Kroniki Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) to niezwykle cenne źródła historyczne, dokumentujące życie i działalność jednostek, a także lokalnych społeczności. Ich tworzenie i prowadzenie pozwala zachować pamięć o bezinteresownej służbie pokoleń strażaków, ich osiągnięciach i wyzwaniach.
Motywacja i Cel Prowadzenia Kroniki OSP
Dla wielu strażaków prowadzenie kroniki jest sposobem na upamiętnienie ich wieloletniej, bezinteresownej służby. Wynika to z poczucia przynależności do tego wyjątkowego strażackiego stanu i odpowiedzialności za trwanie stowarzyszenia, w którym służą kolejne pokolenia mieszkańców. Kroniki pozwalają kolejnym pokoleniom strażaków, i nie tylko, poznać historię danej jednostki, jej tradycje, ważniejsze wydarzenia i osoby, które przez lata zasilały jej szeregi.
Jak poprowadzić kronikę OSP? Wskazówki praktyczne
Często pojawia się problem, jak poprowadzić kronikę, gdy brak jest zdjęć, pamiątek i zapisków z okresu założenia OSP. Jednostki, które istnieją od wielu lat, mogą mieć bardzo skromne początkowe zapisy. Ważne jest, aby zacząć działać, nawet jeśli początkowe dane są fragmentaryczne, a następnie przejść do lat obecnych.
Rozpoczęcie i Bieżące Prowadzenie
- Rozpoczynając pisanie kroniki, warto zaznaczyć datę jej rozpoczęcia i ewentualne braki w dokumentacji. Można zapisać informację, że praca rozpoczyna się "od zera".
- W celu ułatwienia późniejszych uzupełnień, zaleca się stosowanie kronik z wąsami, czyli takich, do których w każdej chwili można włożyć dodatkową kartę lub przełożyć coś.
- W jednym tomie można gromadzić bieżące informacje, a w drugim umieszczać wszystko, co trafi się w ręce w formie archiwalnej.
- Wszelkie pojawiające się dokumenty należy skanować, zachowując je w wersji elektronicznej, a oryginał (jeżeli jest w dobrym stanie) wkładać do kroniki.
- Pozyskane zdjęcia również warto skanować, drukować od nowa i wkładać do archiwum.
Rekonstrukcja Historii Jednostki
W przypadku braku szczegółowych informacji z początków istnienia jednostki, rekonstrukcja wydarzeń jest kluczowa. Można wykorzystać:
- Zachowaną dokumentację i zapisy kronikarskie z innych OSP, Państwowej Straży Pożarnej czy Kronik Zarządu Oddziału Powiatowego ZOSP.
- Wywiady ze starszymi strażakami i mieszkańcami, którzy pamiętają dawne czasy. Ich wspomnienia są bezcennym źródłem informacji.
- Stare fotografie rodzinne, które często zawierają sceny z życia jednostki lub lokalnych wydarzeń.
- Lokalną prasę, która mogła publikować artykuły o działalności OSP, pożarach czy uroczystościach.
- Kroniki szkolne lub inne lokalne zapisy, które mogą zawierać wzmianki o strażakach i ich udziale w życiu wsi.
- Dokumenty historyczne, takie jak wilkierze, rejestry, sprawozdania czy inwentarze, które mogą dostarczyć kontekstu historycznego dla działalności OSP.
Zawartość Kroniki
Kronika powinna dokumentować najważniejsze wydarzenia z życia jednostki od założenia, poprzez charakterystykę, działalność, zmiany w strukturach zarządu, uczestnictwo w życiu społecznym. Należy opisywać:
- Uroczystości kościelne, lokalne oraz państwowe.
- Obchody Dnia Strażaka.
- Ćwiczenia w ratownictwie medycznym.
- Zawody sportowo-pożarnicze.
- Zebrania sprawozdawczo-wyborcze.
- Ważniejsze interwencje: pożary, powodzie, akcje ratownicze.
- Zakup i stan sprzętu pożarniczego (sikawki, motopompy, samochody, umundurowanie).
- Działalność kulturalną, oświatową i wychowawczą jednostki (organizacja zabaw, przedstawień, udział w dożynkach).
- Wzmianki na temat najważniejszych wydarzeń społeczno-politycznych w kraju oraz regionie, które mogły mieć wpływ na działalność OSP.
