Ospa wietrzna, znana również jako varicella, to wysoce zaraźliwa choroba wywoływana przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV - Varicella Zoster Virus IgM), należącego do rodziny Herpesviridae. Jest to jedna z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego, atakująca przede wszystkim dzieci poniżej 12. roku życia, choć mogą na nią zachorować także dorośli. Po przebyciu ospy wirus pozostaje w organizmie w stanie uśpienia i może zostać reaktywowany w późniejszym wieku, powodując półpasiec.
Czym jest ospa wietrzna?
Ospa wietrzna jest chorobą wywołaną przez wirusa VZV, obecnie określanego jako ludzki herpeswirus 3 (HHV-3). Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową, czyli wtedy, gdy ktoś kaszle lub kicha, a także drogą powietrzną "z wiatrem" na odległość nawet kilkudziesięciu metrów. Można zarazić się również poprzez bezpośredni kontakt z treścią pęcherzy ospy lub skażonym przedmiotem, a następnie dotknięcie ust lub nosa. Wirus przedostaje się do organizmu przez górne drogi oddechowe i/lub spojówki, następnie wnika do węzłów chłonnych, by po kilku dniach trafić do wątroby i śledziony, a stamtąd do komórek nabłonka i błon śluzowych oraz innych tkanek.
Ospa jest niezwykle zaraźliwa; szacuje się, że jeśli ktoś zachoruje, zakażonych zostanie nawet 90% nieodpornych osób znajdujących się w pobliżu. Chory zakaża osoby z otoczenia od 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki do czasu przyschnięcia wszystkich pęcherzyków, co trwa około tygodnia. Okres wylęgania choroby, czyli czas od momentu zakażenia do pojawienia się symptomów, wynosi od 10 do 21 dni, zwykle 2-3 tygodni. U osób z obniżoną odpornością okres wylęgania może ulec wydłużeniu do 4 tygodni.
Mimo że ospa wietrzna jest łagodną chorobą u większości dzieci, może nieść ze sobą poważne konsekwencje w przypadku kobiet w ciąży, dzieci z niedojrzałym układem odpornościowym (np. noworodki poniżej 12. miesiąca życia) i osób z osłabionym układem odpornościowym. U dorosłych przebieg choroby jest z reguły znacznie cięższy, a ryzyko powikłań wyższe. Po przechorowaniu ospy wirus VZV pozostaje w organizmie w stanie uśpienia w zwojach nerwowych, a jego reaktywacja może nastąpić nawet po wielu latach, prowadząc do rozwoju półpaśca.
Objawy ospy wietrznej i rozwój wysypki
Pierwsze objawy ospy wietrznej, zwane objawami prodromalnymi, są zwykle niespecyficzne i mogą przypominać grypę. Trwają one od jednego do dwóch dni i występują częściej u dorosłych niż u dzieci, u których wysypka jest często pierwszym objawem. Mogą one obejmować:
- gorączkę (często umiarkowaną lub podwyższoną, u dorosłych do 40°C)
- zmęczenie i ogólne złe samopoczucie
- bóle mięśni i stawów
- ból głowy
- utratę apetytu
- nudności
- katar, kaszel, ból gardła
Wirus przemieszcza się wówczas z dróg oddechowych lub oczu do węzłów chłonnych, a dalej przedostaje się do krwiobiegu. Osoba chora zaraża i może przenieść wirusa na inne osoby już na tym etapie, zanim pojawi się charakterystyczna wysypka.
Rozwój wysypki
Charakterystyczna wysypka pojawia się po około 1-2 dniach od objawów prodromalnych, najpierw jako małe, wypukłe, swędzące, czerwone guzki na brzuchu, klatce piersiowej, plecach lub twarzy (mogą być mniej czerwone na ciemniejszych odcieniach skóry). Następnie rozprzestrzenia się po całym ciele, w tym na skórę głowy, ramiona, nogi, dłonie, podeszwy stóp, powieki, odbyt i narządy płciowe. Co ciekawe, zanim na skórze pojawią się pęcherze, wysypka może wystąpić w jamie ustnej, tworząc małe, białe ziarenka wewnątrz czerwonego pierścienia (tzw. enanthema). Stan ten może być bardzo bolesny i powodować problemy ze spożywaniem pokarmu.
W ciągu 12 do 24 godzin grudki zmieniają się w wodniste pęcherze, które są bardzo swędzące. Pęcherze te często pękają, uwalniając płyn, który jest wysoce zaraźliwy. Drapanie pęcherzy może spowodować rozprzestrzenienie się wirusa, a także doprowadzić do rozwoju blizn lub infekcji. Pęcherze, które nie pękają, po wyschnięciu zmętnieją i pokryją się skorupą. Zagojenie się rany ospy wietrznej zajmuje około czterech lub pięciu dni.
