Pożar w zakładzie pracy to sytuacja wymagająca nie tylko opanowania, ale także znajomości podstawowych zasad obowiązujących w przypadku zagrożenia. Sprawnie przeprowadzona ewakuacja lub ugaszenie ognia (jeżeli istnieje taka możliwość) nie tylko pomogą uniknąć bardzo groźnych konsekwencji, takich jak utrata zdrowia czy życia, ale także znacznie ograniczą straty materialne.
Zapewnienie bezpieczeństwa personelu powinno być priorytetem w każdym miejscu pracy, bez względu na branżę czy wielkość firmy. Pożar może wybuchnąć w najmniej spodziewanym momencie i w ciągu kilku minut stanowić zagrożenie dla życia. Wiedza o tym, jak postępować w przypadku pożaru, może uratować życie i ograniczyć szkody.
Poniżej przedstawiamy najważniejsze zasady, o jakich należy pamiętać w przypadku pojawienia się pożaru w zakładzie pracy.
Znaki ochrony przeciwpożarowej i ewakuacyjne
Przede wszystkim należy zacząć od tego, że każdy zakład pracy musi być wyposażony w znaki ochrony przeciwpożarowej oraz znaki ewakuacyjne. Znaki te muszą znajdować się w każdym budynku użyteczności publicznej - również w miejscu pracy. Prawidłowe oznakowanie (które powinno spełniać wymogi normy PN-EN ISO 7010:2012) pomaga w przeprowadzeniu akcji gaśniczej oraz w bezpiecznej i sprawnej ewakuacji ludzi.
Prawidłowe oznakowanie dróg ewakuacyjnych jest kluczowe dla bezpieczeństwa pracowników podczas zagrożenia. W razie pożaru pracownik musi natychmiast zidentyfikować najbliższe wyjście, co ułatwiają dobrze widoczne i zgodne z normami oznaczenia. Właściwe rozmieszczenie znaków minimalizuje ryzyko paniki i zapewnia sprawną ewakuację. Oznakowanie musi być regularnie kontrolowane i niezasłonięte.
Instrukcje BHP i pożarowe
Pracodawca ma obowiązek wyposażenia stanowisk pracy w instrukcje BHP oraz w instrukcje pożarowe (wynika to z zapisów Kodeksu pracy oraz Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy). Powinny one być czytelne i znajdować się w łatwo dostępnych miejscach.
Problem polega na tym, że w sytuacji realnego zagrożenia, gdy wybuchnie pożar w miejscu pracy, raczej nikt nie będzie czytał instrukcji - wówczas będzie liczyła się sprawność działania.
Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego (IBP)
W wielu budynkach wymagana jest specjalna instrukcja bezpieczeństwa pożarowego (IBP). To dokument określający zasady ppoż. obowiązujące w konkretnym miejscu, między innymi obowiązki pracowników w zakresie ochrony przed pożarem. Szczegółowe informacje dotyczące tego, jak powinien wyglądać wspomniany dokument, kiedy jest obowiązkowy oraz czy należy go aktualizować, znajdziemy w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 roku w sprawie ochrony ppoż.
Trzeba pamiętać o tym, że IBP jest specjalnie opracowywana dla konkretnego obiektu. Nie należy jej zatem mylić z ogólną instrukcją przeciwpożarową, która skonstruowana jest z myślą o danego typu budynku, zgodnie z określonym wzorem. Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego to obszerny dokument składający się z części opisowej, graficznej oraz niezbędnych załączników.
Opracowywana jest ona indywidualnie dla konkretnego budynku, do których zaliczyć możemy między innymi: budynki administracji publicznej, oświaty i szkolnictwa wyższego, kultury, kultu religijnego czy wymiaru sprawiedliwości, a także zamieszkania zbiorowego - hotele, internaty, domy studenckie.
Rola instrukcji bezpieczeństwa pożarowego
W razie pożaru kluczowe są dwie rzeczy - czas i informacja. IBP zapewnia jedno i drugie. Dzięki precyzyjnie opisanym procedurom każdy pracownik wie, co ma robić, gdzie się udać i jak zachować spokój. Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego to dokument wszechstronny oraz szyty na miarę dla danego zakładu pracy i zespołu ludzi.