Przykłady Prowadzenia Kronik OSP
OSP Płużnica - ponad 100 lat historii
Dzieje OSP Płużnica, sięgające ponad 100 lat wstecz, rozpoczęły się w części wsi zwanej Augustynki. Jej utworzenie jest wiązane z groźnym pożarem majątkowej stodoły w 1888 roku, po którym właścicielka majątku zorganizowała "straż ogniową". Pierwotna remiza, drewniana budowla z wieżą ćwiczebno-obserwacyjną, służyła strażakom przez ponad 90 lat i została rozebrana w 1988 roku. Jej lokalizacja na podwórzu folwarku w miejscu majątkowej wagi wozowej potwierdza związek z pożarem.
Wczesne wzmianki i kontekst historyczny
Pierwsza pisana wzmianka o strażakach z terenu dzisiejszej gminy Płużnica pochodzi z książki "Geschichte des Kreises Briesen" z 1902 roku autorstwa Bruno Heima. Opisano w niej pożar z 1900 roku, w którym spłonęły cztery chałupy, a piętnastu właścicieli osad rentowych utworzonych przez Niemców zawiązało straż pożarną na zasadzie całodniowych dyżurów. Rok później podobne zdarzenia miały miejsce w Nowej Wsi Królewskiej, gdzie spłonęło sześć gospodarstw, a w gaszeniu pomagała już straż z Płużnicy.
Wcześniej, bo już w 1605 roku, wilkierz toruński narzucał zachowania i powinności dotyczące ognia i powodzi, wskazując na istniejące formy ochrony społeczności lokalnych przed pożarami. Przykładem dramatycznego w skutkach pożaru były wydarzenia w Nowej Wsi Królewskiej 4 sierpnia 1874 roku, kiedy to w ciągu kilku godzin spłonęło 14 gospodarstw, co odbiło się szerokim echem w ówczesnej prasie, m.in. w "Gazecie Toruńskiej".
Rozwój i działalność społeczna OSP Płużnica w okresie międzywojennym
Powstała w Płużnicy straż stawała się coraz bardziej zwarta i rozszerzała swoje zadania. Oprócz podstawowych zadań, stała się jedną z wiodących organizacji w życiu kulturalnym, oświatowym i wychowawczym wsi. Strażaków wyposażano w specjalne, jednolite umundurowanie, a sprzęt sukcesywnie uzupełniano o osobisty, konne sikawki, beczki do wody. W okresie międzywojennym OSP Płużnica posiadała ręczną sikawkę, ciągnioną przez konie, która przetrwała do początkowych lat pięćdziesiątych.
Działalność w straży była swego rodzaju wyróżnieniem społecznym. Mundur, udział w uroczystościach państwowych, strażackich i kościelnych, a także ćwiczenia, dawały poczucie wspólnoty i koleżeństwa. Wśród strażaków, których nazwiska udało się odtworzyć z okresu przedwojennego, był Wojciech Dziadzio. W 1935 roku do Komisji Rewizyjnej Związku wszedł Władysław Motycki z Płużnicy, który w 1936 roku został odznaczony "Brązowym Medalem Zasługi".
OSP Płużnica przystąpiła do Oddziału Powiatowego Związku Straży Pożarnych w 1934 roku, aktywnie uczestnicząc w zebraniach. W marcu 1938 roku strażacy z Płużnicy brali udział w rejonowych ćwiczeniach pięciu placówek straży z terenu gminy Płużnica. Miejscowi strażacy wnieśli niebagatelny wkład w życie społeczne i kulturalne, uświetniając święta państwowe (3 Maja, 11 Listopada) i kościelne (Wielkanoc), a także organizując zabawy wiejskie i uczestnicząc w dożynkach. W 1938 roku uroczyście obchodzono 50-lecie utworzenia Straży Pożarnej w Płużnicy, co potwierdza fakt jej powstania w 1888 roku. Przygotowywano także amatorskie przedstawienia teatralne.
Pożary w historii Płużnicy i okolic
Pożary towarzyszyły ludziom zawsze, a ciasna zabudowa, łatwopalność drewnianych budowli ze słomianymi dachami sprzyjały ich rozprzestrzenianiu. Pamięć społeczna zachowała jedynie duże, spektakularne pożary, takie jak pożar kościoła w Płużnicy w XIV i XV wieku, czy pożar plebanii 17 kwietnia 1795 roku, w wyniku którego spłonęła parafialna dokumentacja.
