Ospa wietrzna to choroba zakaźna, która rozprzestrzenia się bardzo łatwo i jest wysoce zaraźliwa. Większość z nas kojarzy ją ze swędzącą wysypką, która jest najbardziej charakterystycznym objawem. Przeciwko ospie wietrznej można się zaszczepić, a dostępne szczepionki są skuteczne w ponad 95%. Celem tego artykułu jest przedstawienie kompleksowych informacji na temat ospy wietrznej, skuteczności szczepień, zaleceń poszczepiennych oraz rozwianie wątpliwości, takich jak to, czy po szczepieniu można iść na spacer.
Czym jest ospa wietrzna i dlaczego szczepienie jest kluczowe?
Droga przenoszenia i objawy
Ospa wietrzna jest jedną z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych, wywołaną przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Przenosi się on poprzez bezpośredni kontakt z osobą chorą, drogą kropelkową, a także przez łożysko. Zakazić można się również poprzez kontakt z przedmiotami zanieczyszczonymi wydzieliną z górnych dróg oddechowych osoby chorej. Czas, który upływa od zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów, wynosi średnio 14-16 dni, a choroba bardzo rzadko przebiega bezobjawowo.
Do najczęstszych objawów występujących podczas przebiegu ospy należą:
- swędząca wysypka o charakterze grudkowo-pęcherzykowym, najczęściej występująca na tułowiu, kończynach, twarzy i skórze głowy. W początkowym stadium pojawia się zaczerwienienie, następnie pęcherz, na którym tworzy się strup. Strup odpada samoistnie po 1-2 tygodniach.
- powiększone węzły chłonne.
Dodatkowo mogą towarzyszyć jej gorączka, ból głowy i bóle mięśniowe.
Powikłania ospy wietrznej
Osobom dorosłym oraz młodzieży znacznie ciężej przechodzi się ospę wietrzną w porównaniu do dzieci. Zakażenie ospą wietrzną jest również niebezpieczne dla kobiet w ciąży; około 2% takich przypadków kończy się urodzeniem dziecka z trwałymi uszkodzeniami narządowymi (tzw. wrodzona ospa wietrzna). Do rzadkich, lecz poważnych powikłań należą zapalenie mięśnia sercowego, nerek, nerwu wzrokowego czy stawów. Nie należy zapominać, że po przechorowaniu ospy wirus VZV pozostaje w organizmie w formie utajonej i w przypadku reaktywacji może doprowadzić do powstania półpaśca. Często po przebyciu ospy wietrznej obserwuje się również spadek odporności pacjenta.
Poważne powikłania, które mogą wystąpić zarówno po ospie wietrznej, jak i półpaścu, to:
- ropne zakażenie skóry,
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
- zapalenie móżdżku,
- zapalenie płuc,
- zapalenie wątroby,
- zapalenie nerek,
- zapalenie stawów,
- zapalenie mięśnia sercowego,
- zapalenie trzustki,
- zapalenie najądrzy.
Ospa po szczepieniu: łagodniejszy przebieg
Choć szczepionka na ospę wietrzną jest bardzo skuteczna, czasami może wystąpić ospa mimo szczepienia. Taka sytuacja dotyczy około 3-5% zaszczepionych osób. Ospa po szczepieniu przebiega jednak znacznie łagodniej niż u osób niezaszczepionych. Objawy są mniej nasilone, gorączka jest niższa, a wysypka zawiera mniej elementów - zwykle poniżej 50 pęcherzyków. Dodatkowo choroba trwa krócej i rzadziej powoduje powikłania. Dlatego nawet jeśli wystąpi ospa po szczepieniu, korzyści z profilaktyki są nadal bardzo duże, a ryzyko ciężkich powikłań jest minimalne.
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej: skuteczność, rodzaje i schemat
Szczepienie na ospę to właściwie jedyny sposób, aby uniknąć zachorowania na ospę wietrzną lub półpasiec. Wirus wywołujący te choroby jest tak zakaźny, że praktycznie każdy kontakt z nim osoby nieszczepionej, która jeszcze nie przeszła choroby, skutkuje zakażeniem. Co ważniejsze, osoba, która już przeszła ospę, może w efekcie zarażenia zachorować na bardzo bolesny półpasiec.
Dla kogo zalecane jest szczepienie?
