Ubranie specjalne jest istotnym czynnikiem mającym gwarantować bezpieczeństwo pracy strażaka. Stanowi ono podstawowy środek ochrony indywidualnej, a jego rola i znaczenie są podkreślane przez ustawodawcę.
Rola i Ewolucja Ubrań Specjalnych w PSP
Znaczenie Ubrań Specjalnych dla Bezpieczeństwa Strażaka
Najnowsze przepisy, tj. rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 29 września 2021 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej (zwane dalej „rozporządzeniem w sprawie umundurowania strażaków”), przewidują wyposażenie strażaków Państwowej Straży Pożarnej (PSP) w dwa rodzaje ubrań specjalnych: ubranie specjalne i ubranie specjalne lekkie. Kwalifikuje je jednocześnie jako podstawowe środki ochrony indywidualnej, obok rękawic technicznych, butów strażackich gumowych i skórzanych, hełmów i innych, co podkreśla ich rangę.
Od "Moro" do "Nomexu" - Historyczny Rozwój
Do wprowadzenia modyfikacji w wyposażeniu strażaka przyczyniło się w głównej mierze wyjście Polski z obozu państw socjalistycznych i otwarcie na Unię Europejską. Przed 1992 r. polskie normy określały wymagania tylko dla hełmu, pasa strażackiego, aparatów oddechowych i masek. Dla takich ochron, jak ubrania specjalne, buty specjalne i rękawice, nie było wymagań w zakresie odporności na zapalenie czy też na duże promieniowanie cieplne. Z tego względu podstawowym ubraniem ochronnym dla strażaka było tzw. moro - stosowane do połowy lat 90. ubiegłego stulecia. Słowo „moro” jest skrótem od określenia „materiał odzieżowy roboczo-ochronny” i było ono przewidziane na mundury dla różnych formacji funkcjonujących w kraju. Moro było wykonane w 100% z tkaniny bawełnianej, bez impregnatu wpływającego na odporność na zapalenie i dodatkowych warstw chroniących strażaka przed promieniowaniem cieplnym oraz przemoczeniem.
W 1993 r. CNBOP zaczęło wydawać świadectwa dopuszczenia na ubrania wykonane w 100% z materiałów trudnopalnych. Były to ubrania wielowarstwowe, składające się z warstwy zewnętrznej, wodoszczelnej paroprzepuszczalnej membrany, warstwy termoizolacyjnej i podpinki. Pierwsze ubrania powstawały z tkaniny aramidowej typu Nomex i stąd przyjęła się potoczna nazwa tego nowego typu i kroju ubrań. Tkanina ta charakteryzowała się o wiele wyższą wytrzymałością na zrywanie, była również trudnopalna, odporna na lekkie kwasy i zasady, a co najważniejsze - nie traciła tych cech z upływem czasu użytkowania, tak jak to ma miejsce w przypadku tkanin bawełnianych impregnowanych.
Ubrania z tkaniny typu Nomex były wówczas bardzo drogie, dlatego około 1995 r., pierwotnie na krótki okres przejściowy, zostały zastąpione w wielu jednostkach tzw. ubraniem popularnym specjalnym (UPS). Miało ono warstwę zewnętrzną wykonaną z impregnowanej bawełny, zaś w warstwie termoizolacyjnej i podszewce zastosowano łatwopalny poliester. Zaimpregnowana bawełna zachowywała odporność na zapalenie zwykle do pierwszego prania, co stanowiło duże zagrożenie. Okres przejściowy trwał do 2004 r. Kiedy Polska stała się członkiem Unii Europejskiej, zaczęła obowiązywać dyrektywa nr 89/686/EWG dotycząca wymagań dla środków ochrony indywidualnej. Aby uzmysłowić, jak duże zagrożenie dla użytkowników stwarzały ubrania bawełniane moro i ubrania typu UPS w porównaniu do ubrań z nowoczesnych tkanin, można zestawić ich tzw. indeksy tlenowe: dla tkanin bawełnianych indeks tlenowy wynosi ok. 17, dla tkanin aramidowych (Nomex) 28-31, a dla tkanin z włókien polibenzimidazolu (PBI) osiąga wartość nawet 42.
