Ospa wietrzna to jedna z najbardziej zakaźnych chorób infekcyjnych, która bardzo szybko rozprzestrzenia się w nieuodpornionej populacji. Wbrew powszechnemu przekonaniu, nie zawsze jest to łagodna choroba wieku dziecięcego. Rodzice często zadają pytania o bezpieczeństwo i skuteczność szczepionki, w tym o ryzyko zachorowania na ospę wietrzną po szczepieniu. W tym artykule wyjaśnimy, czy jest to możliwe i jak przebiega ospa wietrzna u osób zaszczepionych.
Czym jest Ospa Wietrzna i Jak Się Rozprzestrzenia?
Ospa wietrzna jest wywołana przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Przenosi się on poprzez bezpośredni kontakt z osobą chorą, drogą kropelkową, a także przez łożysko. Zakazić można się również poprzez kontakt z przedmiotami zanieczyszczonymi wydzieliną z górnych dróg oddechowych osoby chorej. Czas, który upływa od zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów, wynosi średnio 14-16 dni.
Choroba bardzo rzadko przebiega bezobjawowo. Obserwuje się ogniska epidemii wyrównawczych ospy wietrznej u dzieci, szczególnie po okresach lock-downu. Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego-Państwowego Zakładu Higieny (NIZP-PZH) w 2021 roku w Polsce zgłoszono 57 674 przypadki zachorowań, a tylko w pierwszej połowie 2022 roku - już 106 597 przypadków, co potwierdza jej znaczne rozpowszechnienie.
Skuteczność Szczepienia Przeciwko Ospice Wietrznej
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej jest jedną z najskuteczniejszych metod profilaktyki tej choroby. Według danych pochodzących sprzed pandemii (2019 r.) liczba zachorowań na ospę wietrzną u osób szczepionych była ponad 200 razy mniejsza niż wśród niezaszczepionych, co potwierdza bardzo dobrą skuteczność tego szczepienia. Dostępne szczepionki są skuteczne w ponad 95%.
Dwudawkowy schemat szczepienia gwarantuje doskonałą skuteczność. Nawet ponad 90% osób zaszczepionych w ten sposób w ogóle nie zachoruje na ospę wietrzną, a 90-100% zaszczepionych uniknie ciężkiego przebiegu choroby i powikłań. Szczepienie skutecznie chroni przed powikłaniami i ciężkim przebiegiem choroby oraz pozwala zyskać kontrolę nad bezpieczeństwem dziecka.
Rodzaje Szczepionek i Schemat Podawania
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej zaliczana jest do szczepionek „żywych”, podobnie jak MMR. Zawiera żywy, atenuowany szczep wirusa VZV (wirusy szczepionkowe nie są w stanie wywołać choroby), np. preparaty Varilrix i Varivax, które zawierają ten sam szczep wirusa OKA. Organizm potrafi je rozpoznać i wytworzyć pamięć immunologiczną, tak jak po zachorowaniu.
Szczepionki te zostały po raz pierwszy zarejestrowane w Japonii i Korei w 1988 roku, a w USA są powszechnie stosowane od 1995 roku.
Preparaty zarejestrowane są od 9. miesiąca życia, jednak optymalny czas podania przypada po 12. miesiącu. W celu ukończenia cyklu szczepień i nabycia trwałej odporności należy podać dwie dawki szczepionki. Minimalny odstęp pomiędzy dawkami musi wynosić minimum 6 tygodni (najlepiej 3 miesiące). Początkowo obowiązywało szczepienie pojedynczą dawką, co wiązało się z dużą skutecznością (ok. 70-75%), ale obserwowano przypadki przełamywania odporności. Z tego powodu od 2006 roku wprowadzono zalecenie stosowania 2 dawek szczepienia.