Wysypka wynikająca z rozwoju ospy wietrznej pojawia się "falami" - gdy jedne pęcherze zaczynają się goić i pokrywać strupami, mogą pojawić się nowe plamy. Na tym etapie chorzy często mają niską gorączkę. Przyjmuje się, że ospa wietrzna może spowodować pojawienie się od 200 do 500 pęcherzy na ciele, a u dorosłych liczba wykwitów zwykle przekracza 500. Dopóki wszystkie pęcherze nie znikną i nie zamienią się w strupy, pacjent może nadal zarażać.
Jak długo trwa ospa wietrzna i wysypka?
Całkowity czas trwania ospy wietrznej wynosi około 10-14 dni od momentu pojawienia się pierwszego wykwitu. W większości przypadków ospa ustępuje po dwóch tygodniach, choć w niektórych przypadkach choroba może przeciągnąć się na dłużej.
Wysypka, która jest najbardziej charakterystycznym objawem, pojawia się rzutami w ciągu dwóch do czterech dni. Przejście od plamki do strupka trwa około 6 dni. Zmiany skórne stopniowo przysychają i zmieniają się w strupki, które powoli odpadają. Zwykle ustępują w ciągu około tygodnia, ale całkowite ustąpienie zmian może zająć 2-3 tygodni, co bezpośrednio odpowiada na pytanie o trzymiesięczny okres wysypywania.
Okres zakaźności rozpoczyna się na 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki i kończy się dopiero z zastrupieniem wszystkich zmian. Chory przestaje zarażać, gdy dojdzie do osuszenia zmian skórnych i odpadnięcia powstałych strupów, co zazwyczaj trwa około 7 dni. Trwa ospa dłużej, jeśli dojdzie do nadkażenia bakteryjnego lub jeśli choruje osoba z osłabioną odpornością. W takim przypadku czas rekonwalescencji może się wydłużyć.
Przebieg ospy wietrznej u dorosłych i w grupach ryzyka
O ile u dzieci najczęściej choroba przebiega łagodnie, nastolatki (od 12. rż.) i osoby dorosłe zwykle przechodzą ospę wietrzną ciężej, częściej wymagają hospitalizacji, a powikłania choroby rozwijają się u nich znacznie częściej. Okres objawów zwiastunowych jest krótki i trwa 1-2 dni. U dorosłych choroba początkowo objawia się wysoką gorączką (do 40°C), bólem głowy i ogólnym złym samopoczuciem, a także utratą apetytu, zmęczeniem i nudnościami.
Szczególnie ciężko przebiega ospa wietrzna u pacjentów z upośledzeniem odporności (zaawansowane stadia zakażenia HIV, białaczki, rozsiane nowotwory, immunosupresja po przeszczepieniach narządów) oraz z rozległymi chorobami skóry, jak np. atopowe zapalenie skóry, szczególnie gdy są leczeni miejscowo glikokortykosteroidami.
Ospa jest bardzo niebezpieczną infekcją dla kobiet w ciąży. Przyszła mama podlega podwyższonemu ryzyku rozwoju zapalenia płuc. Jeśli zakażenie ma miejsce między 8 a 20 tygodniem ciąży, płód jest zagrożony poważnymi wadami wrodzonymi, w tym bliznami, nieprawidłowym rozwojem nóg lub ramion, problemami z mózgiem lub oczami oraz niską masą urodzeniową. Niebezpieczna jest również ospa uaktywniona na kilka dni przed porodem lub w jego trakcie - dziecko może urodzić się wówczas z zagrażającą życiu infekcją (ospa wrodzona). Noworodki z ospą wrodzoną mogą mieć niską masę urodzeniową, zaburzenia rozwoju, zaćmę, zapalenie siatkówki i naczyniówki, niedorozwój kończyn oraz objawy neurologiczne. Zakażenie po 20. tygodniu ciąży zwykle nie powoduje wad u płodu, jednak może skutkować pojawieniem się półpaśca u dziecka po urodzeniu.
Możliwe powikłania ospy wietrznej
Większość osób całkowicie wraca do zdrowia po ospie wietrznej, ale w niektórych przypadkach choroba może mieć poważniejszy przebieg, prowadząc do szeregu powikłań.