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej zaleca się wszystkim dzieciom oraz dorosłym, którzy jeszcze nie chorowali na ospę i nigdy wcześniej nie byli zaszczepieni. Szczepionka na ospę wietrzną jest jedną z najskuteczniejszych metod profilaktyki tej choroby i znacznie zmniejsza ryzyko wystąpienia ciężkich powikłań. Szczepienie jest zalecane zarówno w przypadku dzieci, jak i dorosłych.
Rodzaje szczepionek i ich skuteczność
Na rynku aptecznym dostępne są preparaty zawierające żywy, atenuowany szczep wirusa VZV (np. Varilrix, Varivax, obydwie zawierają ten sam szczep wirusa, OKA). Ich skuteczność wynosi ponad 95%. Oprócz szczepionek monowalentnych (tylko na ospę) dostępna jest również szczepionka skojarzona przeciwko odrze, śwince, różyczce i ospie wietrznej (Priorix-Tetra). Szczepionki podaje się podskórnie lub domięśniowo.
Szczepionka na ospę wielokrotnie zmniejsza ryzyko wystąpienia półpaśca oraz praktycznie eliminuje ryzyko wystąpienia ospy. U ponad 95% dzieci nie ma ryzyka pojawienia się ospy wietrznej, natomiast prawdopodobieństwo uniknięcia jej wersji ciężkiej lub umiarkowanej wynosi aż 98-100%.
Schemat szczepienia i długoterminowa ochrona
Preparaty zarejestrowane są od 9. miesiąca życia, jednak optymalny czas podania przypada po 12. miesiącu. W celu ukończenia cyklu szczepień i nabycia trwałej odporności należy podać 2 dawki szczepionki. Minimalny odstęp pomiędzy dawkami musi wynosić min. 6 tygodni (najlepiej 3 miesiące). Jeśli już podano dziecku jedną dawkę szczepionki, koniecznie należy podać drugą, nawet po czasie dłuższym niż 6 tygodni. Szczepionkę można podać dziecku razem z dawką szczepionki przeciw odrze, śwince i różyczce.
Dane pochodzące z krajów, które stosują powszechne szczepienia od ponad 20-30 lat (Japonia, Korea, USA, Kanada, Australia, Niemcy, Hiszpania), świadczą o długotrwałym utrzymywaniu się ochrony przed zachorowaniem po zastosowaniu schematu 2-dawkowego. Taki schemat podstawowy szczepienia gwarantuje doskonałą skuteczność: ponad 90% osób zaszczepionych w ten sposób w ogóle nie zachoruje na ospę wietrzną, a 90-100% zaszczepionych uniknie ciężkiego przebiegu choroby i powikłań. W badaniach oceniających długotrwałą ochronę nie odnotowano, aby w ciągu 10 lat obserwacji ryzyko zakażenia przełamującego zwiększało się z upływem czasu. Odporność, jaką daje szczepionka przeciw ospie, trwa minimum 10 lat.
Szczepienie po kontakcie z osobą chorą
Szczepienie na ospę może zmniejszyć ryzyko wystąpienia choroby bezpośrednio po kontakcie z osobą zakażoną. Nawet jeśli dziecko nie było szczepione ani nie chorowało wcześniej na ospę, podanie szczepionki w ciągu 72 godzin od kontaktu z wirusem (np. w żłobku, przedszkolu, od rodzeństwa) może zmniejszyć ryzyko zachorowania nawet o 90%. Jeśli nawet dziecko zachoruje na ospę, będzie ona przebiegała łagodniej.
Kiedy szczepienie jest obowiązkowe lub refundowane?
Obowiązkowe szczepienia
W Polsce szczepienie na ospę nie jest powszechnie obowiązkowe, ale program szczepień ochronnych uznaje je za obligatoryjne dla konkretnych grup dzieci do 12. roku życia:
- z upośledzeniem odporności i wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby,
- z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji,
- zakażonych HIV,
- przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią,
- z bliskiego otoczenia wyżej wymienionych dzieci, które nie chorowały na ospę wietrzną,
- narażonych na zakażenie ze względów środowiskowych, przebywających w domach opieki długoterminowej, domach dziecka, żłobkach i innych instytucjach opiekuńczych (nakaz szczepień nie obejmuje przedszkoli).