Ospa Wietrzna Mimo Szczepienia (Zakażenie Przełamujące)
Tak, choć szczepionka na ospę wietrzną jest bardzo skuteczna, czasami może wystąpić ospa mimo szczepienia. Taka sytuacja dotyczy około 3-5% zaszczepionych osób. Jednakże ospa po szczepieniu przebiega znacznie łagodniej niż u osób niezaszczepionych.
Objawy są mniej nasilone, gorączka jest niższa, a wysypka zawiera mniej elementów - zwykle poniżej 50 pęcherzyków lub występuje w postaci wykwitów plamkowo-grudkowych. Dodatkowo choroba trwa krócej i rzadziej powoduje powikłania. Dlatego nawet jeśli wystąpi ospa po szczepieniu, korzyści z profilaktyki są nadal bardzo duże, gdyż ryzyko ciężkich powikłań jest wówczas minimalne.
Długotrwała Odporność Poszczepienna
Dysponujemy ponad 30 latami obserwacji z krajów, które zaczęły stosować szczepionki jako pierwsze (Japonia, Korea), i ponad 20 latami obserwacji z krajów takich jak USA, Kanada, Australia, Niemcy i Hiszpania. Dane z tych krajów świadczą o długotrwałym utrzymywaniu się ochrony przed zachorowaniem po zastosowaniu schematu 2-dawkowego szczepienia.
W badaniach oceniających długotrwałą ochronę nie odnotowano, aby w ciągu 10 lat obserwacji ryzyko zakażenia przełamującego zwiększało się z upływem czasu. W krajach, w których od lat stosuje się powszechne szczepienia przeciwko ospie wietrznej, nie obserwowano także, aby zachorowania „przesunęły się” na późniejszy wiek. Nie obserwuje się również zwiększenia zachorowalności na półpasiec u osób szczepionych.
Jako naukowcy nie mamy jeszcze danych, aby twierdzić, że odpowiedź poszczepienna będzie utrzymywać się przez całe życie, ale nie ma też podstaw, aby sądzić, że odporność poszczepienna zaniknie. Każdy kolejny rok dostarcza nam następnych dowodów na utrzymywanie się długotrwałej odporności po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej.
Ryzyka Związane z Naturalnym Przechorowaniem Ospy Wietrznej
Przeświadczenie o łagodnym przebiegu ospy wietrznej u dzieci w wieku przedszkolnym lub szkolnym powinno się traktować z dystansem. Ospa wietrzna nie zawsze okazuje się łagodną chorobą, a jej przebieg bywa nieprzewidywalny. Wśród dotychczas zdrowych dzieci nie da się przewidzieć przebiegu choroby. W Polsce w ostatnich latach średnio 0,5-0,7% dzieci chorych na ospę wietrzną wymagało hospitalizacji, co oznacza 1/200 dzieci.
Objawy i Powikłania Ospy Wietrznej
Do najczęstszych objawów występujących podczas przebiegu ospy należą:
- Swędząca wysypka grudkowo-pęcherzykowa, najczęściej występująca na tułowiu, kończynach, twarzy, skórze głowy. W początkowym stadium pojawia się zaczerwienienie, następnie pęcherz, na którym tworzy się strup; odpada on samoistnie po 1-2 tygodniach.
- Powiększone węzły chłonne.
- Gorączka, ból głowy, bóle mięśniowe.
Ciężki przebieg zachorowania jest szczególnie zagrożeniem dla:
- Dzieci do 1. roku życia i po 12. roku życia, a także osób dorosłych i młodzieży, które przechodzą chorobę dużo ciężej.
- Osób obarczonych przewlekłymi chorobami (w tym atopowym zapaleniem skóry [AZS]).
- Osób z zaburzeniami odporności, w tym pacjentów z chorobą nowotworową, biorców przeszczepów szpiku oraz dzieci z zakażeniem HIV.
- Dzieci, które zaraziły się od rodzeństwa lub innego członka rodziny, z uwagi na większe narażenie na wirusy.
