Kwestia certyfikacji używanych samochodów pożarniczych, zwłaszcza tych sprowadzanych z zagranicy, od lat stanowi znaczące wyzwanie dla Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) w Polsce. Wysokie koszty uzyskania świadectwa dopuszczenia oraz złożone procedury prawne były przedmiotem szerokiej dyskusji i wielu interpelacji, prowadząc do inicjatyw legislacyjnych mających na celu ułatwienie jednostkom OSP pozyskiwania i użytkowania pojazdów ratowniczo-gaśniczych.
Podstawy prawne i rola CNBOP
Zgodnie z polskim prawem, wszelkie wyroby służące zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego, w tym pojazdy wykorzystywane przez jednostki ochrony przeciwpożarowej, mogą być stosowane wyłącznie po uprzednim uzyskaniu dopuszczenia do użytkowania. Takie dopuszczenie wydawane jest w formie świadectwa przez instytuty badawcze Państwowej Straży Pożarnej, wskazane przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Centralną jednostką w tym zakresie jest Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej (CNBOP) w Józefowie.
Dopuszczenie wydaje się po ustaleniu, że poziom bezpieczeństwa wyrobu nie jest niższy od określonego w Polskich Normach lub wymaganiach techniczno-użytkowych. Obowiązek ten dotyczy zarówno produktów nowych, jak i używanych, wprowadzanych do użytkowania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej. Szczegółowe regulacje w tym zakresie zawarte są w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego oraz zasad wydawania dopuszczenia tych wyrobów do użytkowania. Wykaz ten obejmuje m.in. pojazdy pożarnicze (ratowniczo-gaśnicze, z podnośnikiem hydraulicznym, drabiną mechaniczną) i określa wymagania prawne oraz dotyczące bezpieczeństwa i parametrów technicznych.
Konsekwencje braku dopuszczenia
Wprowadzenie pojazdu pożarniczego do podziału bojowego i dysponowanie nim do działań ratowniczo-gaśniczych bez stosownego dopuszczenia jest naruszeniem obowiązującego porządku prawnego. Może to wiązać się z odpowiedzialnością prawną dla osób, które na to zezwoliły. Ponadto, zdarzenia, w których wyrządzona zostanie szkoda (np. kolizja drogowa z udziałem pojazdu bez świadectwa dopuszczenia), mogą rodzić negatywne konsekwencje dla OSP, w tym odmowę wypłacenia odszkodowania przez ubezpieczyciela. Uzasadnieniem dla takiej decyzji może być fakt, iż ubezpieczyciel został wprowadzony w błąd przez OSP (gminę) przy zawieraniu ubezpieczenia.
Wyzwania finansowe i operacyjne dla OSP
Przed wprowadzeniem nowych regulacji, koszt uzyskania świadectwa dopuszczenia CNBOP dla używanego pojazdu sprowadzonego z zagranicy oscylował w granicach 40-80 tysięcy złotych, a w niektórych przypadkach nawet 100 tysięcy złotych, jeśli uwzględnić koszty przygotowania pełnej dokumentacji i badań technicznych. Dla wielu Ochotniczych Straży Pożarnych, a także gmin, te kwoty były trudne do udźwignięcia, często przewyższając wartość samego pojazdu.
Wiele jednostek OSP decyduje się na zakup używanych pojazdów z zagranicy ze względu na ich znacznie niższą cenę w porównaniu do nowych krajowych jednostek. Częstą praktyką jest również nieodpłatne przekazywanie sprzętu pożarniczego w ramach międzynarodowej współpracy partnerskiej. Jednak te, często w pełni sprawne technicznie, kilkuletnie pojazdy, spełniające normy zagraniczne (oparte na wskazaniach unijnych), napotykały na barierę finansową w postaci wymogu uzyskania polskiego świadectwa dopuszczenia CNBOP. Taka sytuacja budziła emocje w środowisku strażaków ochotników, którzy traktowali ten wymóg jako nadmierną ingerencję w ich działalność.
Wyjątki od reguły
- Ciągłość w systemie SWD: Jeżeli pojazd widnieje w Systemie Wspomagania Decyzji Państwowej Straży Pożarnej (SWD-ST) i został przekazany między jednostkami, wówczas w momencie przekazania jednostki zgłaszają pozyskanie samochodu, a Komendy przekazują sobie pojazd w systemie. W takim przypadku, jeśli była ciągłość w SWD, nie ma problemu z dopuszczeniem.
- Brak ciągłości w SWD: Jeśli pojazd został wycofany z podziału bojowego (PB) i usunięty z SWD przed przekazaniem, nie ma podstaw do wprowadzenia go do podziału bojowego bez certyfikacji. Koszt dopuszczenia dla takiego pojazdu wynosił około 10 tysięcy złotych.
- Zwolnienia: Z obowiązku certyfikacji zwolnione są lekkie samochody gaśnicze do 3 ton oraz pojazdy typu SLOp (samochód lekki operacyjny), SLBus (samochód lekki autobusowy) i SLRR (samochód lekki rozpoznania ratowniczego).
