W Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP) kwestie związane z zatrudnieniem kierowców, ich kwalifikacjami oraz możliwością łączenia funkcji, w tym funkcji Prezesa, z rolą kierowcy, często budzą wątpliwości. Niniejszy artykuł przedstawia analizę prawną i praktyczne aspekty związane z tymi zagadnieniami.
Status prawny Ochotniczych Straży Pożarnych
Jednostki OSP, zgodnie z art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach. OSP są dobrowolnymi, samorządnymi, trwałymi zrzeszeniami o celach niezarobkowych, które opierają swoją działalność na pracy społecznej członków. Każda OSP samodzielnie określa swoje cele, programy działania i struktury organizacyjne oraz uchwala akty wewnętrzne dotyczące jej działalności. Szczegółowe zadania i organizację OSP oraz ich związku określa statut, na podstawie którego prowadzą swoją działalność.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (SWiA) nie nadzoruje Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej ani jednostek OSP. Jest to istotne w kontekście autonomii stowarzyszenia w zarządzaniu wewnętrznym.
Zatrudnienie kierowcy w OSP - rola gminy i formy prawne
W świetle ustawy o ochronie przeciwpożarowej, nie ma przeszkód prawnych, aby gmina mogła zatrudnić kierowcę (kierowcę-konserwatora) OSP. Zakres i forma prawna umów o pracę zawieranych przez władze gminy zostały uregulowane w odrębnych przepisach.
Minister właściwy do spraw wewnętrznych nie może narzucać gminom form zatrudnienia pracowników, w tym osób zatrudnianych do kierowania pojazdami OSP. Kwestia zatrudnienia kierowcy (kierowcy-konserwatora) OSP i forma prawna umowy zastosowana w danej gminie jest autonomiczną decyzją władz gminy, uwarunkowaną jej sytuacją i możliwościami finansowymi.
Gmina, jako podmiot utrzymujący jednostki OSP w ramach realizacji swoich zadań ustawowych, decydując się na zatrudnienie kierowcy (kierowcy-konserwatora) OSP, określa formę tego zatrudnienia na podstawie obowiązujących przepisów. Według wiceministra spraw wewnętrznych i administracji Macieja Wąsika, stanowisko to jest zbieżne z aktualnym stanowiskiem Regionalnej Izby Obrachunkowej (RIO).
Umowa cywilnoprawna dla kierowcy-konserwatora
Prezes RIO w Gdańsku, Luiza Budner-Iwanicka, podkreśliła, że kierowcy wozu OSP przysługuje ekwiwalent za działania pożarnicze, również za dojazd do akcji i powrót z akcji. Umowę cywilnoprawną można z nim zawrzeć wyłącznie na czynności, które wykonuje poza akcją.
Chodzi tu o czynności kierowcy związane z bieżącą konserwacją, obsługą sprzętu pożarniczego, m.in. konserwacją pojazdów. Mogą być to czynności takie jak:
- dojazd do warsztatu mechanicznego na przegląd samochodu,
- dojazd do stacji benzynowej w celu zatankowania paliwa,
- dojazd do najbliższego hydrantu po akcji w celu uzupełnienia poziomu wody w pojeździe służącej do gaszenia pożaru.
Takie czynności jak najbardziej mogą być przedmiotem umowy cywilnoprawnej.
Kwalifikacje i uprawnienia kierowców pojazdów uprzywilejowanych OSP
Zgodnie z art. 95a ust. 4 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym, kierującym pojazdem uprzywilejowanym ochotniczej straży pożarnej może być osoba, która posiada zaświadczenie wydane przez właściwego wójta (burmistrza, prezydenta miasta), potwierdzające spełnienie wymagań w zakresie badań lekarskich oraz psychologicznych.
Według tego przepisu posiadanie zaświadczenia wydanego przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) jest jedynym wymogiem, jaki trzeba spełnić, aby kierować pojazdem uprzywilejowanym OSP. Kierowca taki nie musi być zatrudniony ani w gminie, ani w OSP. Nie musi być nawet członkiem OSP, jeżeli tego nie wymaga statut danej OSP.
Wymagane dokumenty i kwalifikacje:
- badania psychologiczne (ważne 5 lat),
- badania lekarskie (ważne 5 lat),
- prawo jazdy kategorii odpowiedniej do posiadanego przez jednostkę pojazdu (na pojazd do 3,5 tony wystarcza kategoria B).
Wójt nie może zatrudniać kierowców w OSP, ponieważ OSP działa w formie stowarzyszenia i to władze stowarzyszenia lub osoby przez nie upoważnione mogą podpisywać jakiekolwiek umowy. Kierowca pojazdu uprzywilejowanego OSP nie może być pracownikiem samorządowym w gminie, zgodnie z załącznikiem nr 3 do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 marca 2009 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych.
Luka prawna w wydawaniu zaświadczeń
Sprawą sporną jest wydanie zaświadczenia o posiadaniu tych dokumentów przez danego kierowcę. Problem polega na tym, że owo zaświadczenie ma wydawać pracodawca, a dla kierowcy OSP ani burmistrz, ani wójt, ani prezes, ani naczelnik, ani komendant miejski/powiatowy PSP nie są pracodawcami w kontekście roli kierowcy. Nawet jeśli kierowca jest jednocześnie konserwatorem sprzętu i pojazdów OSP zatrudnionym na umowę zlecenie, to wójt-burmistrz jest jego pracodawcą jako konserwatora, a nie jako kierowcy. Jest to wyraźna luka prawna, która dotyczy kierowców OSP. W praktyce, zaświadczenia te często wydają burmistrzowie, pomimo braku formalnego statusu pracodawcy, lub prezesi OSP, prowadząc własną ewidencję kierowców.