Poważne powikłania ospy wietrznej obejmują:
- Nadkażenia bakteryjne skóry i tkanki podskórnej, które poza antybiotykoterapią często wymagają drenażu i opracowania chirurgicznego, a w poważniejszych formach mogą prowadzić do sepsy, będącej przyczyną zgonów małych dzieci.
- Zapalenie móżdżku, zapalenie mózgu, zapalenie płuc.
- Rzadziej: zapalenie mięśnia serca, nerek, nerwu wzrokowego, stawów.
Nie należy również zapominać, że po przechorowaniu ospy wirus VZV pozostaje w organizmie w formie utajonej. W przypadku reaktywacji może doprowadzić do powstania półpaśca. Często po przebyciu ospy wietrznej obserwuje się również spadek odporności pacjenta.
Ospa Wietrzna w Ciąży i dla Kogo jest Zalecane Szczepienie
Zakażenie ospą wietrzną jest szczególnie groźne dla nieuodpornionych kobiet w ciąży (tych, które nie przechorowały ospy wietrznej w dzieciństwie i nie były szczepione) oraz noworodków. Jeżeli kobieta będąca w 1. lub 2. trymestrze ciąży zachoruje na ospę wietrzną, wówczas może dojść do poronienia, porodu martwego płodu, porodu przedwczesnego, czy urodzenia dziecka z niską masą ciała (tzw. wrodzona ospa wietrzna). Jeżeli kobieta w ciąży zostanie zarażona 5 dni przed lub 2 dni po porodzie, wówczas u 17-30% noworodków może wystąpić ciężka postać ospy wietrznej. Szczepionka na ospę wietrzną może znacznie zmniejszyć ryzyko wystąpienia ciężkich powikłań, nawet jeśli wystąpi ospa po szczepieniu.
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej zaleca się wszystkim dzieciom oraz dorosłym, którzy jeszcze nie chorowali na ospę i nigdy wcześniej nie byli zaszczepieni. Szczególnie zalecane jest dla osób z grup ryzyka ciężkiego przebiegu, a także dla kobiet w wieku rozrodczym, które nie chorowały na ospę.
Bezpłatne Szczepienia
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej w niektórych grupach jest całkowicie refundowane przez NFZ. Należą do nich:
- Dzieci do ukończenia 12. roku życia z grup ryzyka (np. z niedoborami odporności, chorobami przewlekłymi).
- Dzieci do 12. roku życia przebywające w różnego rodzaju zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych.
Przeciwwskazania i Bezpieczeństwo Szczepionki
Istnieją jednak grupy osób, dla których szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest przeciwwskazane:
- Kobiety w ciąży (po szczepieniu należy odczekać minimum 1 miesiąc przed próbą zajścia w ciążę).
- Osoby z ciężkimi i ostrymi chorobami gorączkowymi.
- Pacjenci leczeni salicylanami.
- Pacjenci z chłoniakami i innymi nowotworami z zajęciem szpiku i układu chłonnego.
Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest bardzo bezpieczna. Powikłania po szczepieniu są nieporównywalnie rzadsze niż po przechorowaniu naturalnej ospy. Możliwość przeniesienia wirusa pochodzącego ze szczepionki na osoby blisko kontaktujące się z zaszczepionym dzieckiem jest wyłącznie teoretyczna. Ryzyko przeniesienia wirusa szczepionkowego od osób zaszczepionych, u których wystąpiła wysypka pęcherzykowa, na osoby z prawidłową lub obniżoną odpornością jest niezwykle rzadkie: na 16 milionów dawek opisano 3 takie przypadki. Jeżeli u osoby zaszczepionej po szczepieniu pojawiłyby się pęcherzykowe wykwity ospowe, należy zapobiegawczo zachować ostrożność i ograniczyć jej kontakt z osobą z obniżoną odpornością.
W ogólnych zaleceniach dotyczących szczepień opracowanych przez WHO oraz komitety ds. szczepień w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Australii i Wielkiej Brytanii wskazano, że matkom karmiącym piersią można podawać zarówno szczepionki inaktywowane, jak i szczepionki żywe, w tym szczepionkę przeciw ospie wietrznej.
