sam powinien poradzić sobie z jej pokonaniem. U dzieci zwykle przebieg choroby bostońskiej jest łagodny i po około 7-10 dniach dochodzi do wyzdrowienia. Jeśli jednak pojawi się u osób dorosłych, może być znacznie cięższa, objawy choroby mogą trwać dłużej i wiązać się z większym ryzykiem powikłań kardiologicznych lub neurologicznych.
Niestety, warto pamiętać, że ustąpienie objawów nie równa się zakończeniu fazy zarażania. Wirusy mogą być wydalane z kałem nawet przez kilka tygodni po ustąpieniu objawów.
Diagnostyka
Diagnostyka bostonki zwykle nie jest dla specjalistów trudna. Polega na wywiadzie, dotyczącym przebiegu schorzenia i początkowych objawów, a także organoleptycznej ocenie zmian skórnych - zazwyczaj tyle wystarcza, by postawić prawidłową diagnozę. Choć istnieją specjalne badania laboratoryjne pomagające wykryć wirusy Coxsackie, są one kosztowne i przeprowadza się je raczej w celach naukowych.
Leczenie
Leczenie bostonki jest objawowe. Wskazane są leki przeciwgorączkowe oraz przeciwzapalne. Konieczny jest odpoczynek, spożywanie dużej ilości płynów, zwłaszcza wody niegazowanej, a także wysypianie się. Pozostałe działania są zaś uzależnione od konkretnych objawów. Jeśli pojawiają się problemy z układem pokarmowym, np. biegunka, wskazane jest uzupełnianie elektrolitów. Pomocne mogą być także probiotyki.
Co istotne, w niektórych przypadkach wskazana może być także suplementacja witaminy A. Jest to naturalny antyoksydant, który nie tylko wzmacnia odporność organizmu, lecz także znakomicie wpływa na skórę.
Leczenie objawowe zmian skórnych wymaga też miejscowego stosowania środków odkażających i/lub antywirusowych, np. zawierających oktenidynę. Warto też pamiętać, że wyprysków nie wolno rozdrapywać czy przekłuwać. Jest to o tyle istotne, że tego typu zmiany wiążą się z podwyższonym ryzykiem nadkażenia bakteryjnego. W takim przypadku konieczne będzie już nieco inne, intensywniejsze leczenie - infekcje bakteryjne leczy się bowiem przyczynowo, czyli podając wspomniane już antybiotyki.
Antybiotykoterapia nie działa na wirusy, a jej stosowanie nie tylko nie wesprze organizmu, lecz może mu wręcz zaszkodzić. Jeśli jednak przebieg bostonki jest bardzo zintensyfikowany, niezbędna może być hospitalizacja i silniejsze leczenie przeciwwirusowe.
W przypadku zmian w gardle pacjent powinien spożywać przede wszystkim płynne produkty - zupy, koktajle, kremy, które nie będą dodatkowo podrażniały jamy ustnej. Istotne jest także odpowiednie nawodnienie. Chory powinien spożywać nie mniej niż dwa litry wody.
U małych dzieci poniżej 5. roku życia obserwowano wykwity wybroczynowe. Choroba bostońska u pacjentów z atopowym zapaleniem skóry (AZS) zwiększa ryzyko pojawienia się nadkażeń. Zmiany skórne widoczne są wówczas w tych okolicach, które są objęte stanem zapalnym związanym z AZS.
Bostonka u dzieci i dorosłych. Jak się NIE zarazić bostonką? Jak wygląda? [ZDJĘCIA]
Bostonka w ciąży
Choć bostonka jest chorobą samoograniczającą się i zwykle względnie łagodną w przebiegu, zdarzają się przypadki komplikacji. W przypadku każdego z wymienionych tu schorzeń, niezwykle istotne jest tempo reakcji. Informacja: Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych.
