Strażacy ochotnicy, członkowie Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), podejmują działania w warunkach ekstremalnych - w kontakcie z ogniem, dymem, wysokim napięciem oraz zagrożeniami chemicznymi i fizycznymi. Bez właściwego przygotowania nawet rutynowe czynności mogą prowadzić do tragicznych wypadków. Dlatego ustawodawca wprost wskazał, że zasady bezpieczeństwa i higieny służby obowiązujące w Państwowej Straży Pożarnej (PSP) należy odpowiednio stosować także wobec strażaków OSP.
Ramy Prawne Szkoleń BHP w OSP
Kluczowe Akty Prawne
Zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2023 r. poz. 194 ze zm.) wymagania dotyczące bezpieczeństwa i higieny służby strażaków OSP określa rozporządzenie wydane na podstawie art. 29a ust. 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej.
Aktualnie obowiązującym rozporządzeniem w tej kwestii jest rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 sierpnia 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1656 ze zm.). Rozporządzenie to dzieli szkolenia w zakresie bezpieczeństwa i higieny służby na dwa rodzaje.
Rozróżnienie Terminologii: BHS a BHP
W kontekście strażaków ratowników OSP, niniejsza informacja zamiast określenia bezpieczeństwo i higiena służby (BHS), używa określenia BHP. Odpowiada ono semantycznie skrótowi powszechnie używanemu w stosunku do pracowników (bezpieczeństwo i higiena pracy), mimo że w przypadku strażaków ratowników OSP nie mamy do czynienia ze służbą (jak w przypadku funkcjonariuszy PSP) ani ze stosunkiem pracy. Skrót BHP jest powszechnie stosowany i wszystkim kojarzy się z zasadami bezpieczeństwa przy wykonywaniu zadań.
Rodzaje Szkoleń i Ich Organizacja
Programy Szkoleniowe Komendanta Głównego PSP
Komendant Główny PSP wydał dwa programy szkoleń, które zostały zatwierdzone przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Są to:
- program szkolenia podstawowego strażaka ratownika OSP,
- program dotyczący szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy dla strażaków OSP.
Punkt II.1.3. programu szkolenia z zakresu BHP dla strażaków OSP stanowi, że szkolenie to realizuje się jako pierwszy element szkolenia podstawowego strażaka ratownika OSP. Programy szkoleń strażaków ratowników OSP opracowane przez Komendanta Głównego PSP, a zatwierdzone przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, publikowane są na stronie internetowej Komendy Głównej Państwowej Straży Pożarnej.
Obowiązek Szkoleń Okresowych
Zgodnie z § 22 ust. 1 i 3 wspomnianego rozporządzenia, szkolenie okresowe BHP strażaka jest organizowane nie rzadziej niż raz na 3 lata w formie seminarium lub instruktażu. Pierwsze szkolenie okresowe BHP przeprowadza się w okresie do 12 miesięcy od dnia ukończenia przez strażaka szkolenia wstępnego w zakresie bezpieczeństwa i higieny służby. Ten etap ma charakter praktyczny, a szkolenie nie kończy się tylko zdobyciem wiedzy.
Historyczne Zmiany w Obowiązkach Szkoleniowych
Przed wejściem w życie ustawy o OSP z 2021 roku, strażacy ratownicy OSP nie mieli obowiązku przechodzenia okresowych szkoleń z zakresu BHP. W ramach odbywanych przez nich szkoleń i ćwiczeń nabywali oni wiedzę, w tym z zakresu BHP, ale nie odbywało się to w postaci szkoleń obejmujących wyłącznie tematykę BHP. Wraz z wejściem w życie ustawy o Ochotniczych Strażach Pożarnych z 2021 roku, system szkolenia druhów zyskał nowy, uporządkowany wymiar.
Należy więc przyjąć, że do członków OSP, którzy 01.01.2022 r. weszli w nowy system, mają zastosowanie te regulacje.
Finansowanie i Odpowiedzialność
Rola Gminy w Finansowaniu Szkoleń
Jak wynika z art. 10 ust. 1 pkt 1a ustawy o OSP, w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, gmina zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, ochotniczym strażom pożarnym finansowanie szkoleń innych niż wskazane w art. 11 ust. 1. Odnosząc powyżej przywołany przepis do szkoleń BHP strażaków ratowników OSP, należy stwierdzić, że na gminie ciąży obowiązek finansowania tych szkoleń.