Szczepienia refundowane
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej w niektórych grupach jest całkowicie refundowane przez NFZ. Dotyczy to dzieci do ukończenia 12. roku życia przebywających w różnego rodzaju zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych.
Przeciwwskazania do szczepienia i możliwe odczyny
Kto nie powinien się szczepić?
Istnieją jednak grupy osób, dla których szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest przeciwwskazane, należą do nich:
- kobiety w ciąży (po szczepieniu należy odczekać min. 3 miesiące przed planowaniem ciąży),
- osoby z ciężkimi i ostrymi chorobami gorączkowymi,
- pacjenci leczeni salicylanami,
- pacjenci z chłoniakami i innymi nowotworami z zajęciem szpiku i układu chłonnego.
Możliwe odczyny poszczepienne
Powikłania po szczepieniu na ospę pojawiają się rzadko i mają raczej łagodny przebieg. Najczęściej są to łagodne odczyny w miejscu podania szczepionki (zaczerwienienie, obrzęk, bolesność) lub lekka gorączka poszczepienna. Jedne i drugie objawy mijają dość szybko. U 3-5% szczepionych może wystąpić wysypka. Najczęściej jest to kilka czerwonawych grudek, które pojawiają się od 5 do 26 dni po podaniu szczepionki i samoistnie po krótkim czasie znikają.
Niebezpieczeństwo tzw. "Ospa party"
Ospa party to spotkanie towarzyskie, w którym biorą udział dzieci zdrowe, które nigdy wcześniej nie chorowały na ospę wietrzną, oraz co najmniej jedno dziecko, które aktualnie jest zakażone wirusem ospy. Spotkanie ma na celu celowe zakażenie zdrowych dzieci poprzez kontakt z chorym rówieśnikiem. Ponieważ wirus przenosi się łatwo drogą kropelkową, nie jest to trudne w takich warunkach. Statystycznie po takim przyjęciu choruje nawet do 90% odwiedzających dzieci.
Dlaczego "ospa party" to zły pomysł?
Jest to zachowanie niezwykle niebezpieczne, stanowczo odradzane przez środowisko medyczne, szczególnie gdy dostępna jest bezpieczna szczepionka na ospę wietrzną. Rodzice celowo zabierają swoje dzieci na takie przyjęcia, bo są przekonani, że ich dzieci przejdą takie zakażenie łagodnie i zyskają odporność do końca życia. Uważają oni, że szczepionki mogą powodować powikłania nawet wiele lat po ich przyjęciu. Niestety, teoria ta ma niewiele wspólnego z rzeczywistością, a powikłania po takim zakażeniu dziecka ospą mogą prowadzić do wielu poważniejszych problemów, w tym nawet śmierci dziecka. Znacznie bezpieczniejszą alternatywą jest szczepionka na ospę wietrzną, która zapewnia odporność taką samą jak po przechorowaniu, lecz bez ryzyka ciężkich powikłań.
Zasadniczym pytaniem jest sens celowego zakażenia dziecka potencjalną chorobą. Przeciwciała po szczepieniu i przechorowaniu są identyczne. W przypadku choroby wirus zostaje jednak w formie utajonej i może w przyszłości zaatakować w postaci półpaśca. Wbrew powszechnej opinii, powikłania po przebytej chorobie są nieporównywalnie częstsze niż po szczepieniu. Ryzyko choroby, która może doprowadzić do ciężkich powikłań, a nawet śmierci, nie jest potrzebne w sytuacji, kiedy są dostępne skuteczne sposoby profilaktyki zakażeń wirusem ospy wietrznej. Dzięki szczepionce na ospę wietrzną można uniknąć niepotrzebnego ryzyka.
Ryzyko przeniesienia wirusa szczepionkowego
Szczepionka przeciw ospie wietrznej zawiera żywego, osłabionego wirusa. Jednak możliwość przeniesienia wirusa pochodzącego ze szczepionki na osoby blisko kontaktujące się z zaszczepionym dzieckiem jest wyłącznie teoretyczna. Ryzyko zarażenia się wirusem ospy od szczepionego dziecka jest właściwie minimalne. Może wystąpić jedynie w przypadku pojawienia się wysypki poszczepiennej, ale nawet wtedy zdarza się to niezwykle rzadko (opisano tylko 3 takie przypadki na 16 milionów dawek).