W dotychczasowym stanie prawnym, przed wejściem w życie rozporządzenia w sprawie umundurowania strażaków z 2021 r., strażacy PSP korzystali najpierw tylko z jednego typu ubrania specjalnego, zwanego zwyczajowo Nomexem. Było ono zgodne z normą PN-EN 469 i składało się z kurtki i spodni, w świadomości większości strażaków jawiąc się jako „ubranie ciężkie”. Próbą legislacyjnej odpowiedzi na ten stan rzeczy było poszerzenie ubrania specjalnego o kurtkę lekką zgodną z normą PN-EN ISO 15384 w drodze nowelizacji rozporządzenia z 2005 r. Ubranie specjalne składało się wówczas z kurtki, spodni i kurtki lekkiej (czyli z trzech elementów!). Kolorystyka tkaniny zewnętrznej obejmowała żółć, czerń lub ciemny granat. Była to hybryda klasycznego ubrania zgodnego z normą PN-EN 469 i kurtki ubrania lekkiego, co było rozwiązaniem dotychczas niespotykanym.
Wprowadzenie Nowych Standardów: Ubranie Specjalne Lekkiego
Faktyczna możliwość zakupu i użytkowania ubrania specjalnego lekkiego, spełniającego wymagania techniczne i prawne, istnieje od listopada 2022 r. i jest związana z zakończeniem prac legislacyjnych i wejściem w życie przepisów obejmujących ubrania specjalne lekkie wymogiem uzyskania świadectwa dopuszczenia, o którym mowa w art. 7 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Ustawodawca podkreśla w ten sposób rangę tych przedmiotów.
Nowe Regulacje Prawne i Typy Ubrań Specjalnych
Rozporządzenie MSWiA z 2021 r. i Podział na Rodzaje Ubrań
Stan rzeczy uległ zmianie wraz z wejściem w życie przepisów rozporządzenia w sprawie umundurowania strażaków (z 2021 r.). Wprowadza ono do wyposażenia indywidualnego strażaka dwa rodzaje ubrań specjalnych: klasyczne ubranie specjalne, zgodne z normą PN-EN 469, zwyczajowo określane mianem „ubrania ciężkiego”, oraz ubranie specjalne lekkie zgodne z normą PN-EN ISO 15384.
Charakterystyka Ubrań Specjalnych wg Norm
Ubranie Specjalne (Zwyczajowo "Ciężkie") - Norma PN-EN 469
Klasyczne ubranie specjalne, zwyczajowo określane jako „ubranie ciężkie”, jest zgodne z normą PN-EN 469 i zapewnia najwyższy poziom ochrony w trudnych warunkach akcji gaśniczych.
Ubranie Specjalne Lekkie - Norma PN-EN ISO 15384
Dla jasności wywodu należy nadmienić, że w trakcie prac nad rozporządzeniem w sprawie umundurowania i będących ich następstwem prac nad zmianą rozporządzenia w sprawie wykazu wyrobów, zmianie uległ techniczny dokument odniesienia dla ubrań specjalnych lekkich. Norma PN-EN 15614 została zastąpiona przez PN-EN ISO 15384. Zakres i definicje wskazane w normie PN-EN ISO 15384 dla ubrań specjalnych lekkich zgodnie wskazują, że celem tych dokumentów jest zapewnienie minimalnych wymagań użytkowych dla ubrań ochronnych zaprojektowanych do użycia w wydłużonym okresie podczas działań w przestrzeni otwartej. Działania w przestrzeni otwartej obejmują przede wszystkim prace w okresie letnim i typowych dla niego temperaturach, przez wiele godzin, gdy strażak narażony jest na wysoki poziom ciepła metabolicznego. Luźny krój ubrania jest równie ważny, co odporność ogniowa materiałów w ochronie przed oparzeniami. Przyległe ubrania narażają strażaków na promieniowanie cieplne i stres cieplny podczas działań, jednocześnie zauważalnie zmniejszając ich zdolność do działania. Dokumenty te określają metody badań oraz minimalne wymagania dla ubrań ochronnych zaprojektowanych do ochrony ciała (z wyłączeniem głowy, rąk i stóp), które są używane w trakcie pożarów w przestrzeni otwartej i powiązanych z nimi działań. Te ubrania nie zapewniają ochrony w sytuacji uwięzienia w pożarze. Ubranie specjalne lekkie składa się z kurtki i spodni, które mają spełniać wymagania normy PN-EN ISO 15384.