Dzięki energicznej pomocy straży pożarnej z Płużnicy, w 1924 roku ugaszono pożar w majątku Bocin. W 1928 roku "Strażak Pomorski" informował o pożarze mieszkania w Płużnicy, wywołanym przez dzieci. W 1929 roku OSP Płużnica uratowała mieszkanie rolnika Gustawa Bnocha w Kotnowie po uderzeniu pioruna. Brak jest niestety więcej danych o innych interwencjach z powodu niezachowanej przedwojennej dokumentacji.
OSPpluznica
OSP Rodaki - od założenia do rozbudowy remizy
Kronika OSP Rodaki rozpoczęta w 50 lat po powstaniu "Stowarzyszenia Straży Ogniowej", jak nazywała się wówczas OSP, bazuje na wcześniejszych zapisach z "Kroniki Gromady Rodaki", prowadzonej przez współzałożyciela straży, druha Juliana Zielińskiego. Wspomina się również o dawnej historii wsi Rodaki, nawiedzanej przez klęski pożarów.
Tragiczne wydarzenia i powstanie OSP
Największy pożar w Rodakach miał miejsce w marcu 1928 roku, kiedy to spłonęło 56 domów i tyleż stodół. Przyczyną była zabawa dzieci zapałkami w lesie. Przybyłe straże pożarne były bezradne z powodu braku wody i silnego wiatru. Ten dramatyczny incydent mógł przyczynić się do zorganizowania straży.
Od chwili powstania OSP Rodaki rozpoczęła zorganizowaną działalność w obronie życia i zdrowia mieszkańców. Pierwszy chrzest bojowy strażacy przeszli w sąsiednich wsiach Chechło i Kwaśniów, zyskując uznanie mieszkańców. Pierwszym komendantem był Majewski Roman, jego zastępcą Brodziński Władysław, a sekretarzem i adiutantem Julian Zieliński. Zarząd ten przetrwał do 1939 roku. W czasie okupacji niemieckiej działalność OSP Rodaki została ograniczona, a sprzęt uległ zniszczeniu. Środkami alarmowania były trąbka jednotonowa i dzwonki z szyny kolejowej.
Odbudowa i rozwój po wojnie
Po wyzwoleniu w 1945 roku starzy członkowie OSP, tacy jak Kardynał Roman, Pandel Daniel, Tkacz Antoni, zmobilizowali i przyjęli wielu młodych chłopców. Zarząd rozpoczął starania o budowę nowej remizy. Po wielu trudnościach i odmowach pozwoleń, budowę fundamentów rozpoczęto jesienią 1956 roku, a uroczystość poświęcenia kamienia węgielnego odbyła się 21 lipca 1957 roku. Działania prezesa Załogi Wincentego, Juliana Zielińskiego i Rembelskiego Jana oraz wsparcie finansowe Ob. Kucińskiego Antoniego z Gromadzkiej Rady Narodowej przyczyniły się do realizacji budowy. Uroczystość otwarcia "Domu Straży" odbyła się 7 czerwca 1959 roku. Za uzyskane środki zakupiono 105 krzeseł do sali widowiskowej.
W 1960 roku ufundowano obraz św. Floriana namalowany przez Mieczysława Trepkę, który został poświęcony 22 maja 1960 roku. W 1961 roku wybudowano zbiornik przeciwpożarowy i wieżę na syrenę sygnalizacyjną, służącą także jako suszarnia węży. W 1963 roku zarząd OSP odmłodził szeregi, przyjmując 9 nowych członków, i zakupił 24 kompletne mundury. W 1965 roku zakupiono motopompę "Polonia" oraz węże i inny sprzęt gaśniczy. Z Filcu z FC i P w Kluczach uszyto kurtynę na scenę i inne obicia do wnętrza remizy. W 1966 roku zakupiono i wyremontowano samochód "Star 21", który służył jako bojowy i gospodarczy. W maju 1967 roku rozpoczęto budowę zbiornika przeciwpożarowego o pojemności 1200 m³ w Rodakach "Dworze". W 1968 roku przekazano zarybiony zbiornik.
W 1970 roku wykonano 25 stolików do sali widowiskowej. W 1971 roku zakupiono nową motopompę, toporki, kompresor i prostownik. OSP brała udział w akcjach gaśniczych w Rodakach i na Podzamczu. W 1972 roku wybudowano kuchnię w świetlicy i wymieniono skrzynię biegów w samochodzie. Zmarli wybitni strażacy, tacy jak druh Ziaja Franciszek (1972) i Rembelski Jan (1973).
