Kwestia wynagrodzeń w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) budzi często sporo kontrowersji, zwłaszcza że służba ta jest, co do zasady, rodzajem społecznego wolontariatu. Trudno rzetelnie wycenić służbę, w którą wpisane jest wysokie ryzyko utraty zdrowia i życia. W Polsce, podobnie jak w większości krajów na świecie, strażacy-ochotnicy nie otrzymują tradycyjnego wynagrodzenia. Zamiast tego przysługuje im ekwiwalent za udział w działaniach ratowniczych, pożarniczych, a także za uczestnictwo w szkoleniach. Niniejszy artykuł wyjaśnia zasady wynagradzania w OSP, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji prezesów i innych funkcji.
Podstawy działania Ochotniczej Straży Pożarnej
Ochotnicze straże pożarne (OSP) to jednostki ochrony przeciwpożarowej będące jednocześnie stowarzyszeniami w rozumieniu ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. Są to jednostki umundurowane, wyposażone w specjalistyczny sprzęt, przeznaczone do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi lub innymi miejscowymi zagrożeniami, w tym prowadzące działania w zakresie ratownictwa specjalistycznego.
Jednostki OSP ściśle współdziałają z jednostkami organizacyjnymi Państwowej Straży Pożarnej (PSP) oraz innymi podmiotami i instytucjami w celu zapewnienia bezpieczeństwa obywateli na terenie swego działania lub wspomagają sąsiednie obszary w ramach poczynionych uzgodnień lub umów. Komendant powiatowy (miejski) PSP prowadzi ewidencję sił i środków OSP, którymi może dysponować do działań ratowniczych we współpracy z właściwym wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta) oraz starostą.
W całej Polsce działa ponad 16 tys. jednostek OSP. Strażacy nie tylko walczą z pożarami czy skutkami klęsk żywiołowych, lecz także wspierają mieszkańców swoich gmin i miejscowości w codziennych działaniach. W szczególności działalność Ochotniczych Straży Pożarnych zasługuje na szczególne wyrazy uznania i docenienia. OSP to jednak nie tylko działalność ratownicza, ale także kultura i sport. Dodatkowo istnieje ponad 300 zespołów artystycznych i 600 drużyn sportowych. Historię lokalną opisuje ponad 1000 izb tradycji. Przy ochotniczych strażach pożarnych powoływane są również Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), które stanowią przyszłe kadrowe zaplecze każdej jednostki.
Według stanu umieszczonego na stronie Rady Ministrów Krajowego Systemu Ratownictwa Gaśniczego włączonych jest 4738 jednostek OSP. Ponadto w Polsce funkcjonuje również ponad 11 000 jednostek spoza systemu. Łącznie przy OSP działa prawie 700 000 osób, spośród których 228 394 strażaków może brać bezpośrednio udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych.
Zadania realizowane przez OSP
Zadania i organizację OSP określa ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Do zadań realizowanych przez jednostki OSP należy podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska przez:
- prowadzenie działań ratowniczych, udział w działaniach ratowniczych oraz akcjach ratowniczych, a także udział w działaniach prowadzonych przez inne służby, inspekcje i straże;
- udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych poza granicami kraju na podstawie umów międzynarodowych;
- udział w alarmowaniu i ostrzeganiu ludności o zagrożeniach;
- udział w ochronie ludności;
- wykonywanie kwalifikowanej pierwszej pomocy;
- organizowanie ćwiczeń oraz udział w szkoleniach, ćwiczeniach i zawodach sportowo-pożarniczych organizowanych przez Państwową Straż Pożarną, gminę lub inne uprawnione podmioty;
- zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej, określonego w powiatowym (miejskim) planie ratowniczym;
- propagowanie zasad i dobrych praktyk w zakresie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów;
- organizowanie przedsięwzięć służących krzewieniu sportu i kultury fizycznej;
- organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych propagujących wiedzę i umiejętności w zakresie ochrony przeciwpożarowej;
- upowszechnianie i wspieranie współdziałania między lokalnymi partnerami społecznymi i gospodarczymi z zakresu ochrony przeciwpożarowej;
- propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy;
- wspieranie gminy w realizacji pomocy na rzecz społeczności lokalnej;
- integrowanie społeczności lokalnej;
- udział we współpracy międzynarodowej gminy.
Włączenie jednostki OSP do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) uwarunkowane jest osiągnięciem przez nią wymaganych standardów wyposażenia i wyszkolenia, co pozwala na realizację samodzielnych działań ratowniczych.
Ekwiwalent pieniężny dla strażaków-ochotników
Strażak ochotnik nie otrzymuje standardowej pensji, ponieważ nie wykonuje on pracy w zwyczajnym trybie i w oparciu o umowę o pracę, umowę zlecenie lub o dzieło. Ma jednak prawo do ekwiwalentu pieniężnego za swoje uczestnictwo w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu.
Wysokość ekwiwalentu jest ustalana przez radę danej gminy, na terenie której działa OSP, w formie uchwały. Radni określają wysokość tej kwoty nie rzadziej niż raz na dwa lata. Wysokość ekwiwalentu pieniężnego może wynosić maksymalnie 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”. Dla trzeciego kwartału 2023 roku przeciętne wynagrodzenie wynosiło 7194,95 zł brutto, co oznacza, że strażacy nie mogą zarabiać więcej niż 41,11 zł za godzinę rozpoczętej akcji ratowniczej lub szkolenia. Stawka nie może być również niższa niż minimalna stawka godzinowa, która od 1 stycznia 2024 roku wynosi 27,70 zł.