Posiadając IBP, skutecznie zwiększamy szanse na to, że w razie pożaru każdy w firmie:
- wie, za co jest odpowiedzialny, na przykład ewakuację,
- gdzie ma się udać,
- jak zachować spokój oraz wezwać służby ratunkowe,
- gdzie znajduje się sprzęt gaśniczy i jak należy go używać.
IBP porządkuje zasady postępowania w momencie wystąpienia zagrożenia, ale też przedstawia miejsca, gdzie istnieje większe ryzyko wybuchu pożaru, a także omawia, jak minimalizować w nich pojawienie się ognia. Co więcej, jest ona bardzo ważna w kontekście szkoleń ppoż. Dzięki niej spotkania takie i próbne ewakuacje są świetną okazją do tego, aby przekształcić teorię w praktykę. IBP musi być aktualizowana co najmniej raz na dwa lata.
Czym jest instrukcja bezpieczeństwa pożarowego i kiedy jest wymagana?
Obowiązki pracownika w przypadku pożaru
W przypadku pojawienia się pożaru w zakładzie pracy, pracownik ma obowiązek powiadomić o tym odpowiednie służby. Zgodnie z przepisami zawartymi w Ustawie z dnia 24 sierpnia 1991 roku o ochronie przeciwpożarowej - kiedy pracownik zauważy pożar w miejscu pracy, ma obowiązek wezwania odpowiednich służb (pod numerem 112) oraz powiadomienia o zagrożeniu inne osoby przebywające w budynku, aktywując wewnętrzny system alarmowy. Nie należy zakładać, że ktoś inny już zadzwonił - każda sekunda może decydować o rozwoju pożaru.
Bardzo ważne jest również zaalarmowanie wszystkich osób, które przebywają w budynku, a jeśli zachodzi taka konieczność - zarządzenie ewakuacji, pilnując przy tym, by przebiegała ona sprawnie i bez paniki.
Główny ciężar odpowiedzialności za bezpieczeństwo spoczywa na pracodawcy. Kodeks pracy wprost w art. 207 zobowiązuje pracodawcę do zapewnienia pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, co obejmuje również ochronę przeciwpożarową. Wszelkie reguły zachowania się, aby nie dopuścić do pożaru oraz tego, co robić, kiedy już wybuchnie, muszą zostać zawarte w Regulaminie pracy. Pracodawca musi znać zasady oraz potrafić je wyegzekwować, tak aby żaden z jego podopiecznych nie doznał uszczerbku na zdrowiu.
Próba ugaszenia pożaru
Jeśli pożar jest możliwy do ugaszenia w zarodku i nie zagraża życiu, należy użyć odpowiednich środków ochrony pożarowej (gaśnice, koce gaśnicze). Kiedy nie jesteśmy w stanie opanować ognia, pozostawmy tę kwestię profesjonalistom.
Zgodnie z przepisami (rozporządzenie w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów) rodzaj gaśnic w danym obiekcie powinien być dostosowany do gaszenia tych grup pożarów, które mogą w nim wystąpić. Gaśnice powinny być rozmieszczone w miejscach łatwo dostępnych i widocznych, szczególnie: przy wejściach do budynków, na klatkach schodowych, na korytarzach, przy wyjściach z pomieszczeń na zewnątrz. Nie mogą być w miejscach, w których byłyby narażone na uszkodzenia mechaniczne oraz działanie źródeł ciepła. Odległość z każdego miejsca w obiekcie, w którym może przebywać człowiek, do najbliższej gaśnicy nie powinna być większa niż 30 metrów. Do gaśnic należy zapewnić dostęp o szerokości minimum 1 metra.
Ważne: Zawsze trzeba sprawdzić, czy na etykiecie gaśnicy znajduje się informacja, że nadaje się ona do gaszenia urządzeń elektrycznych. Nie można gasić wodą urządzeń elektrycznych ani oleju!
Ewakuacja z budynku
Po ogłoszeniu alarmu wszyscy pracownicy powinni natychmiast przystąpić do ewakuacji. Kluczowe jest podążanie wyznaczonymi drogami ewakuacyjnymi zgodnie z planem ewakuacji, unikając wind i obszarów potencjalnie zagrożonych rozprzestrzenianiem się ognia. Nie należy wracać do swojego stanowiska pracy po rzeczy osobiste czy drogocenne przedmioty. Celem ewakuacji jest jak najszybsze opuszczenie budynku, co pozwala ograniczyć uszkodzenia ciała i inne niekorzystne zjawiska.