Rok 1974 przyniósł dalszą rozbudowę remizy według projektu Wiesława Kardynała. Mimo braku wsparcia gminy, prace kontynuowano. W 1975 roku zgromadzono materiały, a ob. Grzanka z synami przystąpił do murowania. Do końca roku wykonano mury i betony. W 1976 roku wymurowano kominy, wykonano dach i kanał w garażu. W 1977 roku kontynuowano prace budowlane, wykonując tynkowanie i malowanie pomieszczeń.
OSP Kalno - kronika jako dzieło historyczne
Kronika OSP Kalno, założona przez Panią Wiesławę Ziemkiewicz i kontynuowana przez Panią Ewę Wołek, dokumentuje historię jednostki od jej powstania 18 lutego 1946 roku. Pierwsi strażacy to osadnicy z terenów wschodnich i repatrianci. Pierwsze mundury szyto na miarę w Dzierżoniowie, a zebrania odbywały się w prywatnych mieszkaniach lub w świetlicy wiejskiej. Majątek OSP stanowiła poniemiecka sikawka ręczna, przystosowana do zaprzęgu koni. Później otrzymano motopompę M-400.
Aktywność społeczna i interwencje
OSP Kalno działała prężnie na terenie wsi, organizując wyjazdy dla dzieci, kursy likwidujące analfabetyzm i prace społeczne (porządkowanie terenu, odśnieżanie dróg). Kronika zawiera szczegółowe wpisy o akcjach ratowniczych:
- 17 XII 1978: Zlikwidowano w zalążku pożar mieszkania u p. Anny Marzec.
- 15 II 1979: Gaszenie pożaru stodoły u rolnika Jana Jagły z udziałem 23 strażaków.
- 17 VI 1979: Gaszenie ognia na łąkach w pobliżu wodociągu, w obawie przed zapaleniem lasu, z udziałem 13 strażaków.
- 22 IX 1979: Wykonano prace społeczne na rzecz wsi o wartości 12 000 zł (utwardzanie dróg).
- 18 V 1980: W czynie społecznym utwardzono drogę dojazdową na boisko sportowe przed zawodami rejonowymi.
- 25 V 1980: Strażacy z OSP Kalno zajęli I miejsce w zawodach sportowych na Święcie Ludowym w Mrowinach.
- 12 II 1981: Wyjazd do pożaru zakładu DZCh w Żarowie.
- 3 V 1982: Gaszenie stodoły u p. Jana Jagły w Kalnie.
- 9 V 1982: Gaszenie stodoły u p. Słowika Józefa z udziałem 16 strażaków.
- 17-18 VII 1982: Akcje powodziowe, wypompowywanie wody z zalanych piwnic.
- 4 XI 1992: Udział w gaszeniu dwóch groźnych pożarów w Kalnie i po jednym w Mrowinach, Żarowie, Gołoszycach, Siedlimowicach, a także w akcjach powodziowych.
- 9 XI 1983: Gaszenie olbrzymiej stodoły w Kalnie wypełnionej słomą i maszynami rolniczymi, trwające przez trzy dni.
Kronika również odnotowuje, że w 1981 roku Urząd Miasta w Żarowie odmówił pomocy w remoncie remizy, dlatego strażacy odnowili ją w czynie społecznym. Z powodu braku zgody konserwatora na remont zabytkowej remizy, pojawiły się starania o budowę nowej remizy strażackiej. W 1984 roku OSP Kalno liczyła 41 druhów i wyjeżdżała 17 razy do pożarów, przeprowadzając 27 zbiórek szkoleniowych.
Konkursy Kronik OSP i ich znaczenie
Trud prowadzenia kroniki OSP jest zauważany i doceniany. W XXVI Ogólnopolskim Konkursie Kronik Ochotniczych Straży Pożarnych w Olsztynie wzięło udział wiele kronik z całej Polski. Kroniki OSP, takie jak ta z Lotynia, są nagradzane na szczeblu krajowym, co świadczy o ich wartości historycznej i literackiej. Wyróżnia się kroniki "wzorowe", "wyróżniające się" i "poprawne". Sukces w takich konkursach, jak ten osiągnięty przez Ireneusza Skrzypińskiego z OSP Boczków, jest tym bardziej cenny, gdy kronikarz podejmuje się rekonstrukcji wydarzeń z dawnych lat.