Jeżeli u osoby zaszczepionej po szczepieniu pojawiłyby się pęcherzykowe wykwity ospowe (co jest niezwykle rzadkie), należy zapobiegawczo zachować ostrożność i ograniczyć jej kontakt z osobą z obniżoną odpornością.
Zalecenia po szczepieniu na ospę wietrzną
Pierwsze szczepienie dziecka to dla wielu rodziców niemały stres. Poniżej przedstawiamy odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące opieki nad dzieckiem po szczepieniu.
Czy można iść na spacer po szczepieniu?
Nie istnieją medyczne przeciwwskazania co do tego, by po szczepieniu unikać wychodzenia z dzieckiem na dwór. Jeśli pogoda jest odpowiednia - niezależnie od pory roku - możemy zabrać malucha na spacer tak, jak na co dzień. Świeże powietrze w żaden sposób nie może zaszkodzić zaszczepionemu malcowi, a wręcz przeciwnie - co najwyżej doda energii osłabionemu organizmowi (dziecku podane zostały osłabione, ale jednak wirusy). Inaczej jest w sytuacji, kiedy dziecko po szczepieniu gorączkuje. Podwyższona temperatura - nieważne z jakiego powodu - jest przeciwwskazaniem do wychodzenia na dwór. Układ odpornościowy dziecka z gorączką jest osłabiony, a wówczas bardzo łatwo o infekcję.
Kąpiel po szczepieniu
Wbrew przekonaniom, unikanie kąpieli w dniu szczepienia, a nawet kilka dni po nim, nie jest niczym uzasadnione. Zwłaszcza, jeśli jedyną pozostałością po zastrzyku są maleńkie ślady po wbiciu igły. Co więcej, nie ma potrzeby, by w trakcie kąpieli omijać wspomniane ślady i pozostawiać suche - mogą być moczone i namydlane podobnie jak reszta ciała. Czasami oczywiście zdarza się tak, że ślad po szczepionce jest większy; jeśli pojawia się obrzęk, wówczas zmienione miejsca na ciele należy w czasie kąpieli ominąć (jeśli dziecko szczepione było w udo, ze względów praktycznych najlepiej z kąpieli zrezygnować). Co ważne, nawet jeśli w wyniku szczepienia maluch gorączkuje, kąpiel nie jest zabroniona - przecież to jeden z domowych sposobów na zbicie podwyższonej temperatury!
Wizyty gości i unikanie skupisk ludzkich
Dziecko po szczepieniu bywa marudne, rozdrażnione, rozbite, dlatego średnim pomysłem jest zapraszanie gości do domu w to samo popołudnie. Poza tym nigdy nie mamy pewności, że u malucha nie wystąpi odczyn poszczepienny (np. gorączka), nawet jeśli do tej pory nigdy się to nie zdarzało. Jeśli jednak dziecko czuje się dobrze i nie zdradza żadnych niepokojących objawów, nie ma przeciwwskazań, by zaprosić gości w kolejny dzień. Oczywiście najlepiej byłoby, gdyby dziecka nie odwiedzały osoby przeziębione, zakatarzone itp., ale to zalecenie dotyczy wszystkich niemowląt - także tych zdrowych. Jako że jednak odporność maluchów zaraz po podaniu szczepionki nieco spada, należy je potraktować wyjątkowo poważnie.
Podróż komunikacją miejską i basen
Obniżona odporność może się utrzymać nawet do 3-4 tygodni. Osłabiony po podaniu szczepionki organizm może więc reagować podobnie jak po przejściu choroby. Nic dziwnego, że ewentualne wirusy i bakterie mają do niego łatwiejszy dostęp. Dlatego też warto unikać sytuacji potencjalnie zwiększających ryzyko infekcji, jak np. podróż komunikacją miejską, wizyty w galeriach handlowych, supermarketach czy innych dużych skupiskach ludzkich. Oczywiście, jeśli nie mamy innego środka transportu bądź musimy zrobić zakupy, a nie mamy z kim zostawić dziecka, nie należy panikować, ale załatwić sprawunki w miarę sprawnie i szybko.
