W dniach 6-7 września 2023 roku funkcjonariusze z Jednostki Ratowniczo - Gaśniczej w Lesznie brali udział w ćwiczeniach doskonalących umiejętności z zakresu ratownictwa medycznego. Ćwiczenia odbywały się w Monoprofilowym Centrum Symulacji Medycznej należącym do Akademii Nauk Stosowanych im. Jana Amosa Komeńskiego w Lesznie. Dzięki tym zajęciom funkcjonariusze Państwowej Straży Pożarnej studiujący ratownictwo medyczne oraz funkcjonariusze posiadający kwalifikacje ratownika medycznego, którzy w ramach służby wykonują zadania z zakresu ratownictwa medycznego, mogli przypomnieć sobie oraz doskonalić swoje umiejętności.
W kontekście rozszerzania kompetencji medycznych strażaków, pojawia się pytanie o możliwość wykonywania przez nich zaawansowanych procedur medycznych, takich jak zakładanie wenflonu, w ramach Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), w tym w Ochotniczych Strażach Pożarnych (OSP). Dyskusja na ten temat jest żywa i dotyczy zarówno potencjalnych korzyści, jak i wyzwań związanych z włączeniem ratowników medycznych do działań ratowniczych w strukturach straży pożarnej.
Rozszerzanie kompetencji medycznych w ramach KSRG
Środowisko strażackie jest jednym z kluczowych podmiotów w systemie ratownictwa, a wielu strażaków posiada kwalifikacje ratownika medycznego. Pojawia się pytanie, czy te kompetencje powinny być w pełni wykorzystywane w ramach działań KSRG, zwłaszcza w sytuacjach, gdy czas dotarcia Zespołu Ratownictwa Medycznego (ZRM) jest znaczący.
Jednym z celów dyskusji jest uzasadnienie lub podważenie zasadności wykonywania Medicznych Czynności Ratunkowych (MCR) przez strażaków z wykształceniem ratownika medycznego. Podobnie jak w przypadku ratowników GOPR i WOPR, istnieje potrzeba oceny, czy strażacy powinni mieć możliwość podjęcia szerszego zakresu działań medycznych.
Przykłady potencjalnych zastosowań
Jako przykład zasadności rozszerzenia kompetencji można podać sytuacje takie jak:
- Anafilaksja podczas wyjazdu: Możliwość posiadania adrenaliny w formie np. Epipenu, co jest kluczowe przy długim czasie oczekiwania na ZRM (powyżej 20 minut w odległych rejonach powiatu).
- Urazy wielonarządowe: W przypadku urazów z prawdopodobieństwem krwawienia wewnętrznego i postępującego wstrząsu, założenie wkłucia dożylnego (wenflonu) jest uzasadnione, dopóki żyły są jeszcze wyczuwalne.
Umiejętności diagnostyczne i monitorowanie stanu pacjenta
Straż jest często pierwszą jednostką na miejscu zdarzenia, co podkreśla potrzebę posiadania przez strażaków zaawansowanych umiejętności oceny stanu poszkodowanego. Wg schematu ITLS, strażacy mogliby wykonywać następujące badania:
Osłuchiwanie
- Tonów serca: Obecność tonów serca może pozwolić na podejrzenie tamponady osierdzia, jeśli ratownicy ZRM ich nie słyszą. Wczesne rozpoznanie zwiększa szanse przeżycia.
- Płuc: Zmiana charakteru szmerów oddechowych (np. ściszenie jednego z płuc) może wskazywać na odmę, co pozwala określić czas jej powstania.
Opukiwanie
- Płuc: Pomaga w różnicowaniu odmy od obecności płynu w jamie opłucnej.
Monitorowanie
- SpO2: Pulsoksymetr jest niedrogim wskaźnikiem prawidłowej saturacji i natlenowania poszkodowanego.
- SpCO2: Pomiar dwutlenku węgla w wydychanym powietrzu podczas resuscytacji świadczy o metabolizmie i krążeniu. Jest również kluczowy dla prawidłowej wentylacji i uniknięcia hipokapni.
- Ciśnienie krwi: Obserwacja triady Cushinga (wzrost ciśnienia skurczowego, zwolnienie tętna, zwolnienie oddechu) może wskazywać na wzrost ciśnienia śródczaszkowego.
- Poziom glukozy: U pacjentów nieprzytomnych, badanie poziomu glukozy pozwala na szybkie zidentyfikowanie i skorygowanie hipoglikemii, co może doprowadzić do pełnego wybudzenia pacjenta.
- GCS i badanie neurologiczne: Podstawowe badania neurologiczne dostarczają informacji o stanie pacjenta i wpływają na dalsze postępowanie.
