Istotą dowodzenia siłami i środkami ratowniczymi jest twórcze podejmowanie decyzji opartych na przesłankach naukowych oraz przewidywanie oddziaływania tych decyzji na siebie, tak aby kolejna była logicznym następstwem decyzji poprzednich. Umiejętność skutecznego dowodzenia wymaga poza odpowiednimi kwalifikacjami, wielu lat praktyki oraz pewnych cech osobowościowych, takich jak zdolność do szybkiej analizy zaistniałej sytuacji, opanowanie i umiejętność logicznego myślenia.
Podstawy skutecznego dowodzenia i odpowiedzialność
Wszystkie elementy procesu decyzyjnego są ze sobą ściśle powiązane i wymagają uwzględnienia możliwości taktycznych danego zastępu lub sekcji przy podjęciu jakichkolwiek działań. Koniecznym warunkiem jest zatem kompletna wiedza dowódcy o specyfice i ilości posiadanego sprzętu. Równie istotne jest, aby dowódca jednostki taktycznej egzekwował tę wiedzę od podległych mu strażaków. Utrzymanie załogi w stałej gotowości operacyjnej (bojowej) jest jednym z warunków powodzenia działań ratowniczo-gaśniczych. Gotowość bojowa oznacza pełną mobilność załogi do podjęcia działań, odpowiednie wyszkolenie oraz wyposażenie osobiste strażaków. Gotowość bojowa zależy także od utrzymania sprzętu we właściwym stanie technicznym. Dowódca ponosi pełną odpowiedzialność za stałą gotowość bojową podległej mu załogi.
Rodzaje odpowiedzialności dowódcy
Z odpowiedzialnością karną można mieć do czynienia w wielu sytuacjach, w szczególności gdy kierujący akcją nie zachowuje warunków i zasad jej prowadzenia. Rozważając zagadnienie odpowiedzialności, należy wspomnieć o zjawiskach lekkomyślności i niedbalstwa. Lekkomyślność traktowana jest jako przestępstwo nieumyślne, zachodzące wtedy, gdy sprawca przewiduje możliwość popełnienia czynu zabronionego, lecz bezpodstawnie przypuszcza, że tego uniknie. Natomiast niedbalstwo zachodzi wtedy, gdy sprawca możliwości takiej nie przewiduje, choć powinien ją przewidzieć (art. 7 ust. Kodeksu karnego). Odpowiedzialność cywilna kierującego akcją ratowniczą może wystąpić (niezależnie od istnienia odpowiedzialności karnej) w sytuacjach najczęściej spotykanych w trakcie prowadzenia akcji ratowniczej.
W wyniku działań ratowniczo-gaśniczych odpowiedzialność może ponieść w równym stopniu dowódca wydający niewłaściwą decyzję, jak i strażak w niewłaściwy sposób wykonujący polecenie lub rozkaz (np. niezgodnie z prawem), będąc świadomym, że w danej sytuacji łamie prawo. Odpowiedzialność dowódcy za swoich podwładnych istnieje w każdej sytuacji, kiedy dochodzi do wykonania polecenia lub rozkazu, zarówno podczas akcji, jak i ćwiczeń. Dowódca ponosi pełną odpowiedzialność w przypadku bezpodstawnego narażenia podwładnego na utratę zdrowia lub życia wskutek złej oceny sytuacji lub podjęcia niewłaściwej decyzji. Odpowiedzialność dowódca ponosi również za podległe mu mienie w postaci samochodów i sprzętu pożarniczego.
Należy rozgraniczyć pojęcie odpowiedzialności określonej obowiązującym prawem karnym lub cywilnym od odpowiedzialności wynikłej z przydzielonych zadań i obowiązków w ramach regulaminów określających funkcjonowanie jednostki organizacyjnej straży pożarnej. W tym zakresie odpowiedzialność dotyczy wykonywania określonych czynności związanych z funkcjonowaniem tej jednostki.
Regulacje prawne dotyczące przejmowania i przekazywania dowodzenia
Kwestie kierowania i przejmowania dowodzenia na miejscu zdarzenia regulują przepisy, m.in. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH I ADMINISTRACJI z dnia 31 lipca 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad kierowania i współdziałania jednostek ochrony przeciwpożarowej biorących udział w działaniu ratowniczym (Dz.U. 2001 nr 82 poz. 895) oraz Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 3 lipca 2017 r. w sprawie szczegółowej organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego.
Zasady przejmowania dowodzenia według Rozporządzenia MSWiA z 2001 r.