Obowiązek Organizacyjny Gminy
Przez wzgląd na odpowiednie stosowanie przepisów rozporządzenia w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej względem strażaków ratowników OSP oraz zaliczeniu ochrony przeciwpożarowej do zadań własnych gminy wraz z nałożeniem obowiązku finansowania przez gminę szkoleń wynikającym z art. 10 ust. 1 pkt 1a ustawy o OSP, można wywieść wniosek, że istnieje obowiązek gminy także w zakresie organizowania szkoleń okresowych z zakresu BHP (a przynajmniej wymuszania środkami prawnymi, jakimi gmina dysponuje, organizowanie tych szkoleń).
Wiele lokalnych straży pożarnych polega na ochotnikach, którzy dbają o bezpieczeństwo społeczności
Wyzwania i Wątpliwości Interpretacyjne
Praktyczne Problemy z Realizacją Szkoleń
Należy stwierdzić, że na gruncie obowiązującej ustawy o ochotniczych strażach pożarnych problematyka szkoleń okresowych w zakresie BHP strażaków ratowników OSP została sformułowana w sposób wywołujący szereg wątpliwości interpretacyjnych. BHP w OSP to "temat rzeka" i często jest niedostatecznie uregulowany. PSP, wprowadzając nowy system szkolenia, wprowadziło nowy wzór skierowania na szkolenie, w którym pojawił się obowiązek posiadania szkolenia wstępnego z BHP jeszcze przed szkoleniem podstawowym, likwidując jednocześnie 11 godzin zajęć z BHP w ramach tego szkolenia.
Taki zabieg, choć prosty, pozwala zaoszczędzić na godzinach pracy funkcjonariuszy. Nie wszędzie komendy różnie podchodzą do tego, ale zawsze to oszczędności. Wiedza na ten temat u funkcyjnych OSP często jest zerowa. Rozmowy w tej kwestii na zarządzie gminnym z prezesami i naczelnikami często sprowadzają się do stwierdzeń typu: "a skąd ja mam to wiedzieć, ja jestem prezes, ale mnie nikt o tym nie poinformował" lub "jak nie podpiszę się pod takim skierowaniem, to przecież osoby nie przyjmą na szkolenie".
Kiedy pada pytanie, czy rozumieją, że oświadczają nieprawdę, potwierdzając fakt, że osoba kierowana na szkolenie nie odbyła szkolenia wstępnego, słyszy się, że to nie ich problem, ale gminy. Wymyślili więc, że niech urzędnik w gminie się pod tym podpisze. A mądry urzędnik, chroniący swoją odpowiedzialność, mówi: "ok podpiszę się pod tym, tylko proszę mi dostarczyć kartę szkolenia wstępnego do wglądu, wtedy wam potwierdzę". I wtedy druhowie z OSP "psy wieszają" na urzędniku, że "robi im pod górkę". Ale on za nich w skrajnym przypadku nie chce iść siedzieć. Na 4 OSP, w trzech tak właśnie się dzieje.
Kwestia Odpowiedzialności Prawnej
Podpisanie się pod takim skierowaniem, nie doprowadzając do tego, że osoba odbyła takie szkolenie, jest potwierdzeniem nieprawdy, a to podlega pod Kodeks Karny. W razie problemów PSP jest "czyste", bo przecież mają oświadczenie. Odpowiedzialność spadnie na prezesa, naczelnika, zarząd. Jeśli przytrafiłby się wypadek dla strażaka, w pierwszej kolejności zainteresowane strony będą chciały zobaczyć kartę szkolenia wstępnego BHP i w razie wątpliwości uprawnienia osoby szkolącej.
Propozycje i Rekomendacje
Dla rozwiązania tych problemów proponuje się szkolenie dla prezesów i naczelników OSP z zakresu BHP "dla pracodawców i innych osób kierujących pracownikami". Po takim szkoleniu mogliby oni prowadzić instruktaż wstępny, co uporządkowałoby kwestie formalne i podniosłoby poziom bezpieczeństwa w jednostkach OSP.
Podstawy Prawne
- Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz.U. 2023 poz. 194 ze zm.).
- Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 sierpnia 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz.U. 2021 poz. 1656 ze zm.).
- Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z 2022 r. poz. 1969 ze zm.).