Co do basenu, dziecko w dniu szczepienia może być apatyczne, marudne, a ponadto nie wiadomo, jak jego organizm zareaguje na szczepionkę, dlatego w danym dniu rozsądniej byłoby zrezygnować z pływalni. Biorąc pod uwagę osłabienie organizmu i podatność na ewentualne infekcje, warto przemyśleć rezygnację z basenu przez kilka najbliższych dni. Oczywiście nie jest to zupełnie zabronione - jeśli rodzice nie mają podobnych obaw, a dziecko nie ma na skórze odczynów poszczepiennych, można zabrać je na pływalnię już kolejnego dnia. Decyzja należy wyłącznie do rodziców. Należy pamiętać, że każde dziecko inaczej reaguje na szczepienie. Może się zdarzyć, że maluch będzie rozdrażniony i apatyczny. Warto wówczas pozostać w domu, a gdy pojawi się wysoka temperatura - zastosować leki przeciwgorączkowe.
Leczenie objawowe ospy wietrznej
Wsparcie w domu
Nie ma leków bezpośrednio skierowanych w wirusa ospy, dlatego leczenie ospy polega na podawaniu leków łagodzących objawy. Leczenie to nazywane jest objawowym. Aby wyleczyć ospę, najważniejszy jest odpoczynek i nawodnienie organizmu. Jednak nawet w przypadku łagodnego przebiegu warto być pod kontrolą lekarza. Warto pamiętać, że ospa po szczepieniu zwykle wymaga mniej intensywnego leczenia niż u osób niezaszczepionych.
Chorym na ospę nie należy podawać niesteroidowych leków przeciwzapalnych, takich jak ibuprofen. Zamiast nich można użyć paracetamolu (np. Apap, Pedicetamol, Paracetamol Hasco, Panadol). Na zmiany skórne, w celu szybszego gojenia, można użyć wodnego roztworu fioletu gencjanowego czy preparatów z tlenkiem cynku (np. Pudroderm, Sudocrem, Bepanthen). Warto przyciąć paznokcie, aby zmniejszyć ryzyko rozdrapania swędzących miejsc, co może prowadzić do wtórnego zakażenia. Ponadto należy ubierać się w lekkie, przewiewne ubrania z naturalnych tkanin.
Ospa wietrzna a ciąża i karmienie piersią
Zagrożenia dla kobiet w ciąży i noworodków
Ospa wietrzna jest szczególnie groźna dla nieuodpornionych kobiet w ciąży (tych, które nie przechorowały ospy wietrznej w dzieciństwie i nie były szczepione) i noworodków. Jeżeli kobieta będąca w 1. lub 2. trymestrze ciąży zachoruje na ospę wietrzną, wówczas może dojść do poronienia, porodu martwego płodu, porodu przedwczesnego czy urodzenia dziecka z niską masą ciała. Jeżeli kobieta w ciąży zostanie zarażona 5 dni przed lub 2 dni po porodzie, wówczas u 17-30% noworodków może wystąpić ciężka postać ospy wietrznej. Osoby dorosłe, które nie chorowały na ospę wietrzną w dzieciństwie, powinny się zaszczepić, ponieważ podanie dwóch dawek szczepionki przeciw ospie wietrznej zapewnia długotrwałą ochronę przed zachorowaniem.
Szczepienie w okresie karmienia piersią
W ulotce i Charakterystyce Produktu Leczniczego szczepionki przeciw ospie wietrznej często pozostawiono zapis „Nie ma danych dotyczących stosowania szczepionki u kobiet karmiących”. Zapis ten wskazuje, że nie prowadzono celowanych badań klinicznych wśród kobiet karmiących. Jednak ocena profilu bezpieczeństwa szczepionki, dostępnej na rynku od ponad 30 lat, pozwala ocenić, że ryzyko dla dzieci matek karmiących, które zostały zaszczepione, jest wyłącznie teoretyczne. Nie zgłaszano niepożądanych odczynów poszczepiennych u dzieci matek karmiących zaszczepionych przeciw ospie wietrznej. Dlatego w ogólnych zaleceniach dotyczących szczepień opracowanych przez WHO oraz komitetów ds. szczepień w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii i Wielkiej Brytanii wskazano, że matkom karmiącym piersią można podawać zarówno szczepionki inaktywowane, jak i szczepionki żywe, w tym szczepionkę przeciw ospie wietrznej.