Rozporządzenie z 2001 r. określa, że kierowanie działaniem ratowniczym rozpoczyna się z chwilą przybycia na miejsce zdarzenia pierwszych sił z jednostki. Obowiązani do przejęcia kierowania są kolejno:
- dowódca zastępu,
- dowódca sekcji,
- dowódca plutonu,
- strażak uprawniony przez komendanta, kierownika lub szefa jednostki,
- strażak uprawniony do kierowania taktycznego.
Kierującym jest pierwszy przybyły na miejsce zdarzenia dowódca z jednostki, do czasu przybycia osoby posiadającej uprawnienia do przejęcia kierowania. W przypadku przybycia jednostek ochotniczych i zawodowych, obowiązany do przejęcia kierowania jest kierujący z jednostki zawodowej. Gdy na miejsce zdarzenia przybywają dowódcy tej samej hierarchii, obowiązany do przejęcia kierowania jest dowódca z jednostki, dla której miejsce zdarzenia stanowi teren własnego działania.
Rola OSP w kontekście KSRG
Często pojawia się pytanie dotyczące obowiązku przejęcia dowodzenia przez jednostkę OSP w KSRG w sytuacji, gdy jako pierwsza na miejsce zdarzenia dotarła OSP spoza KSRG. W Rozporządzeniu o KSRG z 2011 roku (§ 21 ust. 1) znajduje się zapis, że kierowanie działaniem ratowniczym rozpoczyna się z chwilą przybycia na miejsce zdarzenia pierwszych sił i środków podmiotów KSRG. To oznacza, że do momentu przybycia jednostki z KSRG, oficjalne "kierowanie działaniem ratowniczym" w rozumieniu tego rozporządzenia nie jest formalnie ustanowione, choć dowodzenie zespołem ludzi odbywa się zawsze, jak w każdej formacji mundurowej.
Jednakże, zgodnie z rozporządzeniem z dnia 31 lipca 2001 r. (§ 2 pkt 5a), z chwilą przybycia na miejsce działań ratowniczych jednostki będącej podmiotem krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, kierowanie działaniem ratowniczym odbywa się na zasadach określonych w przepisach o szczegółowych zasadach organizacji KSRG. Tam właśnie jest mowa o tym, że kieruje osoba z uprawnieniami z KSRG, więc powinna ona przejąć dowodzenie.
W praktyce oznacza to, że jednostka OSP z KSRG ma prawo, a wręcz obowiązek, przejąć dowodzenie od jednostki spoza systemu, gdy tylko przybędzie na miejsce. Sytuacja komplikuje się, gdy na miejsce po OSP spoza KSRG przyjeżdża OSP z KSRG, ale z innego powiatu. Wówczas, po przyjeździe jednostki OSP KSRG z powiatu, na którego terenie odbywa się zdarzenie, to ona przejmuje dowodzenie.
Należy podkreślić, że nie można oddzielnie patrzeć na dwa rozporządzenia dotyczące przepisów odnośnie przejmowania dowodzenia. Jeśli rozporządzenie o KSRG nie uszczegóławia, że dowódca z KSRG jest w łańcuszku do przejmowania dowodzenia, to znaczy, że mowa jest o strażaku z OSP z odpowiednimi uprawnieniami, a następnie o komendancie gminnym (bez warunku, czy jest z OSP z KSRG, czy nie).
Jak wykonać ABC reagowania kryzysowego
Kierujący Działaniem Ratowniczym (KDR) - Prawa i obowiązki
Wprawiony dowódca powinien doskonale znać zasady kierowania, ale także ciągle reflektować nad fundamentami swojej pracy. Skuteczne dowodzenie wymaga odpowiedniego przygotowania i realizacji kluczowych zadań na miejscu zdarzenia.
Kluczowe aspekty dowodzenia
- Rozpoznanie zdarzenia i właściwe umiejscowienie: Okres oczekiwania na przybycie kolejnych ekip ratowniczych należy wykorzystać na rozpoznanie sytuacji (np. oględziny 360 stopni, wywiad od świadków, mieszkańców) i podjęcie decyzji o właściwym kierunku działań oraz priorytetach. KDR powinien zachować odpowiednią odległość od centrum wydarzeń, aby mieć szersze spojrzenie i unikać wciągania się w działania wykonawcze.
- Precyzyjne wydawanie rozkazów: Ogólnikowe sformułowania, takie jak „wynosić co się da” czy „gaście!”, nie stanowią merytorycznego wsparcia dla ratowników. Należy jasno i precyzyjnie wyznaczać zadania swoim podwładnym.