Wyzwania związane z rozszerzeniem kompetencji
Pomimo potencjalnych korzyści, włączenie zaawansowanych procedur medycznych do działań KSRG wiąże się z licznymi wyzwaniami:
Sprzęt i leki
Kwestia finansowania zakupu odpowiedniego sprzętu medycznego i leków stanowi znaczące wyzwanie. Wprowadzenie nowych procedur wymagałoby doposażenia jednostek straży pożarnej, co generuje dodatkowe koszty.
Kontrola jakości i nadzór
Niezwykle istotnym aspektem jest zapewnienie kontroli jakości wykonywanych czynności medycznych. W systemie Państwowego Ratownictwa Medycznego (PRM) istnieje hierarchia nadzoru (przełożeni, kierownicy, dyrektorzy medyczni), czego brakuje na poziomie KSRG, szczególnie w OSP. Brak odpowiedniego nadzoru może prowadzić do błędów i zwiększa ryzyko roszczeń ze strony społeczeństwa.
Przykładem ilustrującym problem braku kontroli jakości jest sytuacja, w której ratownik medyczny, zamiast podać adrenalinę zewnętrznie na gazę w celu ograniczenia wchłaniania jadu (co jest metodą bezpieczną i skuteczną), przygotował ją do iniekcji, co w przypadku uczulenia mogłoby doprowadzić do śmierci pacjenta. Brak weryfikacji działań przez dowódcę akcji może mieć katastrofalne skutki.
Podstawy prawne i regulacje
Obecne przepisy prawne regulujące zakres kompetencji ratowników medycznych są złożone. Ustawa o Państwowym Ratownictwie Medycznym oraz rozporządzenia precyzują, jakie czynności medyczne mogą być wykonywane przez ratowników medycznych, zarówno samodzielnie, jak i na zlecenie lekarza. W KSRG istnieją definicje takie jak "medyczne czynności ratunkowe" (MCR), które różnią się od definicji w ustawie o PRM.
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 4 lipca 2017 r. w sprawie szczegółowej organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego wprowadziło pojęcie "medycznych czynności ratunkowych" w kontekście KSRG, jednakże nie zawsze jest ono spójne z definicjami ustawowymi.
Projekt nowelizacji ustawy o ratownictwie medycznym ma na celu ujednolicenie przepisów i ułatwienie wykonywania MCR przez ratowników medycznych w KSRG, jednak wymaga to dalszych prac i doprecyzowania wielu kwestii.
Edukacja i szkolenia
Ważne jest, aby ratownicy medyczni pracujący w KSRG byli na bieżąco ze swoją wiedzą i umiejętnościami. Dotyczy to zwłaszcza osób, które nie pracują na co dzień w ZRM lub SOR, gdzie mają stały kontakt z pacjentem i procedurami medycznymi.
Ubezpieczenia i odpowiedzialność
Kwestia ubezpieczeń od odpowiedzialności cywilnej za wykonywanie świadczeń zdrowotnych w ramach KSRG jest kolejnym istotnym zagadnieniem, które wymaga uregulowania.
Potencjalny sprzęt dla ratowników medycznych w KSRG
W przypadku rozszerzenia kompetencji ratowników medycznych w KSRG, kluczowe byłoby wyposażenie ich w odpowiedni sprzęt. Proponowana lista podstawowych narzędzi do wykonywania MCR poza standardową torbą R1 mogłaby obejmować:
- Laryngoskop (dla dzieci i dorosłych)
- Glukometr
- Pulsoksymetr
- Zestaw porodowy
- Zestaw do drenażu opłucnej
- Zestaw do konikotomii
- Prowadnica do intubacji z zestawem rurek
- Kleszczyki intubacyjne
- Stetoskop
- Ciśnieniomierz
- Termometr
- Strzykawki, igły, wenflony
- Drewniana łopatka do języka
- Narzędzia chirurgiczne (np. Pean, Kocher)
W przyszłości można rozważać również wyposażenie w bardziej zaawansowany sprzęt, jak aparaty EKG, defibrylatory manualne z AED, czy zestawy do intubacji, a także leki, które obecnie stanowią barierę (np. ze względu na wymóg recepty).
Podsumowanie dyskusji
Dyskusja dotycząca możliwości wykonywania przez ratowników medycznych zaawansowanych czynności ratunkowych w ramach KSRG, w tym OSP, jest złożona. Z jednej strony istnieje potencjał do znaczącego usprawnienia systemu ratownictwa, zwłaszcza w miejscach o ograniczonym dostępie do ZRM. Z drugiej strony, kluczowe jest rozwiązanie kwestii prawnych, finansowych, organizacyjnych oraz zapewnienie odpowiedniego nadzoru i kontroli jakości, aby zagwarantować bezpieczeństwo poszkodowanych i profesjonalizm działań.
Włączenie ratowników medycznych do działań KSRG wymaga przemyślanego podejścia, uwzględniającego zarówno ich potencjał, jak i istniejące wyzwania, aby stworzyć spójny i efektywny system ratownictwa medycznego.