Dostępne informacje jasno wskazują na konieczność zwiększonej uważności w tym wyjątkowym okresie - choroba bostońska może bowiem zwiększać ryzyko poronienia, zwłaszcza jeśli kobieta przechodzi ją w I trymestrze ciąży. Może też wpływać niekorzystnie na rozwój serca płodu, potencjalnie zwiększając ryzyko wystąpienia wrodzonych wad tego narządu. Warto również zauważyć, że w przypadku ciąży, zagrożeniem samym w sobie może być także wysoka gorączka. Jeśli występuje, konieczna jest pilna konsultacja lekarska.
Nie do końca poznany jest wpływ, jaki wywiera wirus wywołujący bostonkę na kobietę ciężarną. Najbardziej niebezpieczne wydaje się zarażenie chorobą bostońską w pierwszym lub trzecim trymestrze ciąży. Infekcja wirusowa w początkowym okresie ciąży może prowadzić do rozwoju wad u płodu i komplikacji ciążowych. Istnieje ryzyko poronienia, które jest jednak dość niskie. Wirus z łatwością przedostaje się przez łożysko do dziecka. U noworodków zakażonych bostonką w bardzo rzadkich przypadkach rozwija się ciężka choroba, która może okazać się śmiertelna.
Kobieta ciężarna, u której zdiagnozowano bostonkę, powinna przebywać pod stałą kontrolą lekarza. Jeśli do infekcji dochodzi krótko przed rozwiązaniem, zwiększa się ryzyko komplikacji okołoporodowych. W większości przypadków nie wydaje się jednak, aby bostonka w ciąży wiązała się z wysokim ryzykiem dla matki ani dla dziecka.
Profilaktyka
Bostonka to choroba wirusowa. Przechorowanie nie uodparnia na całe życie, można chorować wiele razy. Objawy infekcji to najczęściej gorączka, ból gardła, złe samopoczucie. Typowym symptomem bostonki jest charakterystyczna wysypka pęcherzykowa o łososiowym kolorze. Z ustaleń Medonetu wynika, że bostonka rozprzestrzenia się teraz m.in. w Małopolsce.
Ze względu na to, że do zarażenia się bostonką dochodzi poprzez bezpośredni kontakt z chorym (lub poprzez używanie jego przedmiotów), należy pamiętać o odpowiedniej profilaktyce. Konieczne jest częste mycie rąk, a gdy nie jest to możliwe - dezynfekowanie ich płynem antybakteryjnym.
Jako że bostonka atakuje przede wszystkim dzieci, warto wdrażać podstawowe zasady higieny jak najwcześniej. Dużą ostrożność należy zachować także podczas używania cudzych przedmiotów.
Ze względu na fakt, że wirus bostoński łatwo przenosi się drogą fekalno-oralną i drogą kropelkową, za najlepsze metody profilaktyki uważa się:
- częste mycie rąk po zmianie dziecku pieluszki i korzystaniu z toalety;
- przestrzeganie podstawowych zasad higieny, takich jak niekorzystanie z tych samych sztućców lub kubków przez różne osoby;
- izolowanie chorych jak najszybciej od momentu podejrzewania bostonki;
- częstą dezynfekcję zabawek i powierzchni użytkowanych przez dzieci.
Nie została wprowadzona na rynek szczepionka, która skutecznie chroni przed bostonką. Prowadzone są jednak liczne badania nad takim preparatem. Szczepionka pozwoliłaby uniknąć choroby, gdyby obejmowała kilka najczęstszych szczepów wirusów, odpowiedzialnych za rozwój bostonki. Szczepionka przeciwko pojedynczemu szczepowi wirusa nie zapobiegnie chorobie wywołanej przez inny szczep.
Bostonka to choroba, która z reguły nie wymaga leczenia z uwagi na samoograniczający się przebieg. Do zakażeń dochodzi z reguły drogą kropelkową, a odpowiadają za nie enterowirusy. Ma znacznie łagodniejszą formę u dzieci niż dorosłych. Pojawienie się objawów bostonki wymaga jednak konsultacji ze specjalistą, ponieważ chorobę łatwo pomylić np. z ospą wietrzną.