- Kontrola przepływu informacji: W sytuacjach kryzysowych liczba informacji może być przytłaczająca. KDR powinien selekcjonować informacje, przetwarzać te istotne, a mylne natychmiast korygować.
- Delegowanie zadań i koncentracja na priorytetach: KDR jest często obciążony nadmiarem obowiązków. Umiejętność właściwego ich uszeregowania pod względem ważności to klucz do sukcesu. Nie należy zajmować się drobiazgami ani eliminować osób, które trywializują sytuację, dając im zadania, które usuną je ze struktury organizacyjnej lub poza teren działania.
- Dbanie o odpoczynek i łączność: Podczas długotrwałych akcji zmęczenie KDR prowadzi do błędnych decyzji. Nie należy obawiać się przekazania dowództwa, gdy konieczny jest odpoczynek. Pomyślność akcji ratowniczej zależy także od sprawnej współpracy i koordynacji wysiłków, co wymaga właściwej łączności.
- Informowanie przełożonych: Regularne informowanie przełożonych oraz dyspozytora (który ma dostęp do procedur, wiedzy o zadysponowanych środkach i lokalizacji) pozwala na uzyskanie wsparcia i potrzebnych środków.
- Wykorzystywanie doświadczenia innych i pamięć o odpowiedzialności prawnej: KDR powinien korzystać z wiedzy i doświadczenia współpracowników oraz służb specjalistycznych. Należy pamiętać, że prokurator przyjrzy się działalności KDR, a wszystko, co zdarzy się podczas akcji, będzie później analizowane. Świadomość tego faktu pozwala na podejmowanie bardziej przemyślanych decyzji.
Zakończenie działań i przekazanie miejsca zdarzenia
Potwierdzenie przekazania miejsca zdarzenia jest dokumentem, który zgodnie z obowiązującym prawem wyznacza koniec kierowania działaniami ratowniczymi, pod warunkiem obecności na miejscu zdarzenia osoby przewidzianej w przepisach, która potwierdza przekazanie.
Sens i podstawy prawne przekazania miejsca zdarzenia
Zasadniczo przekazanie miejsca zdarzenia nie dotyczy osób. W przypadku, gdy podczas zdarzenia występują osoby poszkodowane, po udzieleniu im pomocy i przejęciu przez służby medyczne, uzyskuje się możliwość zakończenia działań ratowniczych w tym zakresie. Na okoliczność tego przekazania sporządzany jest inny dokument (np. karta udzielonej Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy).
Oddzielną kwestią jest zabezpieczenie mienia po odjeździe z miejsca zdarzenia. Jeżeli działania dotyczą tylko poszkodowanego, po przekazaniu takiej osoby Zespołowi Ratownictwa Medycznego (ZRM) lub innemu podmiotowi medycznemu, można odjechać z miejsca zdarzenia, po uprzednim poinformowaniu stanowiska kierowania. Jeżeli jednak działania dotyczyły oprócz osób również mienia, zwierząt czy nieruchomości, należy przekazać miejsce zdarzenia protokołem.
Zarządzenia kierującego działaniem ratowniczym, związane z korzystaniem z praw opisanych w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 4 lipca 1992 roku w sprawie zakresu i trybu korzystania z praw przez kierującego działaniem ratowniczym, mają moc decyzji administracyjnej z rygorem natychmiastowej wykonalności (zgodnie z Kodeksem Postępowania Administracyjnego). Skorzystanie z tych praw powinno być odnotowane w raporcie KDR, a nawet sporządzone w formie decyzji.
Adresaci przekazania miejsca zdarzenia
Miejsce zdarzenia można przekazać właścicielowi, zarządcy, użytkownikowi lub przedstawicielowi organu administracji rządowej lub samorządu terytorialnego, Policji czy straży gminnej (miejskiej). W przypadku braku właściwej osoby jesteśmy zobowiązani do powiadomienia właściwego miejscowo stanowiska kierowania o braku osoby wymaganej przepisami i możemy odjechać z miejsca zdarzenia.
W przypadku mienia należącego do Skarbu Państwa zasadne jest przekazanie miejsca zdarzenia właściwej miejscowo władzy samorządowej (Burmistrz, Wójt lub jego przedstawiciel) lub organom władzy państwowej. Nie jest wymagane przekazanie miejsca zdarzenia zawsze i wszędzie - prawo zezwala na odstąpienie od tej czynności w przypadku braku osoby uprawnionej. Często jednak obawa o dostarczenie zaleceń do właściciela, zarządcy czy użytkowników sprawia, że konieczne jest wspomaganie się innymi służbami, np. Policją lub Strażą Gminną.