Zmiany legislacyjne i opinia techniczna
W drugiej połowie 2018 roku ówczesny Komendant Główny PSP, gen. brygadier Leszek Suski, zapowiedział zmiany w wydawaniu świadectw dopuszczenia dla używanych wozów strażackich. Po dwóch latach prac legislacyjnych, 1 października 2020 r. weszły w życie nowe regulacje w ustawie o ochronie przeciwpożarowej oraz rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 października 2020 r. w sprawie wprowadzania do użytkowania w jednostkach ochrony przeciwpożarowej pojazdów pożarniczych używanych poza granicami kraju.
Nowe przepisy wprowadzają kluczową zmianę: dotychczasowe "świadectwo dopuszczenia" wydawane przez CNBOP dla pojazdów sprowadzanych z zagranicy zostało zastąpione przez "opinię techniczną". To rozwiązanie ma na celu znaczące obniżenie kosztów. Opłata za wydanie opinii technicznej nie może być wyższa niż dwukrotność kwoty przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego. Szacuje się, że koszt ten miałby wynosić około 7-8 tysięcy złotych, co stanowi blisko ośmiokrotne zmniejszenie w porównaniu do wcześniejszych stawek.
Ustawa z dnia 14 sierpnia 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach dotyczących wsparcia służb mundurowych oraz towarzyszące jej rozporządzenia szczegółowo określają tryb wydawania opinii technicznej, wymagania techniczno-użytkowe pojazdów oraz dokumenty wymagane do uzyskania opinii.
Zespół Laboratoriów Sygnalizacji Alarmu Pożaru i Automatyki Pożarniczej (BA) CNBOP-PIB
Kontrowersje i perspektywy środowiska strażackiego
Mimo wprowadzonych zmian, dyskusja wokół certyfikacji nadal jest żywa. Wielu strażaków ochotników, mimo zapowiadanych obniżek kosztów, kwestionuje zasadność niektórych wymogów. Podnoszą argumenty dotyczące jakości zagranicznych pojazdów oraz ujednolicenia norm w ramach Unii Europejskiej.
- Jakość pojazdów zagranicznych: Często podkreśla się, że nawet starsze pojazdy z Austrii czy Niemiec, mimo swojego wieku (10-15 lat), są w doskonałym stanie technicznym i posiadają rozwiązania konstrukcyjne, których brakuje w nowych pojazdach krajowych. Argumentuje się, że są one lepiej dostosowane do działań w terenie niż polskie odpowiedniki, które mimo certyfikacji często borykają się z problemami (np. ramy, resory, zbiorniki wody).
- Kwestia norm europejskich: Pojawia się pytanie, dlaczego w UE, pomimo ujednolicenia norm, każdy kraj członkowski może wprowadzać dodatkowe obostrzenia. Cynicy wskazują, że różnice w przepisach mogą być napędzane interesami producentów krajowych, a cała procedura certyfikacji bywa postrzegana jako "biznes", który niekoniecznie przekłada się na realne bezpieczeństwo.
- Krytyka roli CNBOP: Niektórzy uważają, że dotychczasowe świadectwa CNBOP nie miały wartości merytorycznej, a głównym ich celem było zapewnienie wpływu opłat. Proponuje się, aby CNBOP skupiło się na opracowywaniu wzorcowych specyfikacji technicznych (SIWZ), dając jednostkom swobodę wyboru i modyfikacji pojazdów pod kątem lokalnych potrzeb.
- Dylematy OSP: Ochotnicy często stoją przed dylematem: kontynuować działalność bojową z użyciem starszego, ale sprawdzonego pojazdu bez kosztownego certyfikatu, czy zakończyć działalność. Brak funduszy na nowe pojazdy zmusza ich do poszukiwania tańszych alternatyw, co zderza się z biurokratycznymi wymogami.
Właściciele firm sprowadzających pojazdy wskazują, że obniżenie kosztów certyfikacji mogłoby drastycznie zwiększyć popyt na używane wozy bojowe, co wpłynęłoby na cały rynek. Obecnie wiele OSP jest zmuszonych do zakupu nowych, drogich aut, ponieważ brakuje na rynku używanych pojazdów z pełnym dopuszczeniem.
Podsumowanie
Wprowadzenie opinii technicznej zamiast pełnego świadectwa dopuszczenia dla używanych pojazdów pożarniczych sprowadzanych z zagranicy jest krokiem w kierunku zmniejszenia obciążeń finansowych dla Ochotniczych Straży Pożarnych. Celem tych zmian jest zapewnienie bezpieczeństwa i spełnienie wymogów technicznych przy jednoczesnym uwzględnieniu realnych możliwości finansowych OSP. Mimo to, dyskusja nad optymalnym kształtem regulacji oraz efektywnością systemu certyfikacji wciąż trwa, odzwierciedlając potrzebę równowagi między bezpieczeństwem, przepisami prawnymi a praktycznymi potrzebami służb ratowniczych.