Najczęstszym powikłaniem jest nadkażenie bakteryjne skóry lub tkanek miękkich, zwykle spowodowane przez paciorkowce grupy A lub gronkowce. Dochodzi do niego w wyniku drapania wykwitów, niedostatecznej higieny skóry czy stosowania miejscowo działających leków i zasypek. Nadkażenia mogą prowadzić do ropni, róży (zakaźnej choroby skóry), zapalenia tkanki łącznej, a w rzadkich przypadkach nawet do posocznicy (sepsy), stanu zagrażającego życiu. Po wygojeniu mogą pozostawiać drobne blizny.
Ciężkim powikłaniem, które może pojawić się w przebiegu ospy u osób dorosłych, jest zapalenie płuc, rozwijające się u co dziesiątego dorosłego chorego. Częściej występuje u kobiet w ciąży, palaczy, osób z obniżoną odpornością i chorych na POChP.
Możliwe są również powikłania neurologiczne, najczęściej ostra ataksja móżdżkowa, objawiająca się zaburzeniami równowagi, ataksją i mową skandowaną. Rzadziej dochodzi do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub groźnego zapalenia mózgu, które może pozostawić trwałe następstwa, takie jak upośledzenie słuchu, napady drgawek czy porażenia ruchowe.
Inne rzadkie powikłania obejmują:
- odwodnienie
- trwałe blizny na skórze (jeśli pęcherze zostaną zadrapane lub zakażone)
- stany krwotoczne (krwawienia)
- zapalenie innych części ciała, w tym nerek, trzustki, stawów, móżdżku, jąder, oczu (tęczówki, naczyniówki, ciałka rzęskowego) lub wyrostka robaczkowego
- zespół Reye'a - rzadkie schorzenie, częściej u dzieci i nastolatków, powiązane ze stosowaniem aspiryny w leczeniu infekcji wirusowych, prowadzące do obrzęku i uszkodzenia mózgu. Z tego powodu aspiryny nie należy stosować w leczeniu ospy wietrznej.
Lekarz wyjaśnia ospę wietrzną | Przyczyny, stadia, objawy, leczenie (ORAZ ZDJĘCIA)
Diagnostyka ospy wietrznej
Ospa wietrzna jest diagnozowana na podstawie charakterystycznych objawów i wysypki. Wystąpienie pęcherzykowych wykwitów, wielopostaciowość zmian, lokalizacja wysypki głównie na tułowiu i twarzy, zajęcie skóry owłosionej głowy oraz towarzyszący świąd i pojawianie się zmian na błonach śluzowych jest na tyle charakterystyczne, że rzadko potrzebne są badania dodatkowe. Pomocny jest wywiad, a potwierdzony kontakt z chorym na ospę wietrzną w czasie odpowiadającym okresowi wylęgania umożliwia powiązanie epidemiologiczne ze źródłem zakażenia. Nieprzechorowanie ospy wietrznej w dzieciństwie i brak szczepień przeciwko tej chorobie również uprawdopodobnia rozpoznanie.
W celu potwierdzenia diagnozy lub wykluczenia innych schorzeń, lekarz może zlecić wykonanie dodatkowych badań, takich jak:
- test RT-PCR
- badania krwi
- badanie kultur bakterii (w przypadku podejrzenia nadkażenia)
Ważne jest różnicowanie ospy wietrznej z chorobami o podobnych objawach, takimi jak półpasiec, inne infekcje wirusowe (opryszczka, enterowirus), reakcje na leki (rumień wielopostaciowy), świerzb, rzadkie wirusy ospy (małpia ospa, ospa krowia), liszajec, ugryzienia owadów, odra, różyczka czy choroba dłoni, stóp i jamy ustnej.
Leczenie i łagodzenie objawów
Na ospę wietrzną nie ma lekarstwa, jednak choroba ta zwykle ustępuje samoistnie w ciągu tygodnia lub dwóch bez leczenia. Samo leczenie skupia się na łagodzeniu objawów, takich jak swędzenie i dyskomfort. W łagodnym przebiegu ospy leczenie zwykle polega na podawaniu leków przeciwgorączkowych i łagodzących świąd.
W przypadku gorączki lekiem z wyboru jest paracetamol. Należy pamiętać, aby w trakcie ospy wietrznej unikać stosowania kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) ze względu na zwiększone ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a. Ibuprofen może zwiększać ryzyko wystąpienia powikłania w postaci nadkażeń skóry wywołanych przez gronkowce lub paciorkowce, dlatego jego stosowanie w ospie jest dyskusyjne i wymaga konsultacji z lekarzem.