Rola kierowcy w działaniach ratowniczych i ograniczenia wiekowe
Zgodnie z art. 19 ust. 1b ustawy o ochronie przeciwpożarowej, bezpośredni udział w działaniach ratowniczych mogą brać członkowie OSP, którzy:
- ukończyli 18 lat i nie przekroczyli 65 lat,
- posiadają aktualne badania lekarskie dopuszczające do udziału w działaniach ratowniczych,
- odbyli szkolenie pożarnicze.
Te trzy przesłanki są bezwzględne i muszą być spełnione jednocześnie. Niespełnienie którejkolwiek z nich pozbawia prawa do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych. Oznacza to, że kierowca pojazdu uprzywilejowanego OSP, który przekroczył 65 rok życia, nie może brać bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
Przez działania ratownicze rozumie się każdą czynność podjętą w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, a także likwidację przyczyn powstania pożaru, wystąpienia klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia. Udawanie się na miejsce zdarzenia jest integralną częścią działania ratowniczego. W związku z tym, kierujący pojazdem uprzywilejowanym OSP bierze bezpośredni udział w działaniu ratowniczym.
Odpowiedzialność Zarządu OSP w przypadku wypadku
Jeżeli kierujący pojazdem uprzywilejowanym OSP uczestniczy w wypadku drogowym lub kolizji nie z jego winy, Członkowie Zarządu OSP nie poniosą odpowiedzialności za sam wypadek jako odrębne zdarzenie. Mogą jednak ponieść odpowiedzialność prawną, jeśli doszło do zaniedbań w kwestii spełnienia przez kierowcę wymaganych prawem uprawnień (np. brak aktualnych badań, zaświadczeń).
Wykorzystanie samochodu strażackiego do innych celów
Jeśli samochód strażacki jest wyłączną własnością OSP, o jego dysponowaniu decydują wyłącznie osoby uprawnione do takiego dysponowania w jednostce OSP. One mogą wyrazić zgodę lub jej odmówić na podwożenie strażaków na uroczystości czy to o charakterze państwowym, czy prywatnym. Jeśli statut OSP nie reguluje tej kwestii, decydują o tym władze OSP.
Jeżeli samochód jest w dyspozycji OSP, ale jego właścicielem jest gmina, to powinien być on używany jedynie do działań związanych z realizacją zadań z zakresu ochrony przeciwpożarowej, chyba że osoby dysponujące samochodem z ramienia gminy wyrażą zgodę na używanie samochodu strażackiego do innych celów.
Łączenie funkcji w OSP: Prezes, Naczelnik, Kierowca, Gospodarz
W OSP nie ma formalnych przeszkód prawnych, aby Prezes pełnił jednocześnie funkcję kierowcy. Podobnie, kierowcą może być gospodarz, naczelnik czy każdy inny druh, pod warunkiem posiadania wymaganych uprawnień. Zasadniczo to zarząd OSP decyduje o podziale funkcji i zadań.
Różnice między Prezesem a Naczelnikiem
Główną postacią każdej OSP jest Prezes, który reprezentuje OSP na zewnątrz i kieruje pracami zarządu, koordynując działania innych funkcyjnych. Wszyscy członkowie zarządu podlegają bezpośrednio Prezesowi. Prezes odpowiada za ogólną działalność stowarzyszenia, kwestie organizacyjne i finansowe.
Naczelnik jest natomiast jedynym członkiem zarządu, którego obowiązki i uprawnienia zostały potraktowane w statucie dość szczegółowo, ponieważ pełni główną rolę dowódcy ratowników. Naczelnik kieruje jednostką operacyjno-techniczną jednoosobowo w formie rozkazów i poleceń, ponosząc pełną odpowiedzialność za działalność zespołu ratowniczego.
Podstawowe obowiązki:
- Prezes: reprezentacja, kierowanie zarządem, koordynacja, sprawy organizacyjne i finansowe.
- Naczelnik: dowodzenie jednostką operacyjno-techniczną, kierowanie akcjami ratowniczo-gaśniczymi, nadzór nad sprzętem, szkolenia podstawowe.
Kierowca a Gospodarz - czy musi być jedna osoba?
Władze OSP mają swobodę w decydowaniu, czy funkcje kierowcy i gospodarza mają być pełnione przez jedną, czy przez dwie różne osoby. Brak jest przepisów prawnych, które by to narzucały. Gospodarz ma inne zadania niż kierowca, a jego kompetencje nadaje zarząd OSP. Często argument urzędów miejskich, że gospodarz musi być jednocześnie kierowcą, jest nieuzasadniony prawnie i wynika z lokalnych interpretacji lub chęci optymalizacji kosztów.
Konserwator sprzętu, jednocześnie kierowca OSP, może pełnić funkcję w zarządzie. Jednakże, nie może pełnić funkcji Naczelnika i jego zastępcy, gdyż kierowca odpowiada przed naczelnikiem za sprawność sprzętu i paliwo, co mogłoby prowadzić do konfliktu interesów kontrolnych.
Wielu Prezesów OSP pełni jednocześnie funkcje kierowców, a nawet naczelników i konserwatorów. Praktyka pokazuje, że przy brakach kadrowych takie połączenie funkcji jest często konieczne i może się sprawdzać, o ile zapewniona jest należyta kontrola wewnętrzna (np. przez komisję rewizyjną) i external (przez odpowiednie organy gminy).