Zmiany i Wzrost Wymagań w Normach
Warto w tym miejscu nadmienić, że konstrukcja ubrania ma zapewniać ochronę przed promieniowaniem cieplnym oraz rozprzestrzenianiem się płomienia (na materiale, z którego wykonane jest ubranie), zgodnie z normą PN-EN ISO 15384. Ubranie może być wykonane tylko z tkaniny zewnętrznej, a więc być jednowarstwowe, albo składać się z kilku wewnętrznych lub zewnętrznych części odzieży zaprojektowanych do noszenia łącznie. Analiza przedmiotowych zmian w normie PN-EN 15614 jednoznacznie wskazuje na zwiększenie wymagań w normie PN-EN ISO 15384 w celu poprawienia jakości i zapewnienia bezpieczeństwa ratowników. Dodanie w normie PN-EN ISO 15384 obowiązku badań odporności na ciepło lub płomień zarówno przed cyklami czyszczenia, jak i po nich ma weryfikować, czy ubrania specjalne użytkowane i konserwowane zgodnie z zaleceniami producenta utrzymują swoje właściwości w zakresie odporności na płomień i promieniowanie cieplne. W celu zagwarantowania pełnej widoczności ratownika wprowadzono dodatkowe badania dla materiałów fluoroscencyjnych i odblaskowych po oddziaływaniu na nie promieniowania cieplnego. Również w celu poprawy bezpieczeństwa ratowników zwiększone zostały minimalne parametry siły na rozrywanie/rozciąganie, jakie muszą wytrzymać materiały w ubraniu specjalnym.
Świadectwo Dopuszczenia do Użytkowania - Gwarancja Jakości
Za sprawą dokonanej w 2022 r. nowelizacji rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji z dnia 20 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, a także zasad wydawania dopuszczenia tych wyrobów do użytkowania (zwanego dalej „rozporządzeniem w sprawie wykazu wyrobów (…) do użytkowania”), w załączniku do tego aktu określono podstawowe parametry i wymagania oraz techniczne dokumenty odniesienia niezbędne do tego, aby ubranie specjalne lekkie otrzymało świadectwo dopuszczenia do użytkowania. Dokument ten z założenia ma potwierdzić spełnianie przez wyrób wymagań stawianych mu przez ustawodawcę i dać użytkownikom poczucie pewności co do jakości wyrobu. Nie zwalnia to oczywiście bezpośrednich użytkowników z obowiązku stosowania innych środków ochrony indywidualnej, dopasowanych do środowiska zagrożeń występujących w rejonie objętym działaniami, oraz przestrzegania przepisów dotyczących bezpieczeństwa i higieny służby.
W ciągu miesiąca od dnia wejścia w życie wspomnianego rozporządzenia w CNBOP-PIB (jednostka dopuszczająca) dokonano analizy możliwości nieodpłatnego wydania świadectw dopuszczenia na ubranie specjalne lekkie wg normy PN-EN 15614 na podstawie posiadanych wyników badań odnoszących się do ubrań lekkich, w miejsce będących w tamtym okresie w obrocie prawnym 25 świadectw dopuszczenia obejmujących ubrania trzyelementowe (ubranie specjalne zgodne z normą PN-EN 469 oraz kurtka lekka zgodna z normą PN-EN 15614). Na podstawie aktualnie obowiązujących świadectw dopuszczenia wydanych w listopadzie 2022 r. odnoszących się do ubrań specjalnych lekkich wykonanych zgodnie z normą PN-EN 15614 użytkownicy ubrania lekkiego mają możliwość uzupełniania go o spodnie lekkie zgodne z normą PN-EN 15614, pod warunkiem zachowania zgodności ubrania ze wszystkimi dokumentami stanowiącymi podstawę jego wydania. Uzupełnienie posiadanej kurtki lekkiej zgodnej z normą PN-EN 15614 o spodnie zgodne z normą PN-EN ISO 15384 przez ich zwykłe zestawienie ze względu na postanowienia, zakres i wymagania wspomnianych norm nie jest natomiast możliwe.
