W systemie ratownictwa medycznego w Polsce kluczową rolę odgrywają dwa typy specjalistów: ratownik KPP (Kwalifikowanej Pierwszej Pomocy) oraz ratownik medyczny. Choć obie profesje mają na celu ratowanie życia i zdrowia poszkodowanych, istnieją między nimi znaczące różnice w zakresie uprawnień, wykształcenia i obszarów działania. W tym artykule przyjrzymy się bliżej tym dwóm ważnym zawodom w służbie ratowniczej, ze szczególnym uwzględnieniem statusu ratownika medycznego w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP).
Ratownik KPP i Ratownik Medyczny: Kluczowe Różnice
Definicje i Zakres Kompetencji
Ratownik KPP to osoba, która ukończyła kurs kwalifikowanej pierwszej pomocy i zdała egzamin państwowy, uzyskując uprawnienia do podejmowania zaawansowanych działań ratowniczych przed przybyciem zespołów ratownictwa medycznego. Działa on w ramach systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego lub we współpracy z nim, w ramach jednostek współpracujących z PRM, udzielając pomocy osobom w stanie nagłego zagrożenia zdrowia lub życia, m.in. podczas wypadków, urazów, zatrzymań krążenia czy zdarzeń masowych. Kompetencje ratownika KPP obejmują m.in. wywiad przedmedyczny, przeprowadzanie resuscytacji krążeniowo-oddechowej, tamowanie krwotoków, unieruchamianie złamań, a także wstępne postępowanie przeciwwstrząsowe.
W przeciwieństwie do osoby po kursie pierwszej pomocy, ratownik KPP posiada rozszerzone kompetencje, ustandaryzowane procedury i umiejętność pracy w zespole ratowniczym, co sprawia, że jego rola jest kluczowa w służbach takich jak OSP, WOPR, GOPR, TOPR, formacje mundurowe (np. w Straży Granicznej, Policji, Wojsku), firmy zajmujące się transportem medycznym.
Zgodnie z ustawą o Państwowym Ratownictwie Medycznym, uprawnienia ratownika KPP w zakresie podawania leków są ograniczone. Może on asystować poszkodowanemu w użyciu jego własnych leków, takich jak leki wziewne w przypadku astmy czy strzykawki z adrenaliną przy reakcji anafilaktycznej.
Ratownik medyczny posiada znacznie szersze uprawnienia niż ratownik KPP. Może on wykonywać medyczne czynności ratunkowe, w tym podawanie leków niezbędnych na danym poziomie działań, zakładać wkłucia dożylne, intubować pacjenta, czy przeprowadzać bardziej zaawansowane procedury medyczne.
Ścieżka Edukacyjna i Czas Trwania Szkolenia
Droga do zostania ratownikiem KPP różni się znacząco od ścieżki edukacyjnej ratownika medycznego. Oba zawody wymagają specjalistycznego szkolenia, ale poziom i czas trwania edukacji są odmienne.
Aby zostać ratownikiem KPP, należy ukończyć kurs kwalifikowanej pierwszej pomocy. Kurs ten jest dostępny dla osób pełnoletnich, posiadających co najmniej wykształcenie średnie. Kurs kwalifikowanej pierwszej pomocy trwa 66 godzin, z czego część stanowią zajęcia teoretyczne, a część praktyczne. Po ukończeniu kursu i zdaniu egzaminu, uczestnik otrzymuje zaświadczenie o ukończeniu kursu w zakresie kwalifikowanej pierwszej pomocy. Program kursu zawiera m.in. podstawy anatomii i fizjologii, zasady resuscytacji krążeniowo-oddechowej, postępowanie w przypadku urazów, krwotoków, złamań, a także radzenie sobie z poszkodowanymi z wychłodzeniem lub przegrzaniem. Program kursu KPP zawiera także przyrządową oraz bezprzyrządową metodę udrażniania dróg oddechowych. Kursanci uczą się również obsługi defibrylatora AED i innych podstawowych urządzeń ratowniczych.