🚨⚠️ BEZPIECZEŃSTWO W DOMU ⚠️🚨 Film edukacyjny dla dzieci z Kredką
"Ospa Party" - Niebezpieczny Trend
Ospa party to spotkanie towarzyskie, w którym biorą udział dzieci zdrowe, które nigdy wcześniej nie chorowały na ospę wietrzną, oraz co najmniej jedno dziecko, które aktualnie jest zakażone wirusem ospy. Spotkanie ma na celu celowe zakażenie zdrowych dzieci poprzez kontakt z chorym rówieśnikiem. Jest to zachowanie niezwykle niebezpieczne, stanowczo odradzane przez środowisko medyczne, szczególnie gdy dostępna jest bezpieczna szczepionka na ospę wietrzną.
Rodzice celowo zabierają swoje dzieci na takie przyjęcia, bo są przekonani, że ich dzieci przejdą takie zakażenie łagodnie i zyskają odporność do końca życia. Niestety, teoria ta ma niewiele wspólnego z rzeczywistością. Powikłania po naturalnym zakażeniu dziecka ospą są nieporównywalnie częstsze niż po szczepieniu i mogą prowadzić do wielu poważniejszych problemów zdrowotnych, w tym nawet śmierci dziecka. Znacznie bezpieczniejszą alternatywą jest szczepionka na ospę wietrzną.
Zasadniczym pytaniem jest sens celowego zakażania dziecka potencjalną chorobą. Przeciwciała po szczepieniu i przechorowaniu są identyczne. W przypadku choroby wirus zostaje jednak w formie utajonej i może w przyszłości zaatakować w postaci półpaśca. Dzięki szczepionce na ospę wietrzną można uniknąć niepotrzebnego ryzyka, a nawet jeśli wystąpi ospa po szczepieniu, przebieg będzie znacznie łagodniejszy.
Leczenie Objawowe Ospy Wietrznej
Nie ma leków bezpośrednio skierowanych w wirusa ospy, dlatego leczenie ospy polega na podawaniu leków łagodzących objawy. Leczenie to nazywane jest objawowym. Aby wyleczyć ospę, najważniejszy jest odpoczynek i nawodnienie organizmu. Nawet w przypadku łagodnego przebiegu warto być pod kontrolą lekarza. Warto pamiętać, że ospa po szczepieniu zwykle wymaga mniej intensywnego leczenia niż u osób niezaszczepionych.
Chorym na ospę nie należy podawać niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takich jak ibuprofen. Zamiast nich można użyć paracetamolu (np. Apap, Pedicetamol, Paracetamol Hasco, Panadol).
Na zmiany skórne, w celu szybszego gojenia i zmniejszenia świądu, można użyć wodnego roztworu fioletu gencjanowego czy preparatów z tlenkiem cynku (np. Pudroderm, Sudocrem, Bepanthen). Warto przyciąć paznokcie, aby zmniejszyć ryzyko rozdrapania swędzących miejsc, co może prowadzić do wtórnego zakażenia. Ponadto należy ubierać się w lekkie, przewiewne ubrania z lekkich tkanin.
Ospa wietrzna to wysoce zaraźliwa choroba, która może powodować poważne powikłania, szczególnie u dorosłych i osób z obniżoną odpornością. Szczepionka na ospę wietrzną stanowi najskuteczniejszą ochronę przed zachorowaniem. Nawet jeśli wystąpi ospa po szczepieniu, przebieg choroby jest znacznie łagodniejszy, a ryzyko ciężkich powikłań jest minimalne. Zamiast ryzykować uczestnictwo w niebezpiecznych "ospa party", warto skorzystać z bezpiecznej i skutecznej profilaktyki szczepiennej. Szczepionka na ospę wietrzną to sprawdzony sposób na ochronę zdrowia całej rodziny.