Zgodnie z § 10 ust. 2 rozporządzenia MSWiA z dnia 20 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu wyrobów (…) do użytkowania, w przypadku zmian w Polskich Normach lub w wymaganiach techniczno-użytkowych stanowiących podstawę wydania dopuszczenia, właściciel świadectwa dopuszczenia jest zobowiązany do przedstawienia dostosowanego wyrobu do badań w uzgodnionym terminie, nieprzekraczającym 12 miesięcy.
Praktyczne Aspekty Użytkowania Ubrań Specjalnych
Wyposażenie Strażaków w Używane Ubrania
Zasady Wydawania Ubrań w Służbie Przygotowawczej
Zgodnie z § 15. 4 Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 listopada 2005 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej, strażakowi w służbie przygotowawczej mogą być wydane używane przedmioty umundurowania, odzieży specjalnej, środków ochrony indywidualnej i ekwipunku osobistego, posiadające wartość użytkową. Przedmioty te wydaje się na czas, jaki pozostał do końca okresów ich używalności.
Dyskusja o Higienie i Jakości Używanego Sprzętu
Praktyka wydawania używanych ubrań budzi wiele kontrowersji. Niektórzy strażacy podkreślają, że w prywatnej firmie nie do pomyślenia jest, by dostać używane ubranie robocze, wskazując na ryzyko chorób skóry i ogólny brak higieny. Mimo argumentów, że takie ubrania mogą być prane, pojawia się pytanie o ich jakość po praniu i dezynfekcji oraz o godność zawodu.
Wielu uważa, że to „dziadowanie” nie powinno mieć miejsca w profesjonalnej formacji. Argumentuje się, że używane rzeczy mogą być gorszej jakości lub zużyte, a nowoczesny kraj powinien zapewniać nowe wyposażenie. Zwolennicy obecnych przepisów wskazują, że jeśli rzeczy są w dobrym stanie po odejściu kogoś na emeryturę, to dlaczego nie mogą być ponownie użyte, zwłaszcza biorąc pod uwagę koszt nowego wyposażenia, idący w tysiące złotych. W niektórych komendach stażyści otrzymują nowe ubrania, podczas gdy strażacy z dłuższym stażem nadal używają starszych, co również jest tematem sporów. Istnieje pogląd, że młody stażysta na szkoleniu i praktykach powinien uczyć się rzemiosła, a nie narzekać na kolor czy stan ubrania.
Liczba Przysługujących Ubrań Specjalnych
Zgodnie z załącznikiem Nr 13 tabela nr 4 rozporządzenia MSWiA z dnia 30 listopada 2005 r. w sprawie umundurowania strażaków Państwowej Straży Pożarnej, strażakowi przysługuje jeden komplet ubrania specjalnego. Ten normatyw jest często krytykowany, zwłaszcza w obliczu regularnych wyjazdów do pożarów, co prowadzi do szybkiego zużycia i zabrudzenia odzieży. W praktyce, w niektórych jednostkach, strażacy radzą sobie, pożyczając ubrania od kolegów z wolnego dyżuru lub wykorzystując dostępne na jednostce 3-4 komplety zastępcze do czasu wyprania i wysuszenia własnego munduru. Wielu strażaków postuluje, aby każdy miał do dyspozycji co najmniej dwa komplety ubrania specjalnego oraz dwie pary rękawic, co pozwoliłoby na lepszą rotację i konserwację sprzętu.