Droga do zostania ratownikiem medycznym jest znacznie dłuższa i bardziej wymagająca. Aby uzyskać tytuł ratownika medycznego, należy ukończyć studia wyższe na kierunku ratownictwo medyczne. Są to studia pierwszego stopnia (licencjackie), trwające 3 lata. Studia ratownictwa medycznego to trzyletni program obejmujący szeroki zakres przedmiotów medycznych. Studenci uczą się anatomii, fizjologii, patofizjologii, farmakologii, pediatrii, chirurgii, interny, psychiatrii i wielu innych dziedzin medycyny. Oprócz tego, program obejmuje przedmioty specjalistyczne z zakresu ratownictwa, takie jak medyczne czynności ratunkowe, techniki ratownicze, postępowanie w zdarzeniach masowych czy medycyna katastrof.
Miejsca Działania i Kontekst Pracy
Ratownik KPP i ratownik medyczny działają w różnych środowiskach i sytuacjach, choć ich głównym celem jest zawsze ratowanie życia i zdrowia poszkodowanych. Ratownicy KPP najczęściej pracują w jednostkach współpracujących z systemem Państwowego Ratownictwa Medycznego. Można ich spotkać w straży pożarnej, GOPR, WOPR, a także w innych służbach ratowniczych. Często uczestniczą w działaniach ratowniczych w trudno dostępnych miejscach, takich jak góry, akweny wodne czy miejsca katastrof. Ratownik KPP może pracować w karetce, ale nie w zespole ratownictwa medycznego typu P (podstawowym) lub S (specjalistycznym). Może natomiast być członkiem załogi w karetkach transportowych, które nie są częścią systemu Państwowego Ratownictwa Medycznego.
Ratownicy medyczni najczęściej pracują w zespołach ratownictwa medycznego, czyli w karetkach pogotowia. Można ich również spotkać w szpitalnych oddziałach ratunkowych, na oddziałach intensywnej terapii, w centrum powiadamiania ratunkowego (CPR) czy w lotniczym pogotowiu ratunkowym.
Wspólne Umiejętności i Podstawy Prawne
Mimo różnic w zakresie uprawnień i wykształcenia, ratownik KPP i ratownik medyczny posiadają wiele wspólnych umiejętności, które są kluczowe w ratowaniu życia i zdrowia poszkodowanych w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego. W każdym programie są aspekty dotyczące wsparcia psychicznego, postępowania w przypadku zagrożenia zdrowia lub życia. Zarówno ratownik KPP, jak i ratownik medyczny są biegli w wykonywaniu resuscytacji krążeniowo-oddechowej (RKO). Obaj znają aktualne wytyczne dotyczące prowadzenia RKO u dorosłych, dzieci i niemowląt. Tak, zarówno ratownik KPP, jak i ratownik medyczny są przeszkoleni w użyciu defibrylatora. Obie grupy ratowników posiadają umiejętności w zakresie tamowania krwotoków i opatrywania ran. Potrafią zastosować opatrunki uciskowe, opaski zaciskowe (w określonych sytuacjach) oraz radzić sobie z różnymi rodzajami ran.
Praca ratownika KPP jest regulowana przez Ustawę z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym. Ratownicy medyczni działają na podstawie Ustawy z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym oraz Ustawy z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (obecnie zmienionej na ustawę z 1 grudnia 2022 r. o zawodzie ratownika medycznego oraz samorządzie ratowników medycznych). Zgodnie z art. 5 ust. 1 Ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym, osoba udzielająca pierwszej pomocy, kwalifikowanej pierwszej pomocy oraz podejmująca medyczne czynności ratunkowe korzysta z ochrony przewidzianej w Kodeksie karnym dla funkcjonariuszy publicznych. Oznacza to, że ratownik KPP ma obowiązek udzielenia pomocy w ramach swoich kompetencji, chyba że narażałoby to jego życie lub zdrowie na poważne niebezpieczeństwo.
Ratownik Medyczny w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP)
Czy Ratownik Medyczny Potrzebuje Kursu KPP do Działań w OSP?
Odpowiedź na pytanie, czy ratownik medyczny musi zrobić KPP, aby prowadzić działania medyczne jako strażak OSP, jest jednoznaczna: nie, nie musi robić KPP. Uprawnienia ratownika medycznego są znacznie szersze niż ratownika KPP, co wynika z odmiennych ścieżek edukacyjnych i zakresu odpowiedzialności. Ustawa z dnia 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym dokładnie reguluje, gdzie ratownik medyczny może realizować swoje zadania zawodowe, co odnosi się także do OSP. Studenci ratownictwa medycznego w toku studiów licencjackich zdają egzaminy obejmujące dokładnie ten sam zakres wiedzy i umiejętności, jaki jest wymagany od ratowników KPP.