Zatrudnione osoby muszą być przeszkolone z podstawowych zasad postępowania w przypadku zagrożenia pożarowego. Muszą dokładnie zapoznać się z planem ewakuacji z budynku i znać miejsce zbiórki. Pracodawcy są zobowiązani do oznaczenia drogi ewakuacyjnej i wyznaczenia drzwi ewakuacyjnych, które nie mogą być zablokowane i mają służyć do szybkiego opuszczenia budynku. Na drodze ewakuacyjnej nie mogą znaleźć się żadne przeszkody, wymagana jest także odpowiednia szerokość drzwi, która ułatwi całą procedurę.
Pracodawca ma obowiązek wyznaczyć punkty zbiórki na zewnątrz budynku, gdzie udają się wszystkie osoby po wyjściu ze strefy zagrożenia. Pracodawca albo koordynator odpowiada za przeliczenie pracowników i upewnienie się, że wszyscy są bezpieczni. Bardzo istotne jest wyznaczenie osób kierujących ewakuacją. Jeżeli na miejscu zdarzenia są osoby niepełnosprawne, trzeba im pomóc.
Zasady postępowania podczas ewakuacji:
- Zachowanie spokoju: Panika jest niewskazana, dlatego nie należy biegać, krzyczeć i panikować. Zamiast tego lepszy jest energiczny i zdecydowany krok, co pozwala maksymalnie ograniczyć ryzyko potknięcia, poślizgnięcia się czy upadku.
- Unikanie wind: Pod żadnym pozorem nie należy korzystać z windy, a do opuszczenia budynku wykorzystać klatkę schodową.
- W przypadku zadymienia: W przypadku pojawienia się dymu należy zniżyć się jak najbliżej do podłogi, gdyż powietrze jest tam chłodne i czystsze. Pod żadnym pozorem nie należy wdychać dymu, gdyż wykazuje toksyczne działanie, a nawet może przyczynić się do poparzenia dróg oddechowych. Jeżeli dymu jest naprawdę dużo, usta i nos należy zakryć wilgotną chusteczką albo ręcznikiem.
- Nie wracać do budynku: Pod żadnym pozorem nie należy wracać do budynku, nawet jeżeli pozostawiono tam przedmioty osobiste, czy ważne dokumenty.
- Informowanie innych: W trakcie ewakuacji trzeba przekazać informację o zagrożeniu innym pracownikom, aby wszyscy jak najszybciej mogli opuścić budynek.
W niektórych zakładach pracy niezbędna może być również ochrona oczu i twarzy, a także ochrona głowy - kaski, szczególnie w sytuacjach, gdy występuje ryzyko spadających przedmiotów lub kontaktu z substancjami niebezpiecznymi. Podczas ewakuacji ważne jest, aby pracownicy byli wyposażeni w odpowiednie środki ochrony indywidualnej, takie jak rękawice robocze, buty robocze i ochronne oraz odzież robocza i ochronna, które zapewniają bezpieczeństwo w przypadku konieczności poruszania się po trudnym terenie lub wśród zagrożeń mechanicznych.
Odmowa udziału w akcji gaśniczej
Czy pracownik może odmówić gaszenia pożaru? Tak. Odmowa nie może być podstawą do nałożenia kary porządkowej czy zwolnienia dyscyplinarnego. Zgodnie z art. 210 Kodeksu pracy pracownik ma prawo powstrzymać się od wykonywania pracy, gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla jego zdrowia lub życia albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom.
Nakaz wynoszenia sprzętu podczas pożaru byłby nie tylko rażącym naruszeniem obowiązków pracodawcy, ale mógłby również skończyć się karą więzienia (do 3 lat). Odpowiedzialność karna za narażenie pracownika na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu wynika z art. 220 Kodeksu karnego.
Regularne szkolenia i próbne ewakuacje
Pracodawca powinien organizować regularne ćwiczenia dla zatrudnionych osób, co pozwala przypomnieć procedurę ewakuacyjną. Rekomendowane jest regularne przeprowadzanie ewakuacji próbnych, które muszą odbywać się zgodnie z obowiązującymi przepisami. Próbna ewakuacja ma na celu przekazanie pracownikom szczegółowych informacji dotyczących postępowania w przypadku pożaru albo innej katastrofy.