Zgodnie z aktualnym porozumieniem między Komendantem Głównym PSP i Generalną Dyrekcją Dróg Krajowych i Autostrad, podczas działań na drogach pod nadzorem GDDKiA, jesteśmy zobowiązani do sporządzenia odpowiedniego potwierdzenia i wypisania zaleceń, których adresatem jest zarządca drogi, przedstawiciel GDDKiA. W przypadku dróg niższej kategorii należy przekazać miejsce zarządcy tejże drogi.
Przedmiot przekazania
Potwierdzenie powinno zostać sporządzone wobec terenu, obiektu czy mienia objętego działaniem ratowniczym. Może to być dom, mieszkanie, budynek gospodarczy, jezdnia, pojazd, drzewo, maszyna budowlana, rolnicza, łąka, pole uprawne itp. Przykładem jest wypadek w ruchu drogowym, gdzie osoby poszkodowane przekazuje się ZRM, drogę zarządcy, a pojazdy właścicielom i Policji. Jeśli wszystkie pojazdy zostały objęte działaniami, teoretycznie należy sporządzić osobne protokoły. W przypadku braku właścicieli lub trwania czynności policyjnych, przekazanie wszystkich pojazdów Policji jednym protokołem jest uznawane za właściwe. Jeśli jest obecny właściciel pojazdu i prowadzono na nim działania, należy ten pojazd przekazać.
W przypadku samej drogi należy powiadomić zarządcę, który powinien przybyć na miejsce zdarzenia. Jeżeli zarządca jest niedostępny, usuwa się zagrożenia chemiczno-ekologiczne z jezdni, informując SK o braku zarządcy. Dobrą praktyką jest wystosowanie prośby do Policji o kontakt z zarządcą drogi i przekazanie informacji o zdarzeniu, szczególnie w przypadku uszkodzenia infrastruktury drogowej. W przypadku stwierdzenia niebezpieczeństwa dla użytkowników drogi, po konsultacji z Policją, należy rozważyć jej zamknięcie.
Szczegółowe uwagi i dokumentacja
Zalecenia czy uwagi zawarte w potwierdzeniu przekazania są często istotne dla bezpieczeństwa użytkowników czy mieszkańców. Należy sformułować najważniejsze zalecenia czy zakazy. Osoba podpisująca takie zalecenia bierze na siebie odpowiedzialność, zostaje poinformowana o ewentualnych zagrożeniach i powinna dołożyć wszelkich starań do zrealizowania uwag. Nie jest jednak konieczne formułowanie uwag w każdym protokole; istotne jest samo przekazanie, które równa się zakończeniu działań ratowniczych. Kierowanie działaniami ratowniczymi ustaje z chwilą przekazania odpowiedzialności za obiekt.
Dobrą praktyką jest każdorazowe zalecenie dozorowania miejsca zdarzenia, które jest potrzebne w większości sytuacji. W ten sposób uczula się osobę przejmującą miejsce zdarzenia na wypadek wystąpienia powtórnego zagrożenia lub sytuacji nieprzewidzianych. W przypadku wątpliwości co do druku potwierdzenia, powinna zostać sporządzona decyzja KDR. Potwierdzenie przekazania jest wystarczającym dokumentem.
Województwa wprowadzają także wewnętrzne zalecenia, np. dotyczące zdarzeń z tlenkiem węgla, gdzie zalecany jest zapis o zakazie użytkowania przewodów i urządzeń spalinowych do czasu ich przeglądu przez uprawnione organy. Warto wyjaśnić osobie przyjmującej odpowiedzialność, że najlepiej wezwać kominiarza do przeglądu urządzeń spalinowych, a w razie objawów zatrucia tlenkiem węgla lub zadymienia - powiadomić straż pożarną.
Staranność przy wypełnianiu dokumentacji może pomóc zarówno osobom, które wezwały pomoc, jak i strażakom w razie wystąpienia nieprzewidzianych sytuacji. Dokumentacja jest przechowywana przez długi czas na wypadek ewentualnego dochodzenia czy spraw sądowych. Po latach ludzka pamięć jest zawodna, a dokumentacja staje się często jedynym argumentem kierującego działaniem ratowniczym. Szczegółowe zasady sporządzania informacji ze zdarzenia przedstawiono w dokumencie „Zasady ewidencjonowania zdarzeń w systemie wspomagania decyzji PSP”.