W zasadach organizacji ratownictwa medycznego w KSRG na poziomie zaawansowanym jest zawarta informacja o Ratowniku medycznym w OSP, co potwierdza możliwość jego działania w OSP bez dodatkowego kursu KPP. Przepisy nie zabraniają natomiast, aby członek OSP posiadał jednocześnie uprawnienia ratownika medycznego i wykonywał swoje uprawnienia w działaniach ratowniczych prowadzonych przez OSP włączonych do KSRG.
Recertyfikacja KPP dla Ratowników Medycznych
Ratownik KPP musi odnawiać swoje uprawnienia co 3 lata. Aby to zrobić, konieczne jest uczestnictwo w recertyfikacji KPP lub - jeżeli nie przedłuży uprawnień w ciągu 3 lat od ostatniego egzaminu - w pełnym kursie kwalifikowanej pierwszej pomocy i zdanie egzaminu potwierdzającego posiadane umiejętności. Jest to istotne, aby ratownik KPP był na bieżąco z najnowszymi procedurami i technikami ratowniczymi.
Pojawia się jednak pytanie o podstawę prawną wyłączającą ratownika medycznego z robienia recertyfikacji KPP. Jest to przedmiotem interpelacji poselskich. Absolwenci studiów na kierunku „ratownictwo medyczne” powinni mieć automatyczne potwierdzenie kompetencji w zakresie kwalifikowanej pierwszej pomocy (KPP) - to postulat interpelacji poselskiej skierowanej do Minister zdrowia.
Dokumentacja w OSP
Kopia dyplomu ratownika medycznego powinna znajdować się w dokumentach OSP. Jest to ważne dla potwierdzenia kwalifikacji członka jednostki, choć brakuje wyraźnej, obligatoryjnej podstawy prawnej regulującej status ratownika medycznego w OSP, ani jakiegokolwiek obligatoryjnego informowania Komendy Miejskiej/Powiatowej o posiadaniu takiego dyplomu w sposób formalny, wykraczający poza wewnętrzną dokumentację jednostki.
Organizacja Ratownictwa Medycznego w KSRG i Rola OSP
W Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym (KSRG) ratownictwo medyczne jest zorganizowane na poziomie podstawowym - jako kwalifikowana pierwsza pomoc - oraz zaawansowanym. Ten drugi poziom obejmuje świadczenia zdrowotne inne niż medyczne czynności ratunkowe, realizowane przede wszystkim przez ratowników medycznych.
Poziom podstawowy obejmuje wszystkie jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej oraz jednostki ochrony przeciwpożarowej, w szczególności OSP włączone do KSRG. Oznacza to, że wszyscy strażacy PSP (ok. 30 tys.) mają uprawnienia ratownika, a 2360 ma zawód ratownika medycznego. W przypadku OSP w KSRG takie uprawnienia powinno mieć co najmniej ośmiu druhów w jednostce, co pozwoli zapewnić co najmniej dwóch ratowników w składzie zastępu podejmującego interwencję. Aby zapewnić gotowość w zakresie KPP, uprawnienia powinno mieć ok. 30 tys. druhów OSP.
Jednostki OSP włączone do KSRG, zgodnie z art. 15 ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym, są jednostkami współpracującymi z systemem PRM. Zakres ratownictwa medycznego realizowanego przez podmioty KSRG został określony w ustawie z 8 września 2006 r. Dokumentem aktualnie określającym sposób organizacji i działania ratownictwa medycznego w KSRG są „Zasady organizacji ratownictwa medycznego w krajowym systemie ratowniczo-gaśniczym” z 30 czerwca 2021 r.