Temat prania umundurowania specjalnego był kiedyś poruszany przez Związki Zawodowe na szczeblu KG. Pranie lub czyszczenie leży w gestii jednostek organizacyjnych PSP. Odzież ta przez cały czas jej użytkowania jest własnością jednostki PSP i powinna być przez nią właściwie konserwowana. W praktyce przyjęto bardzo różne rozwiązania - np. czyszczenie chemiczne na koszt jednostki, wyposażenie JRG w pralki i wydawanie strażakom środków piorących.
Kwestia Certyfikacji Zagranicznych Ubrań i Odpowiedzialność
Pojawiają się pytania dotyczące certyfikacji zagranicznych ubrań specjalnych, takich jak Lion Apparel, które posiadają certyfikaty na całą Unię Europejską, ale mogą nie mieć dodatkowych, krajowych dopuszczeń wymaganych w Polsce (np. CNBOP-PIB). Zgodność z normami zharmonizowanymi z dyrektywą 89/686/EWG dotyczącą PPE i posiadanie certyfikatu CE jest podstawą. Często uważa się, że krajowe dopuszczenia są jedynie dodatkowym kosztem dla producentów.
W przypadku wypadku używanie ubrania bez certyfikatu CNBOP może budzić problemy, choć z perspektywy ubezpieczeniowej (wynikającej z art. 26 ustawy o ochronie przeciwpożarowej) sam fakt udziału w działaniach powoduje, że należy się odszkodowanie. Jednak w protokole powypadkowym może znaleźć się wzmianka o braku odpowiednich certyfikatów, co potencjalnie może pociągać odpowiedzialność dowódcy lub naczelnika. W niektórych jednostkach, by móc używać zagranicznego sprzętu, wymagano podpisania oświadczenia, że użytkownik bierze na siebie odpowiedzialność za ewentualne wypadki spowodowane używaniem niecertyfikowanych ubrań bojowych. Takie działanie bywa postrzegane jako próba zniechęcenia do zakupu zagranicznego, używanego sprzętu.
Pielęgnacja i Konserwacja Ubrań Specjalnych (Nomex)
Aby skutecznie prać i impregnować odzież specjalną typu Nomex, należy stosować płynne środki o neutralnym pH, unikać tradycyjnych proszków oraz wirowania powyżej 400 obr./min. Kluczowe jest utrzymanie temperatury do 40°C (maksymalnie 60°C przy silnych zabrudzeniach) oraz regularna reimpregnacja środkami hydrofobowymi, co przywraca barierę ochronną przed substancjami chemicznymi i wodą.
Dlaczego Zwykły Proszek Niszczy Odzież Specjalną?
Wiele osób zastanawia się, w czym prać Nomex, zakładając, że standardowe środki czystości wystarczą. To błąd, który może kosztować strażaka zdrowie. Tradycyjne proszki do prania zawierają:
- Zeolity i wypełniacze: Drobne cząsteczki osadzają się w mikroporach membrany, trwale ją zapychając i odbierając odzieży właściwości oddychające.
- Wybielacze optyczne i chlor: Osłabiają strukturę włókien aramidowych, co może prowadzić do degradacji ochrony termicznej.
- Substancje zapachowe: Mogą być palne lub reagować z toksycznymi osadami po akcji.
Dlatego jedynym słusznym wyborem jest dedykowany, płynny detergent do odzieży technicznej o niskim pH.
Procedura Dekontaminacji Wstępnej po Akcji
Prawidłowe pranie mundurów strażackich zaczyna się jeszcze przed powrotem do bazy. Dekontaminacja wstępna ma na celu usunięcie najbardziej rakotwórczych substancji stałych (sadzy, popiołu).
- Płukanie wodą: Jeśli to możliwe, spłucz grubą warstwę brudu jeszcze w ubraniu, używając niskiego ciśnienia wody.
- Zdjęcie odzieży: Unikaj kontaktu brudnej strony zewnętrznej z ciałem.
- Zabezpieczenie: Umieść ubranie w szczelnym worku rozpuszczalnym lub dedykowanym pojemniku, aby nie zanieczyszczać kabiny wozu bojowego.