Ekwiwalent jest naliczany za każdą rozpoczętą godzinę liczoną od zgłoszenia wyjazdu z jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej, bez względu na liczbę wyjazdów w ciągu jednej godziny. W przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP, ekwiwalent przysługuje za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia. Znaczenie ma zaś to, w jaki sposób strażak ochotnik dotarł na miejsce akcji - ekwiwalent obowiązuje jedynie w przypadku strażaków, którzy na akcję przyjechali wozem strażackim, a więc najpierw dotarli z domu we własnym zakresie do remizy, a potem tym wozem pojechali na miejsce interwencji.
W praktyce często zdarza się tak, że strażacy, zasilający szeregi ochotniczych straży pożarnych, z własnej woli rezygnują z przyjęcia ekwiwalentu. Wtedy te pieniądze są przeznaczone chociażby na potrzeby jednostki OSP, czyli np. na remont remizy albo działalność statutową, taką jak młodzieżowa drużyna pożarnicza czy orkiestra dęta.
Funkcje w OSP a kwestia wynagrodzenia
Prezes, Naczelnik i Zarząd OSP
Funkcje w zarządzie Ochotniczej Straży Pożarnej, takie jak prezes czy naczelnik, są z zasady pełnione społecznie. Oznacza to, że za samo piastowanie tych stanowisk w strukturach OSP nie otrzymuje się wynagrodzenia. Statut wzorcowy mówi, że prezes „reprezentuje OSP na zewnątrz oraz kieruje pracami zarządu”. Jego obowiązki obejmują zwoływanie posiedzeń zarządu, proponowanie porządku obrad, przewodniczenie zebraniom, przedstawianie projektów uchwał oraz składanie sprawozdania z działalności zarządu. Naczelnik natomiast jest powołany przez zarząd do dowodzenia jednostką i jego najważniejszym zadaniem jest zorganizowanie Jednostki Operacyjno-Technicznej (JOT) oraz nadzór nad jej działalnością. Podobnie sekretarz, skarbnik czy kronikarz pełnią swoje role bez bezpośredniego wynagrodzenia.
Komendant Gminny OSP i inne płatne stanowiska
Sytuacja może być inna w przypadku funkcji Komendanta Gminnego OSP. Chociaż sama funkcja w zarządzie gminnym Związku OSP jest społeczna, wójt/burmistrz może zatrudnić osobę na stanowisko gminnego komendanta ochrony przeciwpożarowej. Jest to odrębna funkcja, która może być płatna. W takim przypadku, jeśli Komendant Gminny Związku OSP jest jednocześnie Komendantem Gminnym Ochrony Przeciwpożarowej, może otrzymywać wynagrodzenie z budżetu gminy za tę drugą rolę. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z przepisami, zatrudnienie na takie stanowisko wymaga często ogłoszenia oficjalnego konkursu.
Ponadto, gmina może zatrudnić osoby do pełnienia innych funkcji, które są kluczowe dla utrzymania gotowości operacyjnej jednostek OSP. Przykłady obejmują konserwatorów sprzętu czy kierowców. Jeśli członek OSP, w tym nawet funkcyjny (np. naczelnik, który często pełni rolę "gospodarza/konserwatora"), zostanie zatrudniony przez gminę na takim stanowisku (np. na umowę-zlecenie lub w ramach etatu), wówczas otrzymuje za to wynagrodzenie. Wysokość tych środków jest uzależniona od kondycji finansowej gminy oraz decyzji władz samorządowych.
Przykłady z praktyki pokazują, że Komendant Gminny OSP może mieć umowę-zlecenie z gminą i pobierać z tego tytułu wynagrodzenie, np. 9000 zł/rok. Podobnie konserwator sprzętu może otrzymywać 5000 zł/rok. Kwestia tego, czy jednostka jest w KSRG i posiada ciężki samochód, nie ma bezpośredniego wpływu na wysokość wynagrodzenia dla funkcji prezesa czy naczelnika, ponieważ ich role są społeczne. Ewentualne płatności związane są z odrębnymi umowami zawieranymi z gminą na wykonanie konkretnych usług, np. utrzymanie sprzętu w gotowości.
Dodatkowe świadczenia i uprawnienia
Oprócz ekwiwalentu za udział w akcjach, strażak OSP, który osiągnął wiek emerytalny (65 lat dla mężczyzn, 60 lat dla kobiet) i co najmniej przez 25 lat (dla mężczyzn) lub 20 lat (dla kobiet) brał udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych, otrzymuje dodatek, zwany świadczeniem ratowniczym, wynoszącym obecnie 258 zł miesięcznie.
Jeżeli strażak ochotnik uczestniczy w akcji i zostaje poszkodowany, należy mu się odszkodowanie. Zgodnie z Ustawą z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, „strażakowi ratownikowi OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu i doznał uszczerbku na zdrowiu lub poniósł szkodę w mieniu, przysługuje jednorazowe odszkodowanie w razie doznania stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo renta z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy albo odszkodowanie z tytułu szkody w mieniu”.
tags: #czy #prezes #osp #dostaje #wynagrodzenie