Aby złagodzić świąd, warto spróbować:
- kąpieli owsianych lub z dodatkiem nadmanganianu potasu (tak by woda była lekko różowa)
- balsamów kalaminowych lub specjalnych płynów, żeli i pianek redukujących świąd
- leków, takich jak difenhydramina, które pomagają w swędzeniu i zasypianiu
- chłodzenia skóry zimną, wilgotną szmatką
- noszenia luźnej, bawełnianej odzieży
- utrzymywania chłodu w sypialni w nocy
Ważne jest, aby nie drapać krostek, aby zapobiec nadkażeniom bakteryjnym i powstawaniu blizn. Ryzyko rozwoju infekcji można zmniejszyć poprzez regularne mycie dłoni mydłem i przycinanie paznokci. Należy unikać dotykania jakichkolwiek otwartych lub strupowatych zmian skórnych.
W przypadku cięższego przebiegu choroby, u osób z grup ryzyka (dorosłych, kobiet w ciąży, osób z niedoborami odporności, noworodków), lekarze zalecają stosowanie leków przeciwwirusowych, takich jak acyklowir (rzadziej walacyklowir i famcyklowir). Lek ten skraca czas trwania choroby i zmniejsza ryzyko rozwoju powikłań, ale działa najlepiej, gdy zostanie podany możliwie szybko, w pierwszych dniach choroby. Leczenie infekcji bakteryjnych może polegać na stosowaniu antybiotyków miejscowych, doustnych lub wstrzykiwanych, w zależności od ciężkości.
Profilaktyka: szczepienia i unikanie zakażenia
Najbardziej efektywną metodą ochrony przed zachorowaniem na ospę wietrzną i jej powikłaniami jest szczepienie. Szczepionka przeciwko ospie wietrznej ma wysoką skuteczność, przekraczającą 90-95% po podaniu dwóch dawek, i jest bezpieczna oraz dobrze tolerowana.
W Polsce szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest szczepieniem zalecanym i odpłatnym, ale istnieje szereg osób, u których jest to obowiązkowe i nieodpłatne, realizowane ze środków publicznych. Należą do nich dzieci do ukończenia 12. roku życia z upośledzeniem odporności (np. z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażone HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią) oraz zdrowe dzieci z otoczenia tych pacjentów, które nie chorowały na ospę wietrzną. Obowiązkowe jest również dla dzieci przebywających w żłobkach lub klubach dziecięcych oraz w placówkach opiekuńczo-wychowawczych. Szczepionkę można podawać już od ukończonego 9. miesiąca życia, w dwóch dawkach w odstępie minimum 6 tygodni. Jeśli dorosła osoba nie chorowała na ospę wietrzną, szczepionkę można podać w dowolnym wieku. Przeciwwskazaniem do szczepienia jest ciąża.
Oprócz szczepień, w profilaktyce ospy wietrznej zaleca się unikanie kontaktu z chorymi, zwłaszcza w okresie transmisji wirusa (od 1-2 dni przed pojawieniem się wysypki do przyschnięcia wszystkich pęcherzyków). W przypadku kontaktu z osobą chorą, a braku wcześniejszego szczepienia, podanie szczepionki w ciągu 72 godzin może pomóc zapobiec rozwojowi choroby lub złagodzić jej przebieg. Dla osób obarczonych dużym ryzykiem ciężkich powikłań (np. kobiet w ciąży, noworodków, pacjentów w ciężkiej immunosupresji), po kontakcie z chorym, możliwa jest również immunoprofilaktyka bierna, polegająca na podaniu swoistej immunoglobuliny zawierającej przeciwciała anty-VZV.
Ospa wietrzna a inne choroby: półpasiec i małpia ospa
Ospa wietrzna bywa mylona z innymi chorobami wirusowymi, takimi jak półpasiec czy małpia ospa, ze względu na podobieństwa w objawach skórnych. Istnieją jednak między nimi istotne różnice.
Półpasiec
Półpasiec jest również wywoływany przez wirusa VZV, ale stanowi infekcję wtórną, będącą efektem reaktywacji uśpionego wirusa po przechorowaniu ospy wietrznej. W przeciwieństwie do ospy, wysypka w przypadku półpaśca pojawia się zwykle po jednej stronie ciała, w obrębie jednego dermatomu (obszaru skóry unerwianego przez zajęty nerw), i jest bardziej bolesna. Półpasiec zwykle występuje u osób starszych lub z osłabionym układem odpornościowym.
Małpia ospa
Małpia ospa (monkeypox) to zoonoza, czyli choroba odzwierzęca, wywoływana przez wirus z rodziny Orthopoxvirus (MPXV), a nie VZV. Jest znacznie rzadsza niż ospa wietrzna. Choć obie choroby powodują wysypkę zamieniającą się w pęcherze, w przypadku małpiej ospy wysypka zwykle utrzymuje się na twarzy, ramionach i nogach, a w przypadku ospy wietrznej obejmuje całe ciało.