01 Instruktaż zakładania ubrania typu TYCHEM
Jak Prać Nomex Strażacki? Temperatura i Parametry
Wielu ratowników pyta, czy Nomex można prać w pralce. Odpowiedź brzmi: tak, pod warunkiem zachowania rygorystycznych parametrów.
Instrukcja krok po kroku:
- Przygotowanie: Opróżnij kieszenie, zapnij wszystkie rzepy, zamki i klamry. Wywiń ubranie na lewą stronę.
- Temperatura prania: Standardowo zaleca się 40°C. W przypadku ekstremalnych zabrudzeń dopuszczalne jest 60°C, ale częste pranie w wysokiej temperaturze może przyspieszyć zużycie materiału.
- Cykl prania: Wybierz program dla tkanin delikatnych. Unikaj intensywnego wirowania.
- Suszenie: Najlepiej suszyć w stanie rozwieszonym, w cieniu. Unikaj bezpośredniego wystawiania na słońce (promienie UV osłabiają aramid).
Prawidłowo pielęgnowana odzież specjalna ma stabilność wymiarową. Jednak pranie w temperaturach powyżej 60°C lub suszenie w wysokich temperaturach w suszarkach bębnowych może spowodować nieznaczne skurczenie się warstw wewnętrznych.
Znaczenie Regularnej Impregnacji
Impregnacja odzieży strażackiej nie służy jedynie ochronie przed deszczem. Jej głównym zadaniem jest stworzenie warstwy, która zapobiega wnikaniu paliw, olejów i ciekłych chemikaliów w strukturę tkaniny.
- Kiedy impregnować? Środek hydrofobowy należy odnawiać średnio co 5-10 cykli prania lub gdy zauważysz, że woda przestaje „perlić” się na powierzchni materiału.
- Jak to robić? Najskuteczniejsze są preparaty aplikowane w procesie płukania lub natryskowo na wilgotną jeszcze odzież.
- Aktywacja: Większość impregnatów wymaga aktywacji termicznej (np. poprzez prasowanie przez szmatkę lub krótkie suszenie w suszarce w niskiej temperaturze), aby cząsteczki polimerów odpowiednio ułożyły się na włóknach.
Bezpieczeństwo Ukryte w Czystości
Prawidłowa pielęgnacja Nomexu to nie kwestia estetyki, lecz trwałości bariery ochronnej. Stosowanie płynnych detergentów, niskich temperatur i regularna reimpregnacja gwarantują, że mundur zachowa swoje właściwości przez lata. Pamiętaj: czysty mundur to mniejsze ryzyko absorpcji toksyn przez skórę. W dzisiejszych czasach prowadzenie działań ratowniczych wymaga także kompetencji w obszarze przepisów dotyczących wprowadzania do użytkowania sprzętu stosowanego w jednostkach ochrony przeciwpożarowej oraz związanego z bezpieczeństwem i higieną służby. Zrealizowane prace legislacyjne w zakresie, w jakim dotyczą dopuszczenia do użytkowania ubrań specjalnych lekkich, mają pozytywny wpływ na wzrost szeroko rozumianego bezpieczeństwa, tak w wymiarze faktycznym, jak i prawnym.
Najczęściej Zadawane Pytania (FAQ)
- Jak prać Nomex w domu? Choć technicznie jest to możliwe w pralkach domowych, odradza się to ze względu na ryzyko kontaminacji krzyżowej (przeniesienie toksyn na ubrania cywilne). Jeśli musisz to zrobić, po praniu munduru wykonaj cykl czyszczenia pralki „na pusto” w wysokiej temperaturze.
- W czym prać Nomex, jeśli nie mam profesjonalnego płynu? W ostateczności użyj bardzo małej ilości szarego mydła w płynie, jednak jak najszybciej zaopatrz się w dedykowany środek, który nie zatyka membrany.
- Czy po każdym praniu trzeba impregnować ubranie? Nie. Środek hydrofobowy należy odnawiać średnio co 5-10 cykli prania.