Ratownictwo medyczne w KSRG to wykonywanie w trybie pilnym medycznych działań ratowniczych (MDR) wobec osób znajdujących się w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego, a także działania organizacyjne, kadrowe, logistyczne i szkoleniowe zapewniające gotowość do wykonywania MDR. „Zasady” mówią także o izolowanych zdarzeniach ratownictwa medycznego (IZRM) - to sytuacja, kiedy ratownicy jednostek ochrony przeciwpożarowej realizują medyczne działania ratownicze będące we właściwościach PRM do czasu przejęcia odpowiedzialności za poszkodowanego przez przybyły na miejsce ZRM lub LZRM. Zdarza się to najczęściej wtedy, gdy siły i środki KSRG są dysponowane na prośbę dyspozytora medycznego i docierają do osób w stanie nagłego zagrożenia szybciej niż podmioty PRM.
Kwalifikowana pierwsza pomoc udzielana przez ratowników stanowi ważny element w łańcuchu przeżycia. Od jej jakości w dużej mierze zależy efektywność całego łańcucha. Efekty działań profesjonalnej kadry SOR, wyposażonej w nowoczesny sprzęt medyczny, są ściśle związane z jakością pomocy udzielonej na etapie przedszpitalnym. Końcowy wynik działań ratunkowych jest uzależniony od jakości pomocy na każdym etapie, zarówno przedszpitalnym, jak i szpitalnym.
Działania z zakresu ratownictwa medycznego na poziomie podstawowym są realizowane według procedur ratowniczych zawartych w załączniku 1 do „Zasad organizacji ratownictwa medycznego w KSRG” z 30 czerwca 2021 r., z zastosowaniem sprzętu stanowiącego wyposażenie podmiotów KSRG według standardów ujętych w załączniku 3 do „Zasad”. Należy je udokumentować w karcie udzielonej kwalifikowanej pierwszej pomocy.
Ratownicy KSRG często jako pierwsi udzielają pomocy osobom w stanie zagrożenia życia i zdrowia. Nakłada to na nich obowiązek ciągłego doskonalenia swoich umiejętności. Rozwój technologii sprawia, że na rynku dostępne są symulatory wysokiej wierności oraz wyposażenie do nowoczesnych centrów symulacji medycznej. Ćwiczenia w tego typu ośrodkach pozwalają na wierne odtwarzanie sytuacji, z którymi ratownicy mogą mieć do czynienia podczas służby. Prowadzenie zajęć doskonalących w centrach symulacji medycznej nie jest potrzebą przyszłości, ale koniecznością teraźniejszości.
Wyzwania i Postulaty Zmian
Konsekwencją obecnych przepisów jest sytuacja, że wielu studentów oraz absolwentów ratownictwa medycznego (w tym osoby już pracujące m.in. w transporcie medycznym, sanitarnym, przy zabezpieczaniu imprez masowych czy planujące udział w szkoleniach z zakresu ratownictwa wodnego) jest zmuszonych do ponownego odbywania kursu KPP oraz ponoszenia dodatkowych kosztów, mimo że w ramach studiów realizują szerszy i bardziej zaawansowany program oraz zdają identyczny egzamin końcowy.
Taka sytuacja skutkuje koniecznością dublowania treści kształcenia, stratą czasu, dodatkowymi obciążeniami finansowymi (szczególnie dotkliwymi dla studentów studiów niestacjonarnych lub uczelni niepublicznych), a także poczuciem braku logiki i spójności w systemie kształcenia kadr ratowniczych. Parlamentarzyści apelują do resortu zdrowia o ewentualną zmianę przepisów w tej kwestii, aby ratownicy medyczni automatycznie otrzymywali potwierdzenie kompetencji KPP.
Pojawiła się też internetowa petycja, aby ratownicy medyczni automatycznie otrzymywali specjalizację pielęgniarską. Autorzy petycji proponują studia pomostowe dla ratowników medycznych, po których ukończeniu uzyskają oni licencjat w zakresie pielęgniarstwa. Miałoby to wspomóc m.in. szpitalne oddziały ratunkowe (SOR) poprzez poszerzenie kwalifikacji zawodowych o kwestie pielęgnacji, możliwość toczenia krwi i jej składników, zlecania badań krwi i badań obrazowych czy ordynowania leków i wyrobów medycznych (wypisywania recept). To w połączeniu z ich wiedzą i umiejętnościami z zakresu medycyny ratunkowej znacznie podniesie jakość i bezpieczeństwo pracy w systemie PRM/SOR.