Art. 3 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o ochronie przeciwpożarowej wskazuje, że osoba fizyczna, osoba prawna, organizacja albo instytucja korzystająca ze środowiska, budynku, obiektu bądź terenu jest zobowiązana zabezpieczyć je przed zagrożeniem pożarowym albo innym miejscowym zagrożeniem. Zarówno ustawa, jak i ogólne przepisy BHP w pracy wskazują, że skutecznym sposobem ochrony obiektu przed zagrożeniem pożarowym jest regularne przeprowadzanie próbnej ewakuacji. Gdy przedsiębiorca albo inny zobowiązany podmiot nie zagwarantuje wymaganej ochrony, nałożona zostaje na niego kara finansowa.
Osoba wykonująca próbną ewakuację (koordynator) musi dobrze znać wszystkie drogi ewakuacyjne i znać sposób, w jaki przeprowadzić przez nią pracowników, mieć informacje o potencjalnych zagrożeniach, które występują na obszarze zakładu pracy albo budynku, mieć informacje na temat stanu osobowego załogi, wiedzieć, kto musi zostać poinformowany w przypadku zagrożenia pożarowego. Od koordynatora wymaga się także znajomości obsługi podstawowych sprzętów i ich lokalizacji w budynku - mowa przede wszystkim o wężach strażackich i gaśnicach. Wyznaczona osoba musi poinformować pracowników, gdzie znajduje się miejsce zbiórki oraz przekazać szczegółowe wytyczne, jak należy zachowywać się po ewakuacji. Koordynator musi wiedzieć, jak gasić pożary i kiedy wykorzystać te umiejętności.
Zatrudnione osoby, które biorą udział w próbnej ewakuacji, wliczają ją do czasu pracy, mimo iż pracownicy nie mają wtedy możliwości wykonywania powierzonych obowiązków. W sytuacji, kiedy próbna ewakuacja ma miejsce w godzinach nadliczbowych, pracodawca ma obowiązek zapłacić pracownikowi odpowiednią kwotę za dłuższy czas pracy.
Pracownicy muszą pamiętać, że zarówno w trakcie próbnej ewakuacji, jak i prawdziwego pożaru zabrania się ratowania dokumentów firmowych, sprzętu oraz rzeczy osobistych, gdyż celem ewakuacji jest jak najszybsze opuszczenie budynku, co pozwala ograniczyć uszkodzenia ciała i inne niekorzystne zjawiska. Jeżeli w zakładzie pracy funkcjonuje system zmianowy, pracodawca ma obowiązek wyznaczyć jednego koordynatora na każdą zmianę. Odpowiada on za kierowanie ewakuacją w trakcie pożaru, udanie się w wyznaczone miejsce, sprawdzenie, czy wszyscy pracownicy opuścili zagrożony budynek. Zadaniem koordynatora jest także poinformowanie właściwej służby i w spokoju oczekiwanie na dotarcie pomocy. Osoby, które zostały ewakuowane, pozostają na miejscu zbiórki tak długo, aż przekazana zostanie im informacja, że zagrożenie ustało.
Zapobieganie pożarom
Najskuteczniejszym sposobem walki z pożarami w miejscu pracy jest prewencja. Zapobieganie pożarom to kluczowa rola każdego pracodawcy i pracownika. Pożary w pracy mogą być wynikiem wielu czynników, w tym nieprawidłowej obsługi sprzętu, wadliwej instalacji elektrycznej lub niebezpiecznych materiałów. Każde miejsce pracy wymaga przygotowania na różne sytuacje awaryjne, a pożar jest jedną z najpoważniejszych z nich. Każdy zakład pracy powinien posiadać jasny i zrozumiały plan działania na wypadek pożaru, który jest regularnie ćwiczony przez wszystkich pracowników.
Analiza ryzyka pożarowego w zakładzie pracy ma na celu zidentyfikowanie potencjalnych zagrożeń związanych z pożarem oraz określenie stopnia ryzyka ich wystąpienia. Pozwala także na odpowiednie dostosowanie środków zapobiegawczych. Należy ją regularnie monitorować i aktualizować w miarę wprowadzania zmian w zakładzie pracy, nowych procesów czy technologii.
Zasady postępowania podczas pożaru w zakładzie pracy są fundamentem bezpieczeństwa, który może zadecydować o zdrowiu i życiu pracowników. Regularne szkolenia z zakresu zasad postępowania podczas pożaru oraz znajomość lokalnych procedur ewakuacyjnych są kluczowe dla ograniczenia skutków zagrożenia i minimalizacji strat.